Պրիտիլատա Վադդեդար

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Պրիտիլատա Վադդեդար
բենգալերեն՝ প্রীতিলতা ওয়াদ্দেদার
Original Archived photo of Pritilata Waddedar.jpg
Ծնվել էմայիսի 5, 1911(1911-05-05)
ԾննդավայրՉիտագոնգ, Eastern Bengal and Assam, Բրիտանական Հնդկաստան
Մահացել էսեպտեմբերի 23, 1932(1932-09-23) (21 տարեկանում)
Մահվան վայրՉիտագոնգ, Բենգալյան նախագահություն, Բրիտանական Հնդկաստան
ՔաղաքացիությունBritish Raj Red Ensign.svg Բրիտանական Հնդկաստան
ԱզգությունԲենգալացիներ
ԿրթությունԲեթունի քոլեջ և Կալկաթայի համալսարան
Մասնագիտությունուսուցչուհի և հեղափոխական
Pritilata Waddedar Վիքիպահեստում

Պրիտիլատա Վադդեդար (մայիսի 5, 1911(1911-05-05), Չիտագոնգ, Eastern Bengal and Assam, Բրիտանական Հնդկաստան - սեպտեմբերի 23, 1932(1932-09-23), Չիտագոնգ, Բենգալյան նախագահություն, Բրիտանական Հնդկաստան)[1], բենգալացի հեղափոխական ազգայնական Հնդկական ենթամայրցամաքից, որն ազդեցիկ դեմք էր Հնդկական ազգային-ազատագրական շարժման մեջ[2][3]: Ուսումը ավարտելով Չիտագոնգում և Դաքքայում, նա հաճախում է Կալկաթայի Բեթունի քոլեջ: Պրիտիլատան գերազանցությամբ ավարտել է փիլիսոփայության բաժինը:

Կարճ ժամանակ դասավանդելով որպես դպրոցի ուսուցիչ, Պրիտիլատան միացել է այն հեղափոխական խմբին, որը ղեկավարում էր Սուրյա Սենը: Նա 1932 թվականին առաջնորդել է տասնհինգ հեղափոխականների խումբը[4], որը հարձակվել է Փահարտալիի եվրոպական ակումբի վրա[5][6], որն ուներ ցուցանակ, որի վրա գրված էր. «Չի թույլատրվում շներին և հնդիկներին»[7]: Հեղափոխականները ջարդել էին ակումբը և ավելի ուշ բռնվել էին բրիտանական ոստիկանության կողմից: Ձերբակալությունից խուսափելու համար Պրիտիլատան ցիանիդ է ընդունել և մահացել[8]:

Վաղ կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրիտիլատայի ավարտական քննության վկայական

Պրիտիլատան ծնվել է 1911 թվականի մայիսի 5-ին[9] միջին դասի վայդյա (անգլ.՝ Vaidya, Baidya) ընտանիքում Չիտագոնգի (այժմ՝ Բանգլադեշ) մերձշրջան Պաթիայում գտնվող Դալղաթ գյուղում[10]: Վադդեդարը ընտանիքի նախահոր անունն էր, որն ի սկզբանե ուներ Դասգուպտա (Dasgupta) ազգանունը: Նրա հայրը՝ Ջագաբանդու Վադդեդարը, ծառայող էր Չիտագոնգ նահանգի քաղաքապետարանում[2]: Նրա մայրը՝ Պրատիբհամայի Դևին, տնային տնտեսուհի էր[11]: Զույգն ունեցել է վեց երեխա՝ Մադհուսդուան, Պրիտիլատա, Կանակլատա, Շանտիլատա, Աշալատա և Սանտոշ: Պրիտիլատայի մականունը Ռանի (Rani) էր[11]:

