Պրոմեթիում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
61 ՆեոդիումՊրոմեթիումՍամարիում
Ջրածին Հելիում Լիթիում Բերիլիում Բորр Ածխածին Ազոտ Թթվածին Ֆտոր Նեոն Նատրիում Մագնեզիում Ալյումին Սիլիցիում Ֆոսֆոր Ծծումբ Քլոր Արգոն Կալիում Կալցիում Սկանդիում Տիտան Վանադիում Քրոմ Մանգան Երկաթ Կոբալտ Նիկել Պղինձ Ցինկ Գալիում Գերմանիում Արսեն Սելեն Բրոմ Կրիպտոն Ռուբիդիում Ստրոնցիում Իտրիում Ցիրկոնիում Նիոբիում Մոլիբդեն Տեխնեցիում Ռութենիում Ռոդիում Պալադիում Արծաթ Կադմիում Ինդիում Անագ Ծարիր Թելուր Յոդ Քսենոն Ցեզիում Բարիում Լանթան Ցերիում Պրազեոդիում Նեոդիում Պրոմեթիում Սամարիում Եվրոպիում Գադոլինիում Տերբիում Դիսպրոզիում Հոլմիում Էրբիում Թուլիում Իտերբիում Լյուտեցիում Հաֆնիում Տանտալ Վոլֆրամ Ռենիում Օսմիում Իրիդիում Պլատին Ոսի Սնդիկ Թալիում Կապար Բիսմունտ Պոլոնիում Աստատ Ռադոն Ֆրանցիում Ռադիում Ակտինիում Թորիում Պրոտակտիում Ուրան Նեպտունիում Պլուտոնիում Ամերիցիում Կյուրիում Բերկլիում Կալիֆորնիում Էյնշտեյնիում Ֆերմիում Մենդելեևիում Նոբելիում Լոուրենցիում Ռեզերֆորդիում Դուբնիում Սիբորգիում Բորիում Հասիում Մեյտներիում Դարմշտադտիում Ռենտգենիում Կոպերնիցիում Ունունտրիում Ֆլերովիում Ունունպենտիում Լիվերմորիում Ունունսեպտիում ՈւնունօկտիումՔիմիական տարրերի պարբերական համակարգ
61Pm
Hexagonal.svg
Electron shell 061 Promethium.svg
Պրոմեթիումի քլորիդը Светло-серый радиоактивный металл
Ատոմի հատկություններ
Անվանում, սիմվոլ, կարգաթիվ Պրոմեթիում / Promethium (Pm), 61
Ատոմային զանգված
(մոլային զանգված)
144,9127 զ. ա. մ. (գ/մոլ)
Էլեկտրոնային կոնֆիգուրացիա [Xe] 4f5 6s2
Ատոմի շառավիղ 183 պմ
Քիմիական հատկություններ
Կովալենտային շառավիղ 199 պմ
Իոնի շառավիղ (+3e)111 պմ
Էլեկտրաբացասականություն 1,1 (Պոլինգի սանդղակ)
Էլեկտրոդային պոտենցիալ Pm←Pm3+ −2,29В
Օքսիդացման աստիճաններ 3
Իոնիզացման էներգիա
(առաջին էլեկտրոն)
 536,0(5,56) կՋ/մոլ (էՎ)
Պարզ նյութի թերմոդինամիկական հատկություններ
Խտություն (ս. պ.-ում) 7,26 գ/սմ³
Հալման ջերմաստիճան 1441
Եռման ջերմաստիճան ~3273
Մոլյար ջերմունակություն 27,6[1] Ջ/(Կ·մոլ)
Մոլային ծավալ 19,96 սմ³/մոլ
Պարզ նյութի բյուրեղացանց
Բյուրեղացանցի կառուցվածք վեցանկյուն
Բյուրեղացանցի տվյալներ a=3,65 c=11,65
C/a հարաբերություն 3,19
Այլ հատկություններ
Ջերմահաղորդականություն (300 Կ) 17,9 Վտ/(մ·Կ)
61
Պրոմեթիում
Pm
144,913
4f56s2

Պրոմեթիում (լատ.՝ Prometium), քիմիական տարր է, որի նշանն է Pm, տարրերի պարբերական համակարգի 6-րդ պարբերության 3-րդ խմբի արհեստական ռադիոակտիվ տարր։ Պատկանում է լանթանիդների ընտանիքին։ Կարգահամարը՝ 61, ստացվել են 141-154 զանգվածի թվերով իզոտոպներ, որոնցից ամենակայունն է 145 Pm(T1/2 = 18 տարի)։

Պրոմեթիումի կայուն իզոտոպները հայտնի չեն, նրանց մեծ մասը β-ճառագայթողներ են։ f-տարր է, ատոմի էլեկտրոնային թաղանթների կառուցվածքն է 4s2 4p6 4d10 4f5 5s2 5p6 6s2[2]։

Պատմություն[խմբագրել]

