Պոլեսիե

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Պոլեսիե

Պոլեսիե (բելառուս․՝ Пале́ссе, ուկր.՝ Полі́сся, լեհ.՝ Polesie, ռուս.՝ Поле́сье), պատմամշակութային և ֆիզիկաաշխարհագրական երկրամաս Պոլեսիեի դաշտավայրում[1]: Պոլեսիեն գտնվում է չորս պետությունների տարածքներում՝ Բելառուս, Լեհաստան, Ռուսաստան և Ուկրաինա: Ընդհանուր մակերեսը կազմում է 130 հազար կմ²[2][3]:

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիտվական մեծ իշխանության քարտեզը, Տոմաշ Մակովսկի, 1613: Բերեստեյսկի վոևոդություն: Քարտեզի վրա Պոլեսիա բառը նշված է տարբեր ձևեևով՝ Podlesia, Polesia, Polesio:

Գրականությունում միանշանակ կարծիք չկա այս տեղանվան առաջացման մասին: Հետազոտողների մեծամասնությունը պաշտպանում է այն կարծիքը, որ տերմինի առաջացման հիմքում ընկած է «անտառ» բառը: Այսինքն` Պոլեսիեն անտառի տեղամաս է կամ էլ գտնվում է անտառի հարևանությամբ[4][5]: Գոյություն ունի նաև այլընտրանքային կարծիք, ըստ որի տեղանունն առաջացել է բալթյան լեզուների «pol-/pal» արմատից, որը նշանակում է ճահճային տեղամաս՝ ճահճուտ[6]:

Ըստ բելառուս լեզվաբան Ֆյոդոր Կլիմչուկի` Պոլեսիե կարող էին անվանել այն տարածքը, որտեղ անտառային զանգվածները հերթափոխում են ճահճային զանգվածներին[7]:

Տարածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնականում Պոլեսիեն ընկած է Բելառուսի հարավում և Ուկրաինայի հյուսիսում, ինչպես նաև ընդգրկում է Լեհաստանի Լյուբլյինի վոևոդության տարածքի մի մասը և Ռուսաստանի Բրյանսկի մարզի մի հատվածը: Պոլեսիեն աշխարհագրական առումով գտնվում է խառն անտառների զոնայում, որի տարածքի հարավային հատվածը սահմանակցում է անտառների և անտառատափաստանների գոտուն[7]:

Բելառուսական Պոլեսիե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բելառուսական Պոլեսիեն զբաղեցնում է Բրեստի և Գոմելի մարզերի հարավային շրջանները: Տարածքի ընդհանուր մակերեսը կազմում է շուրջ 61 հազար կմ2[8] կամ էլ ամբողջ Բելառուսի տարածքի 30 %-ը: Պոլեսիեի ձգվածությունը արևմուտքից արևելք կազմում է մոտավորապես 500 կմ, իսկ հյուսիսից հարավ՝ մոտավորապես 200 կմ[9]: Առաջին հերթին Բելառուսական Պոլեսիեն բաժանվում է Արևմտյան և Արևելյան Պոլեսիեների: Դրանց միջև պայմանական սահմանագիծն անցնում է Յասելդա և Գորին գետերով, ինչպես նաև Պրիպյատ գետի գետաբերանով[10][11]: Զագորոդյե են անվանում Բելառուսական Պոլեսիեի Բրեստի հարավային շրջանները[12]: Բելառուսական Պոլեսիեում բացի Պրիպյատ գետի ավազանից մտնում են նաև Շչարա, Մուխավեց և Բրագինկա գետերի գետային ավազանները[9]: Բելառուսական Պոլեսիեն բաժանվում է հինգ ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանների (թվարկվում է արևմուտքից արևելք ուղղությամբ)՝ Բրեստի Պոլեսիե, Պրիպյատի Պոլեսիե, Զագորոդիե, Մոզիրսկի Պոլեսիե և Գոմելի Պոլեսիե:

Ուկրաինական Պոլեսիեն (նշված է դեղինով)

Ուկրաինական Պոլեսիե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուկրաինական Պոլեսիեն իրենից ներկայացնում է ընդարձակ, մոտավորապես հարյուրկիլոմետրանոց գոտի երկրի հյուսիսային հատվածում: Այն զբաղեցնում է ամբողջ Ուկրաինայի տարածքի մոտավորապես 19 %-ը[13]: Կախված Դնեպր գետից` այն բաժանվում է աջափնյա և ձախափնյա Պոլեսիեների (երբեմն կիրառում են Արևմտյան և Արևելյան կամ Պրիպյատի ու Նադդեսնյանսկի Պոլեսիեներ): Ուկրաինական Պոլեսիան վարչատարածքային բաժանման պատճառով բաժանվում է վեց ֆիզիկաաշխարհագրական շրջանի՝ Վոլինսկի Պոլեսիե, Ռովենսկի Պոլեսիե, Ժիտոմիրի Պոլեսիե, Կիևի Պոլեսիե, Չերնիգովյան Պոլեսիե և Սումսկի Պոլեսիե[14]:

