Պուլղարիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Պուլկարիաից)
Jump to navigation Jump to search
Republika Bǎlgarija
Պուլղարիոյ Հանրապետութիւն
Պուլղարիոյ դրօշ
Դրօշ
Պուլղարիոյ զինանշանը
Զինանշան
Նշանաբան՝
«Съединението прави силата»
Ազգային քայլերգ՝
Мила Родино
Պուլղարիոյ դիրքը
Պուլղարիոյ տեղագրական քարտէզ
ՄայրաքաղաքՍոֆիա
Ամենամեծ քաղաք մայրաքաղաք
Պետական լեզուներ Պուլղարերէն
Կառավարութիւն
 -  Նախագահ Ռոսեն Պլեվնելիեվ
 -  Վարչապետ Բոյկո Բորիսով
Բնակչութիւն
 -  2015 նախահաշիւը 6,867,134[1]  (98-րդ)
 -  Խտութիւն 61,9 /ք.մ.² (113-րդ)
160 /մղոն²
ՀՆԱ (ԳՀ) 2015 գնահատում
 -  Ընդհանուր $128.053 միլիար[2] (66-րդ)
 -  Մէկ շունչի հաշուով $17,869[3] (67-րդ)
ՀՆԱ (անուանական)  գնահատում
 -  Ընդհանուր $57.596 միլիար[4] (76-րդ)
Ճինի (2011) 35.4[5] (միջին
ՄԶՀ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0.777[6] (բարձր) (58th)
Դրամական միաւոր Լեվ (BGN)
Ժամային գօտի +2, +3
Վերին մակարդակի ազգային Տոմենն .bg
Հեռախօսային կոդ ++359

Պուլղարիա[7] (պուլղարերէն՝ България, Bălgariya, ՄՀԱ՝ [bɤlˈgarijə]), պաշտօնապէս Պուլղարիոյ Հանրապետութիւն (պուլկ.՝ Република България, Republika Bălgariya, ՄՀԱ՝ [rɛˈpubliˌkə bɤlˈgarijə]), երկիր Հարաւային Եւրոպայի մէջ՝ Պալքանեան թերակղզիի արեւլքին մէջ՝ Սեւ ծովու ափին։ Սահմանակից է Ռումինիային՝ հիւսիսին մէջ, Սերպիային եւ Մակեդոնիային՝ արեւմտքին մէջ, Յունաստանին եւ Թուրքիոյ՝ հարաւին մէջ, եւ Սեւ ծովուն՝ արեւելքին մէջ։ Պուլղարիան կը գտնուի նախկին Թրակիայի տարածքին մէջ։

Հինգ դարուան, Օսմանեան տիրապետութենէն ետք, Պուլղարիոյ մէջ ստեղծուած է սահմանադրական միապետութիւն՝ 1878 թիւին։ Պուլղարիան այժմ ժողովրդավարական եւ սահմանադրական հանրապետութիւն է։ Եւրամիութեան ու ՆԱՏՕ-ի անդամ է։

Պատմութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պուլղարիան Սիմէոն Մեծի օրով՝ (893-927 թ.)
Պուլղարիան Իւան Ասենի օրով՝ (1218-1241 թ.)