Բնության մեջ №JSP 61 տարրը հայտնաբերելու փորձերը սկսվել են 20-րդ դարի 20-ական թվականներիցо[3].։ Պրոմեթիումը ՝147Pm և 149Pm առաջինը ստացել են (5-10-6 գ) ամերիկացի քիմիկոսներ Ջ․ Մարինսկին, Լ․ Դլենդենինը և Չ․ Կորիելը (1945)՝ անջատելով ուրանի քայքայման արգասիքներից։

Անվանվել է ի պատիվ հին հունական դիցաբանական հերոս Պրոմեթեոսի։ Միջուկային ռեակտորներում զգալի քանակներով ստացվում է 147Pm (T1/2 = 2,64 տարի), որը կարելի է անջատել գրամներով և պրոմեթիումմ ամենալավ ուսումնասիրված իզոտոպն է։

Բության մեջ[խմբագրել]

Բնության մեջ պրոմեթիումը առաջանում է աննշան քանակներով, որպես միջուկային ռեակցիաների արդյունք։ Բնական պրոմեթիումը հայտնաբերվել է 1968 թվաականին և գործնական նշանակություն չունի:

Հատկություններ[խմբագրել]

Ֆիզիկական[խմբագրել]

Տարրական պրոմեթիումը աոաջին անգամ ստացվեւ է 1963 թվականին, այն արծաթափայլ, դեղնավուն մետաղ է, հալման ջերմաստիճանը՝ մոտ 1080 °C, եռմանը՝ 3200 °C, խտությունը՝ 7260 կգ/մ3։ Միացություններում պրոմեթիումի օքսիդացման աստիճանը + 3 է:

Քիմիական[խմբագրել]

Հայտնի են պրոմեթիումի օքսիդը՝ Pm2O3, հիդրօքսիդը՝ Pm(OH)3, ջրում լուծելի նիտրատը՝ Рm(NO3)3, քլորիդը՝ РmСl3 և այլն։

Բանաձև Սիմետրիա Բյուրեղագրաֆիկ խումբ Ոչ Պիրսոնի սինվոլ a (pm) b (pm) c (pm) Z խտություն,
գ/սմ3
α-Pm վեցանկյուն[4][5] P63/mmc 194 hP4 365 365 1165 4 7.26
β-Pm Խորանարդային համակարգ Fm3m 225 cF4 410 410 410 4 6.99
Pm2O3 Խորանարդ Ia3 206 cI80 1099 1099 1099 16 6.77
Pm2O3 Մոնոցիկլիկ[6] C2/m 12 mS30 1422 365 891 6 7.40
Pm2O3 Վեցանկյուն P3m1 164 hP5 380.2 380.2 595.4 1 7.53

Կիրառություն[խմբագրել]

Պրոմեթիումը ամենաշատ օգտագործվող (պլուտոնիումից, նեպտունիումից և տեխնիցիումից հետո) արհեստական տարրերից է, որն անջատում են միջուկային ռեակտորների բեկորային մետաղներից։

147Рm օգտագործվում է ատոմական մարտկոցներ պատրաստելու համար, որոնցում տեղի է ունենում β-ճառագայթման էներգիայի փոխարկում էլեկտրականի։ Հեռանկարային է նրանց օգտագործումը ժամացույցներում, լսողական և այլ ռադիոէլեկտրոնային սարքերում[7]։

Տես նաև[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.) Химическая энциклопедия: в 5 т. — Москва: Советская энциклопедия, 1995. — Т. 4. — С. 100. — 639 с. — 20 000 экз. — ISBN 5—85270—039—8
  2. Greenwood, Norman N.; Earnshaw, Alan (1997). Chemistry of the Elements (2nd ed.). Butterworth-Heinemann. p. 1233. ISBN 0080379419.
  3. Фигурновский Н. А. Открытие элементов и происхождение их названий. — М.: Наука, 1970.
  4. Pallmer, P.G.; Chikalla, T.D. (1971). «The crystal structure of promethium». Journal of the Less Common Metals 24 (3): 233. doi:10.1016/0022-5088(71)90101-9. 
  5. Gschneidner, K.A., Jr. (2005)։ "Physical Properties of the rare earth metals", խմբ․ Lide, D. R.: CRC Handbook of Chemistry and Physics, 86th, Boca Raton (FL): CRC Press։ ISBN 0-8493-0486-5։ 
  6. Chikalla, T. D.; McNeilly, C. E.; Roberts, F. P. (1972). «Polymorphic Modifications of Pm2O3». Journal of the American Ceramic Society 55 (8): 428. doi:10.1111/j.1151-2916.1972.tb11329.x. 
  7. Лаврухина А. К., Поздняков А. А. Аналитическая химия технеция, прометия, астатина и франция. — Наука, 1966. — С. 308. стр.118

Գրականություն[խմբագրել]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]



Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից։ CC-BY-SA-icon-80x15.png