Ջագաբանդհուն փորձել է իրենց երեխաներին հնարավորինս լավագույն կրթություն տալ[12]: Նա Պրիլատային ընդունել է Չիտագոնգի Դոկտոր Կհաստագիրի աղջիկների կառավարական դպրոց: Պրիտիլատան գովասանքի արժանի ուսանող էր[13]: Դպրոցի ուսուցիչը, որին դիմելիս աշակերտները սիրով օգտագործում էին Ուշա Դի անունը, օգտագործում էր Ռանի Լակշմիբայիի պատմությունները՝ իր աշակերտների մեջ ազգայնականություն ներշնչելու համար: Պրիտիլատայի դասընկերուհի Կալպանա Դատտան իրChittagong Armoury Raiders ինքնակենսագրության մեջ գրել է. «Մենք դպրոցական օրերին հստակ պատկերացում չունեինք մեր ապագայի մասին: Հետո Ռանի Լակշմիբային իր օրինակով ոգևորել է մեր երևակայությունը: Երբեմն մենք մեր մասին մտածում էինք որպես անվախներ...»[14]: Արվեստը և գրականությունը Պրիտիլատայի սիրած առարկաներն էին[15]: 1928 թվականին նա ավարտել է Աղջիկների դպրոցը և 1929 թվականին ընդունվել Դաքքա քաղաքի Էդեն քոլեջ: Միջանկյալ քննություններում նա առաջին տեղում էր բոլոր այն ուսանողների շարքում, ովքեր հայտնվել էին այդ տարվա քննությանը Դաքքայի խորհրդից[7][12]: Որպես Էդեն քոլեջի ուսանող, նա մասնակցել է սոցիալական տարբեր գործողությունների: Նա միացել է Լիլա Նագի (Leela Nag) ղեկավարած Sree Sangha խմբին Դիպալի Սանգհայի (Dipali Sangha) դրոշի ներքո[7]:

Կալկաթա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարձրագույն կրթությունը շարունակելու համար Պրիտիլատան գնացել է Կալկութա (այժմ՝ Կալկաթա) և ընդունվել Բեթունի քոլեջ: Երկու տարի անց նա գերազանցությամբ ավարտել է քոլեջի փիլիսոփայության բաժինը[16]: Այնուամենայնիվ, նրա աստիճանը չի ընդունվել բրիտանական իշխանությունների կողմից Կալկաթայի համալսարանում: 2012 թվականին նրան (և Բինա Դասին) հետմահու շնորհել են իրենց վաստակած վկայագրերը[3]:

Դպրոցական ուսուցիչ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կալկաթայում ուսումն ավարտելուց հետո Պրիիտիլատան վերադարձել է Չիտագոնգ: Չիտագոնգի Nandankanan Aparnacharan School տեղական անգլերենի միջնակարգ դպրոցում նա զբաղեցրել է ուսուցչի պաշտոն[7][12][17]:

Հեղափոխական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միացում Սուրյա Սենի հեղափոխական խմբին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Պրիտիլատան երիտասարդ էր և համարձակ: Նա աշխատել է շատ նախանձախնդրությամբ և վճռական էր վտարելու բրիտանացիներին»:

Բինոդ Բիհարի Չոուդհուրի (Binod Bihari Chowdhury), Պրիտիլատայի ժամանակի հեղափոխական[18]

Պրիտիլատան որոշել է միանալ Հնդկաստանի անկախության շարժմանը: Սուրյա Սենը լսել էր նրա մասին և ուզում էր, որ նա միանա իրենց հեղափոխական խմբին[18]: 1932 թվականի հունիսի 13-ին Պրիտիլատան հանդիպել է Սուրյա Սենին և Նիրմալ Սենին իրենց Դհալղաթ (Dhalghat) ճամբարում[11]: Այդ ժամանակակի հեղափոխական Բինոդ Բիհարի Չոուդհուրին առարկել է, որ նրանք թույլ չեն տալիս կանանց միանալ իրենց խմբին: Այնուամենայնիվ, Պրիտիլատային թույլ է տրվել միանալ խմբին, քանի որ հեղափոխականները պատճառաբանեցին, որ զենք տեղափոխող կանայք այնքան կասկածի տեղիք չեն տալիս, որքան տղամարդիկ[18]:

Ոգեշնչում Ռամկրիշնա Բիսվասից[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուրյա Սենը և նրա հեղափոխական խումբը որոշել էին սպանել Չիտագոնգում գլխավոր տեսուչ պարոն Քրեյգին: Այս առաջադրանքի համար նշանակվել են Ռամակրիշնա Բիսվասը և Կալիպադա Չակրավարտին: Բայց նրանք Քրեյգի փոխարեն սխալմամբ սպանեցին Չանդպուրի և Տարինի хски9 Մուխերջիին: Ռամակրիշնա Բիսվասը և Կալիպադա Չակրավարտին ձերբակալվել են 1931 թվականի դեկտեմբերի 2-ին[19]: Դատավարությունից հետո Բիսվասին մահապատժի են ենթարկել կախաղանի միջոցով, իսկ Չակրավարտին աքսորել են Խցային բանտ (Cellular Jail)[20]:

Ընտանիքի անդամները և ընկերները անհրաժեշտ գումար չունեին Չիտագոնգում Կալկաթայի Ալիպորե բանտ մեկնելու համար: Քանի որ այդ ժամանակ Պրիտիլատան Կալկաթայում էր, նրան խնդրել են մեկնել Ալիպորե բանտ և հանդիպել Ռամկրիշնա Բիսվասին[20]:

Հարձակում պահարտալի եվրոպական ակումբի վրա (1932)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեղափոխականների խմբի կողմից հարձակման ենթարկված «Պահարտալի» եվրոպական ակումբը (այստեղ ցուցադրված 2010 թվականին)

1932 թվականին Սուրյա Սենը ծրագրել է հարձակվել Պահարտալի եվրոպական ակումբի վրա, որի վրա ցուցանակ էր կախված, որում ասվում էր. «Չի թույլատրվում շներին և հնդիկներին»[21] : Սուրյա Սենը որոշել է կանանց առաջնորդ նշանակել այս առաքելության համար: Կալպանա Դատտան ձերբակալվել էր դեպքից 7 օր առաջ: Այդ պատճառով Պրիտիլատային է հանձնարարվել հարձակման ղեկավարությունը: Պրիտիլատան զենքի պատրաստման համար գնացել է Կոտովալի ծովի ափ և այնտեղ պատրաստել նրանց հարձակման պլանը[12]:

Նրանք ակումբի վրա որոշել են հարձակվել 1932 թվականի սեպտեմբերի 23-ին: Խմբի անդամներին տրվել է կալիումի ցիանիդ և նրանց ասել են, որ եթե նրանք բռնվեն, ապա պետք է կուլ տան[7]:

Հարձակման օրը Պրիտիլատան հագնվել էր որպես փունջաբի տղամարդ: Նրա գործընկերներ Կալիշանկար Դեյը, Բիրեշվար Ռոյը, Պրաֆուլլա Դասը, Շանթի Չակրաբորտին հագել էին դհոտի և շապիկ: Մահենդրա Չոուդհուրին, Սուշիլ Դեյը և Պաննա Սենը կրում էին բամբակյա լանգի և վերնաշապիկ[20]:

Նրանք ակումբ են հասել երեկոյան ժամը 10:45-ի սահմաններում և սկսել են հարձակումը: Այդ ժամանակ ակումբի ներսում շուրջ 40 մարդ կար: Հարձակման համար հեղափոխականները բաժանվել էին երեք առանձին խմբերի: Ակումբում մի քանի ոստիկաններ, որոնք ատրճանակ ունեին, սկսեցին կրակել: Պրիտիլատան կրել է մեկ փամփուշտի վերք: Ըստ ոստիկանության հաղորդագրության, այս հարձակման արդյունքում Սուլիվան ազգանունով մեկ կին մահացել է, չորս տղամարդ և յոթ կին վիրավորվել են[20]:

Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս վայրում Պրիիտիլատան ինքնասպանություն է գործել: Այժմ նրա հիշատակին կա ցուցատախտակ:

Վիրավոր Պրիտիլատան ընկել էր բրիտանական ոստիկանության ծուղակը[2]: Ձերբակալությունից խուսափելու համար նա ցիանիդ է կուլ տվել[18]: Հաջորդ օրը ոստիկանությունը գտել է նրա դին և ճանաչել նրան: Նրա դիակը խուզարկելիս ոստիկանությունը գտել է մի քանի թռուցիկ, Ռամկրիշնա Բիսվասի լուսանկարը, փամփուշտներ, սուլիչ և նրանց հարձակման պլանի նախագիծը: Դիահերձման ընթացքում պարզվել է, որ փամփուշտի վնասվածքը այնքան էլ լուրջ չէ, և նրա մահվան պատճառ է հանդիսացել ցիանիդի թունավորումը[20]:

Հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վադեդարի կիսանդրին Պրիտիլատա Վադեդարի հիմնական դպրոցում, Չիտագոնգ

Բանգլադեշցի գրող Սելինա Հոսեյնը Պրիտիլատային անվանում է իդեալ յուրաքանչյուր կնոջ համար[22]: Birkannya Pritilata Trust (Քաջ տիկին Պրիտիլատայի հիմնադրամ) անվանված հիմնադրամը հիմնվել է նրա հիշատակին: Պրիլիտատայի ծննդյան օրը հիմնադրամի կողմից ամեն տարի նշվում է Բանգլադեշի և Հնդկաստանի տարբեր վայրերում: Հիմնադրամըը նրան համարում է «կանանց լույսի փարոս»[23]: Սահիդ Աբդուս Սաբուր մայրուղու վերջին մասը դեպի Չիտագոնգի Բոալկհալի մերձակայքի Մուկունդա Ռամ Հաթ նրա անունով կոչվել է Պրիլիտատա Վադեդարի մայրուղի[24]: 2012 թվականին Պրիտիլատայի բրոնզե արձանը կանգնեցվել է պատմական Եվրոպական ակումբին հարող պահարտալիի երկաթուղային դպրոցի դիմաց[25][26]:

Վադեդարի թոռնուհին բրիտանացի լրագրող և ակտիվիստ Աշ Սարկարն է[27]:

Ժառանգություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Պրիտիլատա Վադեդար Մահավիդյալայա, քոլեջ Նադիա շրջանում
  • Պրիտիլատա Շահիդ Մինար
  • Պրիտիլատայի սրահ, Չիտագոնգի համալսարան
  • Պրիտիլատա սրահ, Ջահանգիրնագարի համալսարան
  • Պրիտիլատա Վադեդարի հիմնական դպրոց, Չիտագոնգ
  • Կհանտուրա Պրիտիլատա Շիկշա Նիկետան (Տղաների (հիմնական դպրոց), աղջիկների (հիմնական դպրոց) և հիմնական բաժին), երեք դպրոց, Գոբարգանգա, Արևմտյան Բենգալ, Հնդկաստան
  • Տեխնոլոգիայի ազգային ինստիտուտի կացարանի (աղջիկների հանրակացարան) Պրիտիլատա Վադեդարի սրահ, Դուրգապուր, Արևմտյան Բենգալ, Հնդկաստան