Պուլղարիոյ տարածքի հնագոյն բնակիչները թրակացիներն էին։ Մ․ թ․ I դ․ ան նուաճեցին հռոմէացիները։ III դ․ սկսաւ հիւսիսային բարբարոսական ցեղերու ներխուժումը Պալքաններ։ Հռոմէական կայսրութեան փլուզումէն ետք, Պուլղարիոյ տարածք մտաւ Արեւելեան Հռոմէական կայսրութեան՝ Բիւզանդիոյ կազմի մէջ։ VI դ․ սկզբէն, սկսաւ սլաւոնական ցեղերու ներթափանցումը, որոնք VIIդ․ կիսուն դարձան գերակշռող էթնիկական տարրը։ Թրակացիներու մէկ մասը ձուլուեցաւ սլաւոններու հետ, իսկ միւս մասը, ինչպէս նաեւ իլլիրիական որոշ ցեղեր, մղուեցան թերակղզիի արեւմտեան մասը։ VII դ․ 70-ական թթ․ Հարաւային Բեսարաբիայէն Պալքանեան թերակղզի ներխուժեցին պրոտոպուլղարները։ Անոնց առաջնորդ Ասպարովս խանի գլխավորութեամբ ստեղծուեցաւ սլաւոնա-պուլղարական պետութիւն՝ այսպէս կոչուած Առաջին Պուլղարական թագաւորութիւնը Պուլղարիա անունով։ Մօտ 865-ին քրիստոնէութիւնը ընդունուեցաւ որպէս պաշտօնական պետական կրօն։ Արագացաւ պետութեան սլաւոնացումը։ Աստիճանաբար վերացաւ պրոտոպուլղարներու ու սլաւոններու միջեւ եղած էթնիկական տարբերութիւնը եւ կազմաւորուեցաւ միասնական պուլղար ժողովուրդը։ 894-ին մուտք գործեց սլաւոնական գիրը։ Սլաւոնական լեզուն դարձաւ նաեւ եկեղեցւոյ եւ պետութեան լեզուն։ Կախեալ գիւղացիներու շահագործման ուժեղացումը, որ հետեւանք էր Բիւզանդիոյ դէմ, Պուլղարիոյ երկարատեւ եւ ծանր պատերազմներու, Բոգոմիչներու հուժկու հակաֆեոդալական գիւղացիական շարժման պատճառ դարձավ։ 968—971-ին Պուլղարիան ռուս-բիւզանդական պատերազմներու ռազմաբեմ էր։ Պուլղարիոյ Սամուիլ թագաւորը յաջողութեամբ կը մարտնչէր Բիւզանդիոյ դէմ, սակայն 1014-ին պարտութիւն կրեց եւ ընդունեց անոր տիրապետութիւնը։ Պուլղար ժողովուրդը ազատագրական պայքար ծաւալեց։ Զորացաւ բոգոմիլներու շարժումը։ XI դ․ 80-ական թթ․ տեղի ունեցան բոգոմիլներու եւ պաւլիկեաններու ապստամբութիւնները։ 1185—1187-ին Պյոտր եւ Ասենիա եղբայրներու գլխաւորած մեծ ապստամբութեան հետեւանքով տապալուեցաւ բիւզանդական լուծը եւ ստեղծուեցաւ պուլղարական նոր պետութիւնը՝ Երկրորդ Պուլղարական թագաւորութիւնը (1187—1396), որ իր քաղաքական եւ տնտեսական բարգաւաճման հասաւ Իվան Ասենիա 11-ի (1218—1241) թագաւորութեան շրջանին մէջ։ Անոր սահմանները կը տարածուէին մինչեւ Սեւ ծով, Եգեեան ծով եւ Ադրիատիկ ծովերը։ 1393—1396-ին Պուլղարիան նուաճեցին թուրքերը։ Պուլղարիոյ մէջ, հաստատուեցան թուրք, ռազմա-աւատական կարգեր։ Պուլղար ժողովուրդի համար ծանր հետեւանքներ ունեցաւ բռնի մահմեդականացումը, որուն բացառիկ դաժան ձեւերէն էր դնշիրմեն։ Օտար լուծը առաջ բերաւ պուլղար ժողովուրդի համառ դիմադրութիւնը, որ կը դրսեւորուէր հայդուկներու շարժման եւ ապստամբութիւններու ձեւով։ Բայց Թուրքիան դաժանոօրէն կը ճնշէր այդ ապստամբութիւնները, որ եւ բնակչութեան մէհ մասի արտագաղթի պատճառ կը դառնար։ Պուլղար ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժումը նոր ոյժով ծաւալուեցաւ XIX դ․։ Ազգային-յեղափոխական գաղափարախոսութեան սկիզբ դրաւ Գ․ Ռակովսկին։ 1869-ին Վ․ Լնսկու եւ Լ․Կարավեչովի ջանքերով ստեղծուեցաւ Պուլղարական յեղափոխական կեդկոմ, որ նախապատրաստեց համապուլղարական