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Pritilata's 100th birthday today»։ The Daily Star։ 5 May 2011։ Վերցված է 18 December 2012 
  2. 2,0 2,1 2,2 «Pritilata Waddedar (1911–1932)»։ News Today։ Արխիվացված է օրիգինալից 26 January 2012-ին։ Վերցված է 18 December 2012 
  3. 3,0 3,1 «After 80 yrs, posthumous degrees for revolutionaries»։ The Times of India։ 22 March 2012։ Վերցված է 18 December 2012 
  4. Geraldine Forbes (28 April 1999)։ Women in Modern India։ Cambridge University Press։ էջեր 140–։ ISBN 978-0-521-65377-0 
  5. «Remembering the Legendary Heroes of Chittagong»։ NIC։ Վերցված է 6 January 2013 
  6. «Indian Independence»։ Վերցված է 5 January 2013 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Amin Sonia (2012)։ «Waddedar, Pritilata»։ in Islam Sirajul, Jamal Ahmed A.։ Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.)։ Asiatic Society of Bangladesh 
  8. Craig A. Lockard (1 January 2010)։ Societies, Networks, and Transitions: A Global History: Since 1750։ Cengage Learning։ էջեր 699–։ ISBN 978-1-4390-8534-9։ Վերցված է 18 December 2012 
  9. «A fearless female freedom-fighter»։ Rising Stars (The Daily Star)։ Վերցված է 18 December 2012 
  10. «Pritilata's birth anniversary observed at CU»։ New Age։ Արխիվացված է օրիգինալից 29 January 2013-ին։ Վերցված է 19 December 2012 
  11. 11,0 11,1 11,2 «Agnijuger Agnikanya Pritilata»։ BDNews (բենգալերեն)։ 5 May 2011։ Վերցված է 19 December 2012 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 «The Fire-Brand Woman Of Indian Freedom Struggle.»։ Towards Freedom։ Վերցված է 18 December 2012 
  13. Pritilata (բենգալերեն)։ Prometheus er pothe։ 2008։ էջ 15 
  14. Kalpana Dutt (1979)։ Chittagong Armoury raiders: reminiscences։ Peoples' Pub. House։ էջ 46 
  15. Manini Chatterjee (1999)։ Do and die: the Chittagong uprising, 1930–34։ Penguin Books։ էջ 180։ ISBN 978-0-14-029067-7 
  16. S. S. Shashi (1996)։ Encyclopaedia Indica: India, Pakistan, Bangladesh։ Anmol Publications։ էջ 135։ ISBN 978-81-7041-859-7 
  17. «CCC plans to house 2 girls' schools in commercial complex»։ The Daily Star։ 31 January 2009։ Վերցված է 18 December 2012 
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 «A Long Walk to Freedom»։ Star Weekend Magazine (The Daily Star)։ Վերցված է 18 December 2012 
  19. Reva Chatterjee (2000)։ Netaji Subhas Bose։ Ocean Books։ էջեր 2–։ ISBN 978-81-87100-27-0 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 Pal Rupamay (1986)։ Surjo Sener Sonali Swapno։ Kolkata: Deepayan։ էջ 162 
  21. «80th death anniversary of Pritilata observed»։ News Age։ Արխիվացված է օրիգինալից 25 July 2013-ին։ Վերցված է 18 December 2012 
  22. «Contribution of Pritilata recalled»։ The Daily Star։ 1 June 2011։ Վերցված է 18 December 2012 
  23. «A beacon of light for women»։ The Daily Star։ 26 September 2012։ Վերցված է 18 December 2012 
  24. «Road named after Pritilata in Ctg»։ The New Nation։ 18 December 2012։ Արխիվացված է օրիգինալից 3 February 2013-ին։ Վերցված է 18 December 2012 
  25. «Pritilata's bronze sculpture to be installed in port city»։ The Daily Star։ 2 October 2012։ Վերցված է 20 August 2015 
  26. «Pritilata's memorial sculpture unveiled in Ctg»։ The Daily Star։ 3 October 2012։ Վերցված է 20 August 2015 
  27. Sarkar Ash (2018-02-05)։ «My great-great-aunt was a terrorist: women’s politics went beyond the vote»։ The Guardian (անգլերեն)։ Վերցված է 2018-07-12