ապստամբութիւնը։ Սակայն, ինչպէս 1875-ի Սաարա Զագորայի, այնպէս ալ 1876Ապրիլեան ապստամբութիւնը դաժանօրէն ճնշուեցաւ։ Միայն 1877—1878ռուս-թուրքական պատերազմին ընթացքին ռուսական բանակի յաղթանակը ապահովուեցաւ, Պուլղարիոյ ազատագրումը օսմանեան լուծէն։ Պուլղարիոյ հիւսիսային մասին մէջ, կազմուեցաւ Թուրքիայէն վասալական կախման մէջ գտնուող Պուլղարիա իշխանութիւնը, իսկ հարաւին մէջ՝, Օսմանեան կայսրութեան կազմին մէջ, ստեղծուեցաւ Արեւելեան Ռումելիա ինքնավար մարզը՝ սուլթանի կողմէն նշանակուող քրիստոնեայ ժեներալ-նահանզապետով։ 1885Սեպտեմբեր 6-ին Պլովդիվի ապստամբութեան շնորհիւ Արեւելեան Ռումելիան միացաւ Պուլղարական իշխանութեանը։ 1908Սեպտեմբեր 22-ին, օգտուելով Երիտթուրքական յեղափոխութենէնեւև Թուրքիոյ թուլացումէն, Պուլղարիան հռչակուեցաւ անկախ թագաւորութիւն։ 1912—1913-ին Պուլղարիան մասնակցեցաւ Պալքանեան պատերազմներուն։ 1915Հոկտեմբեր 1-ին մտաւ առաջին համաշխարհային պատերազմի մէջ՝ Գերմանիոյ կողմէն։ 1919-ի Նյոյիի պայմանագրով Պուլղարիան կտրուեցաւ Եգեան ծովէն եւ կորցուց իր տարածքներու զգալի մասը։ Հոկտեմբերեան ընկերային մեծ յեղափոխութեան ազդեցութեամբ Պուլղարիոյ մէջ, զորացաւ յեղափոխական շարժումը։ 1923Յունիս 9-ի պետական յեղաշրջման հետեւանքով երկրին մէջ, հաստատուեցաւ ֆաշիստական դիկտատուրայ։ 1923Սեպտեմբերեան հակաֆաշիստական ապստամբութիւնը, չնայած պարտութեանը, քաղաքական մեծ հետեւանքներ ունեցաւ երկրի համար։ Արտաքին քաղաքականութեան բնագաւառին մէջ Պուլղարիան կը կողմնորոշուէր դէպի ֆաշիստական Գերմանիան։ 1941Մարտ 1-ին գերմանական զորքերը մտան Պուլղարիա։ Պուլղար ժողովուրդը պայքար մղեց միապետաֆաշիստական կլիկի եւ գերմանական զաւթիչներու դէմ։ 1942-ին Գ․ Դիմիարովի նախաձեռնութեամբ ստեղծուեցաւ Հայրենական ճակատ, որ կը միաւորէր երկրի բոլոր հակաֆաշիստական ոյժերը։ Ծաւալուեցաւ հակաֆաշիստական պարտիզանական շարժում։ 1944Սեպտեմբեր 5-ին ԽՍՀՄ պատերազմ յայտարարեց ֆաշիստական Պուլղարիոյ։ Հետապնդելով հիթլերեան զորքերուն՝ սովետական բանակը 1944Սեպտեմբեր 8-ին մտաւ Պուլղարիա։ Պուլղար ժողովուրդը Սեպտեմբեր 9-ին ապստամբեցաւ եւ տապալեցաւ ֆաշիստական վարչակարգը։ Կազմուեցաւ Հճ-ի կառավարութիւն Կ․ Գէորգինի գլխաւրութեամբ։ պուլղարիոյ մէջ, հաստատուեցաւ ժողովրդավարական դեմոկրատական իշխանութիւն։ Հճ-ի կառավարութիւնը անցկացուց արմատական դեմոկրատական բարեփոխումներ։ Շուտով պուլղարական նոր բանակի զորամասերը, սովետական բանակի հետ միասին, ռազմական գործողութիւններ սկսան Գերմանիոյ դէմ։ 1945Նոյեմբեր 18-ին տեղի ունեցան ժողովրդավարական ժողովի ընտրութիւններ։ 1946Սեպտեմբեր 8-ի համաժողովրդական հանրաքվէի հիման վրայ, վերացուեցաւ միապետութիւնը եւ Պուլղարիան հռչակուեցաւ ժողովրդավար հանրապետութիւն։ Կազմուեցաւ Հճ-ի նոր կառավարութիւն՝ Գ․ Դիմիտրովի գլխաւորութեամբ։ 1947Փետրուարի 10-ին Պուլղարիոյ հետ կնքուեցաւ հաշտութեան պայմանագիր։ 1947-ին ընդունուեցաւ ԲԺՀ-ի սահմանադրութիւնը։ Ազգայնացուեցան արդիւնաբերական ձեռնարկութիւնները եւ մասնաւոր բանկերը։ Պուլղարիան ՏՓԽ-ի (1949) եւ ՄԱԿ-ի (1955) անդամ է, Վարշավայի պայմանագրի մասնակից (1955

Աշխարհագրութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պուլղարիոյ ֆիզիքական քարտէզ

Պուլղարիան կը գտնուի բարեխառն գօտիին մէջ, բնական պայմաններով անցումնային շրջան է Արեւելեան հիւսիսին մէջ եւ Կեդրոնական Եւրոպայի, հարաւին մէջ՝ Միջերկրածովայինի միջեւ։ Պուլղարիոյ հիւսիսը կը զբաղեցնէ Դանուբի բլրապատ հարթավայրը, որ աստիճանաբար կը բարձրանայ հարաւին մէջ եւ կը ձուլուի Ստարա Պլանինա լեռնային սիստեմի նախալեռներուն։ Ստարա Պլանինա լեռները արեւմուտքէն արեւելք կը հատին ամբողջ Պուլղարիան։ Ստարա Պլանինայի եւ Սրեդնա Գորա լեռնային համակարգի միջեւ իյնկած են ենթաբալկանեան տեկտոնական գոգհովիտները։ Հարաւին մէջ եւ հարաւ-արեւմուտքին մէջ, կը տարածուին Ռիլա, Պիրին եւ Ռոդոպեան լեռները։ Ռոդոպեան Սրեդնա Գորա լեռների միջեւ, Մարիցա գետի երկայնքով տարածուած է Վերին Թրակեան դաշտավայրը, որ ամենաբերրին է երկրին մէջ։ Պուլղարիոյ սեւծովեան ափերը ցածրադիր են, տեղ-տեղ՝ զառիթափ, կան շատ լողափեր։

Օգտակար Հանածոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսարան Պրիմորսկօ քաղաքէն

Առաւել կարեւոր օգտակար հանածոներն են․ ածուխը, երկաթաքարը, ցինկը, կապարը, պղինձը, քարաղը, նաֆթը, հանքային ջուրերը, շինանիւթերը։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պուլղարիոյ մեծ մասին մէջ բարեխառն է, ցամաքային, հարաւին մէջ, Ստրումա եւ Մեստա գետերու հովիտներուն մէջ անցումնային է Միջերկրածովայինի։ Լեռներուն մէջ, առկայ է ուղղաձիգ կլիմայական գոտիականութիւն։ Յունուարի միջին ջերմաստիճանը հարթավայրերուն մէջ —2 °C-ից 2,5 °C է, լեռներուն՝ մինչեւ — 10,8 °C, հՅւլիսինը՝ համապատասխանաբար՝ մինչեւ 25,1 °C եւ մինչեւ 5,1 °C։ Տարեկան տեղումները ցածրադիր վայրերուն մէջ 450—600 մմ են, լեռներուն մէջ՝ 850—1300 մմ։

Ներքին Ջուրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պուլղարիոյ բնակչութեան շարժը

Գետային ցանցը խիտ է, գետերու մեծ մասը կարճ են, ունին լեռնային բնոյթ, ամրան վերջին կը ծանծաղեն։ Նաւարկելի միակ գետը Դանուբն է։ Ջրառատ գետերէն են՝ Մարիցան, Ստրուման, Մեստան։

Հողեր, Բուսական եւ Կենդանական Աշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դանուբի հարթավայրուն մէջ, կը գերակշռեն սեւահողերը եւ գորշ անտառային պողզոլանման հողերը, Ստարա Պլանինայէն հարաւ՝ շագանակագուն եւ պինդ սեւահողանման, լեռներուն մէջ՝ գորշ անտառային, լեռնանտառային, մուգ, լեռնամարգագետնային եւ կմախքային հողերը։ Տարածութեան 1/3-ը անտառածածկ է։ Կը գերակշռեն սաղարթաւոր, 1700—2000 մ բարձրութիւններու վրայ՝ լայնատերեւ անտառները, աւելի բարձր՝ ենթալպեան եւ ալպեան մարգագետինները։ Կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչները լաւ պահպանուած են անտառներուն մէջ։ Պուլղարիան հարուստ է թռչուններով։ Մեծ տարածում ունին կրծողները։

Բնակչութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պուլղարիոյ բնակչութեան սեռա-տարիքային բուրգը

Բնակչութեան 76.9%-ը պուլղարներ են[8], կ'ապրին նաեւ թուրքեր, գնչուներ, հայեր, ռուսեր, հրեաներ, յոյներ եւ այլեր։ Բնակչութեան մեծ մասը ուղղափառ են, փոքր խումբ մը՝ աւետարականներն ու կաթողեկէները, պաշտօնական տոմարը՝ գրիգորեանն է։ Բնակչութեան միջին խտութիւնը 1 քմ2 վրայ 76 մարդ է։ Քաղաքային բնակչութիւնը 74% է[9]։ Մեծ քաղաքներն են՝ Սոֆիան, Պլովդիվը, Վառնան, Ռուսէն, Բուրգասը, Ստարա Զագորան։

Տնտեսութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պուլղարիոյ տնտեսութեան կառուցուածքին մէջ, գիւղատնտեսութեան բաժինըկը կազմէ 4,9%[10] արդիւնաբերութիւնը 31,2%[10], իսկ 63,9%[10]-ը բաժին կ'իյնայ ծառայութիւններուն։ Մինչեւ ընկերային յեղափոխութեան յաղթանակը Պուլղարիան եւրոպական զարգացած կապիտալիստական պետութիւններու ագրարայ հումքային կցորդն էր։ ժողովրդական իշխանութիւնը ընկերա-տեսական արմատական վերափոխումներ կատարեց։ Պուլղարիան ագրարային հետամնաց երկրէն վերածուեցաւ ժամանակակէն զարգացած արդիւնաբերութեամբ եւ կոոպերացուած ու մեքենայացուած մեծ գիւղատնտեսութեամբ արդիւնաբերական-ագրարային երկրի։

Փոխադրութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոֆիա՝ Պուլղարիոյ նիւթական կեդրոն

Փոխադրութեան ցանցի վերակառուցման եւ փախադրամիջոցի աւելացման շնորհիւ մեծցած է փոխադրութեան բոլոր տեսակներու շրջանառութիւնը։ Ռուսեէն դուրս եկող երկաթուղին Պուլղարիան կը կապէ Ռումանիոյ եւ Ուքրանիոյ հետ։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են Վառնան եւ Բուրգասը Սեւ ծովուն, Ռուսեն, Սուիշտովը եւ Լոմը՝ Դանուբի վրայ, մասնագիտացուած նաւահանգիստները՝ Դրուժբա նաֆթային նաւահանգիստը Բուրգասի ծոցում, ածուխի նաւահանգիստը Վառնայի լճի ափին։

Առեւտրաշրջանառութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2014-ին Ներմուծումը կազմած է 33,56 մլրդ ԱՄՆ տոլար[11] կը ներմուծեն հիմնականին մէջ, մեքենաներ եւ սարքաւորումներ, մետաղներ, քիմիական նիւթեր, պլաստմասա եւ հանքային նիւթեր։ Արտահանումը 2014-ին կազմած է 29 մլրդ ԱՄՆ տոլար[11]: Արտահանութեան մէջ աւելացած է պատրաստի արտադրանքի բաժինը։ Կ'արտահանուին հագուստ, կոշիկ, երկաթ, պողպատ, մեքենաներ, սարքաւորումներ եւ վառելիք Պուլղարիոյ մեծ առեւտրական գործընկերներն են Գերմանիան, Ռուսիան, Իտալիան, Ռումինիան, Յունաստանը, Թուրքիան, Ֆրանսան, Սպանիան[11]։

Մշակոյթ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկզբնաւորուած է IX դ․ երկրորդ կիսուն։ Պուլղարացի հին գրականութիւնը (IX— XII դդ․) եկեղեցա-ղիդակտիկական էր։ XIV դ․ վերջերէն, օսմանեան լուծի պայմաններուն մէջ, գրականութեան զարգացումը մի քանի դարերու ընթացքին արգելակուած է։ XV— XVIII դդ․ յայտնի էին բարոյախոսութիւններու ժողովածուները՝ «դամասկինները»։ XVI դ․ սկզբը լոյս տեսան պուլղարացի առաջին տպագիր գիրքերը։ Պուլղարիոյ ազգային վերածնունդը (XVIII դ․ 2-րդ կիսուն) նպաստեց գրականութեան զարգացման։ Ազգային գրականութիւնը ձեւաւորուեցաւ XIX դ․ 50—70-ական թթ․ ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակաշրջանին։ Երեւան եկան նշանակալից ստեղծագործութիւններ՝ նուիրուած 70-ական թթ․ ազգային-ազատագրական պայքարին։ 90-ական թթ․ քննադատական ռեալիզմի ծաղկման շրջանին, ստեղծուեցան երգիծական գործեր։ Ռեալիստ գրողներու ստեղծագործութեան հիմնական թեմաներէն մէկը դարձաւ գիւղը։ Պոեզիայի մէջ, կը գերիշխէր քաղաքացիական քնարերգութիւնը։ XIX դ․ վերջին և XX դ․ սկզբին կը վերաբերի պրոլետարական գրականութեան ծնունդը։

Ճարտարապետութիւն եւ Կերպարուեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճարտարապետութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պուլղարիոյ տարածքին մէջ, պահպանուած են անտիկ եւ միջնադարեան ճարտարապետական յուշարձաններու մնացորդներ։ Օսմանեան լուծէն ազատագրուելէն ետք, (1878) սկսած են քաղաքաշինական ծաւալուն աշխատանքներ (Սոֆիա, Պլովդիվ, Վառնա)։ Երկու համաշխարհային պատերազմներու միջեւ իյնկած շրջանին մէջ, ճարտարապետութիւնը կրած է ֆունկցիոնալիզմի եւ կոնստրուկտիվիզմի որոշակի ազդեցութիւն։ Ժողովրդական իշխանութեան հաստատումէն (1944) ետք, ճարտարապետութիւնը կ'ընթանէ նոր, ընկերային ուղիով։ Մեծ չափեր ընդունած են քաղաքաշինական աշխատանքները։ Կառուցուած են արդիւնաբերական կեդրոններ, ստեղծուած է Սոֆիայի կեդրոնի խորհուրդը՝ հրապարակներու համակարգով եւ Գ․ Դիմիտրովի դամբարանով։

Կերպարուեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազգային տարազով պուլղարուհի

Արուեստի ազգային ռեալիստական դպրոցը սկսած է զարգանալ Պուլղարական վերածնունդի շրջանին մէջ եւ վերելք ապրած է 1878-էն։ XX դ․ 1-ին քառորդին հանդէս եկած են մարտանկարիչներ եւ բնանկարիչներ, քաղաքական ծաղրանկարի եւ քանդակագործութեան վարպետներ։ Շարք մը գեղանկարիչներ եւ քանդակագործներ պատկերած են պրոլետարիատի պայքարը, նախադրեալներ ստեղծած ընկերային ռեալիզմի արուեստի ձեւաւորման համար։ Պուլղարիոյ մէջ, ժողովրդա-դեմոկրատական իշխանութեան օրով արուեստը կ'ընթանէ ընկերային ռեալիզմի ուղիով։ 1960-ական թթ․ գեղանկարչութեան բնորոշ է հերոսական կերպարներ ստեղծելու, էքսպրեսիվ արտայայտչականութեան ու դեկորատիվ գունագեղութեան, ինչպէս եւ հին ազգային աւանդութիւններուն դիմելու ձգտումը։

Երաժշտութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պուլղարիոյ ժողովրդական երաժշտութիւնը, ձեւաւորուած է սլաւոնական ցեղերու ժողովրդական երաժշտութեան հիման վրայ, իւրանել Պալքանեան թերակղզիի հնագոյն բնակիչներու, յետագային հարեւան ժողովուրդներու, ինչպէս եւ նուաճողներու երաժշտական մշակոյթի տարրերը։ Պուլղարական ժողովրդական երգերը հիմնականին մէջ միաձայն են։ XIX դ․ 90-ական թթ․ սկսած է զարգանալ պրոֆեսիոնալ երաժշտութիւնը։ Պուլղարիոյ երաժշտաթատերական ստեղծագործութեան հիմնադիրն է Գ․ Աթանասովը, առաջին սիմֆոնիայի հեղինակը՝ Ն․ Աթանասովը։ 1920-ական թթ․ կոմպոզիտորները ստեղծագործած են բոլոր ժանրերով։ 1904-ին Պուլղարիոյ մէջ, բացուած է առաջին երաժշտական դպրոցը։ Հիմնադրուած են Պուլղարական օպերային ընկերութիւնը, ինքնագործ երգչախմբեր միաւորող՝ Պուլղարիոյ ժողեվրդական երգչախմուբերու միութիւնը (1926), աոաջին մշտական պետական սիմֆոնիկ նվագախումբը (1928)։ Կը գործեն (1975)՝ կոնսերվատորիա, երաժշտական ուսումնարան (5), Սոֆիայի պետական ֆիլհարմոնիան, Պուլղարական ձայնասփիւռի եւ հեռուստատեսութեան նուագախումբը Սոֆիայի մէջ, սիմֆոնիկ նվագախմբեր՝ Ռուսեի մէջ, Վառնայի, Բուրգասի, Պլովդիվի եւ Պլեենի մէջ, օպերային թատրոններ՝ Սոֆիայի, Ռուսեի, Վառնայի, Ստարա Զագորայի եւ Պլովդիվի մէջ:

Բալետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1927-ին բալետմայստեր Ա․ Պետրովը Սոֆիայի ժողովրդական օպերայի մէջ, կազմակերպած է առաջին բալետային պրոֆեսիոնալ խումբը։ 1937-ին բեմադրուած է Խ․ Մանոլովի «Օձը եւ Ցանան» պուլղարական անդրանիկ բալետը։ Ժողովրդական դեմոկրատական կարգերու հաստատմամբ սկսած է պուլղարական բալետային արուեստի ծաղկումը։ Սոֆիայի ժողովրդական օպերայի բալետի խումբը ստեղծագործական կապերու մեջ է սովետական բալետմայստերներու եւ մանկավարժներու հետ։ 1951-էն կը գործէ պետական պարարուեստի ուսումնարանը՝ դասական պարի եւ պուլղարական պարային ֆոլկլորի բաժիններով, 1961-էն Վառնայի մէջյ անց կը կացուի բալետի միջազգային մրցոյթ։

Թատրոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

XIX դ․ վերջին եւ XX դ․ սկզբին, Պուլկհարիոյ մէջ ձեւաւորուած է պուլղարական դերասանական արուեստի ռեալիստական ուղղութիւնը։ ժողովրդական դեմոկրատական կարգերու հաստատումէն ետք, բացուեցան նոր պրոֆեսիոնալ թատրոններ։ Սոֆիայի մէջ, կ'աշխատին Ի․ Վազովի անուան ժողովդրական «Ծիծաղ եւ արցունք», դրամատիկական, ժողովրդական, բանակի, սատիրայի, երիտասարդութեան ժողովրդական «Սոֆիա», «Թատրոն 199», տիկնիկային կեդրոնական եւ այլ թատրոններ։ Թատերական արուեստի բարձրագոյն հիմնարկը հիմնադրուած է 1948-ին։

Հայերը Պուլղարիոյ Մէջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պուլղար եւ հայ ժողովուրդներու միջէպ փոխհարաբերութիւններ եղած են տակաւին 5-րդ դարուն, երբ 451 թուականի Աւարայրի ճակատամարտէն ետք, որոշ հայ իշխաններ, խոյս տալով պարսիկների հետապնդումներէն, իրենց զորքերով հեռացան Հայաստանէն եւ հաստատուեցան Պալքանեան թերակղզիի մէջ։ 13-17-րդ դարերուն մոնկոլական ու թուրքական արշաւանքներոգ հետեւանքով հայերու նոր գաղթ տեղի ունեցաւ դէպի Պուլղարիա։ 1800 թուականին, Պուլղարիոյ քաղաքային հայ բնակչութիւնը շուրջ 10 հազար էր, արդէն դարավերջին՝ մօտ 15 հազար։ Հայերու թիւը Պուլղարիոյ մէջ, զգալիօրէն աւելացաւ 1890-ական թուականներուն՝ Օսմանեան Թուրքիոյ մէջ, հայերու զանգուածային կոտորածներէն ետք։ Հանրայայտ են պուլղար յայտնի բանաստեղծ Պեյս Յավորովի արձագանքն այդ կոտորածներուն եւ անոր «Հայեր» բանաստեղծութինը։ Հայերը մեծ մասամբ արհեստաւորներ էին, կային նաեւ բժիշկներ, իրաւաբաններ, ճարտարագետներ, պետական պաշտօնեաներ։ Պուլղարահայերը անմասն չէին նաեւ թուրքական լուծի դէմ պուլղար ժողովուրդի մղած դարաւոր պայքարին, իսկ 1912–1913 թուականներու Պալքանեան պատերազմներու ընթացքին, Գարեգին Նժդեհի եւ Անդրանիկի հայ կամաւորներու յատուկ վաշտ մը, կը մասնակցէր Թուրքիոյ դէմ մարտերուն։ Պուլղարահայերէն շատերը աչքի իյնկան նաեւ պուլղար ժողովուրդի մղած հակամիապետական ու հակաֆաշիստական պայքարին մէջ։ Պուլղարիոյ մէջ գործած են հայկական դպրոցներ, հասարակական-քաղաքական կազմակերպութիւններ, մշակութային միութիւններ, լոյս ընծայուած են բազմաթիւ թերթեր։ 1946 թուականին մօտ, 6 հազար պուլղարահայեր հայրենադարձուեցան։ 1990 թուականին, կոմունիստական վարչակարգի տապալումէն ետք, ազգային զարթոնքի ժամանակաշրջան սկսված է նաեւ պուլղարահայ համայնքի կեանքին մէջ։ 1990 թուականէն, հիմնուած են նոր միութիւններ ու կազմակերպութիւններ, վերաբացուած են հայկական վարժարանները, լոյս կը տեսնեն հայերէն-պուլղարերէն շաբաթաթերթեր։ Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցւոյ Պուլղարիոյ թեմը կազմաւորուած է 19-րդ դարուն։ Առաջնորդանիստը Սոֆիայի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին է։ Ներկայիս, Պուլղարիոյ մէջ, կը բնակի 15–20 հազար հայ, հիմնականին մէջ Պլովդիվ, Սոֆիա, Վառնա, Բուրգաս եւ Ռուսե քաղաքներուն մէջ։

Ծանօթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին Յղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]