Լյուբլինի Պոլեսիե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուկե լիճը Պոլեսիե ազգային պարկում (Լյուբլինի վոևոդություն)

Լեհաստանում Պոլեսիեն տարածվում է հիմնականում Լյուբլինի վոևոդությունում: Այստեղ այն ընդգրկում է Արևմտյան Բուգ գետի հովիտը Վոլի-Ուրգուսի և Լենչիցկո-Վլոդավսկի գոտիներում, որին անվանում են Լյուբլինի կամ Արևմտյան Պոլեսիե[15]: Լյուբլինի Պոլեսիեի արևմտյան սահմանը անցնում է Վեպշ գետով:

Բրյանսկ-Ժիզդրինսկի Պոլեսիե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրյանսկ-Ժիզդրինսկի Պոլեսիեն տարածվում է Ռուսաստանի Բրյանսկի մարզի տարածքի մի մասում[16]:

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոբրին քաղաքի տեղաբնիկներ: Լուսանկարը 1916 թվականի:

Շատ հաճախ Պոլեսիեի բնակիչներին անվանում են պոլեշչուկներ կամ պոլիշչուկաներ: «Պոլեշչուկ» տերմինը համարվում է և' ինքնանվանում, և' էկզոանվանում:

Էթնիկ առումով մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում արևմտյան պոլեշչուկները. այն արևելասլավոնական էթնիկ համայնք է[17]: Դեռևս 19-րդ դարում շատ հետազոտողներ, այդ թվում և Միտրոֆան Դովնար-Զապոլսկին նկարագրել է այս ժողովրդին և նշել նրա ֆիզիկական առանձնահատկությունները:

Յուլիան Տալկո-Գրիցևիչը մարդաբանական հետազոտությունների արդյունքում բացահայտել է, որ պոլեշչուկները առանձին էթնիկ խումբ են և տարբերվում են բելառուսներից ու ուկրաինացիներից: Պոլեշչուկներին մոտ են ալպիական ռասսայի ներկայացուցիչները: Նրանք ունեն կարճ հասակ, լայն դեմք և մուգ մազեր[18]:

Պավել Շպիլևսկին նշել է Պոլեսիեի լեզվի տարբերությունը բելառուսերենից: Իսկ Պավել Բոբրովսկին այն ենթադրությանն է հանգել, որ տարբերվելով ուկրաինացիներից ու բելառուսներից՝ պոլեշչուկները շատ նմանություններ ունեն վերջիններիս հետ[19]:

Լեզու[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բելառուսական և Ուկրաինական Պոլեսիեի տարածքներում այսօր հիմնականում խոսում են և՛ բելառուսերեն, և՛ ուկրաիներեն[20][21]:

Պոլեսիեի լեզուն հիմնականում բաժանվում է երկու, միմյանցից խիստ տարբեր բարբառների՝ արևմտապոլեսիեի և արևելապոլեսիեի: Առաջին տեսակին երբեմն ուղղակի անվանում են պոլեսիերեն. այն բելառուսերենի բարբառ է, իսկ արևելապոլեսիերենը՝ բելառուսերենի հարավարևմտյան բարբառն է[22]:

Ուկրաինական Պոլեսիեում խոսում են հիմնականում երեք բարբառներով՝ արևելյան, միջին և արևմտապոլեսիեի[23]:

1980-ական թվականների վերջին Նիկոլայ Շելյագովիչն ու նրա համախոհները կատարել են այս շրջանի բարբառների ուսումնասիրություն՝ հիմք ընդունելով հարավյանովյան բարբառը: Սակայն պարզ դարձավ, որ այդ բարբառը Պոլեսիեի բարբառի հետ ընդհանրապես կապ չունի: Գիտական գրականությունում Պոլեսիեի լեզուն անվանում են արևմտապոլեսիական միկրոլեզու[24]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին անգամ պոլեսիե տեղանունը հիշատակվել է 1274 թվականին Գալիցկո-Վոլինսկի տարեգրությունում, որտեղ գրված է հետևյալը՝ «ѿ Копылѧ воюӕ по Полѣсью»[25]: Լեհական աղբյուրներում հանդիպում է polexiani տերմինը: Համարվում է, որ «պոլեշանե» տերմինն առաջացել է Պոլեսիե տեղանունից[26]:

1560 թվականին Դանցիգում հրատարակվել է Պոլեսիեի առաջին քարտեզը՝ Tabula Paludum Polesie Dr Ziekera անվանումով: Յան Դլուգոշի[27], Մարտին Կրոմերի[28] և Մատեյ Ստրիկովսկու[29] պատմագրություններում մի քանի անգամ հանդիպում է Պոլեսիե տեղանունը: Սահմանները տարբեր կերպ է ներկայացված, բայց, ընդհանուր առմամբ, այն ընդգրկել է Պրիպյատ գետի ավազանը: Կրոմերը Պոլեսիեն նշել է որպես տարածք, որը գտնվում է Ռուսիայի, Լիտվայի, Պրուսիայի, Վոլինի և Մազովիայի միջև:

Բնություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնության պահպանությունОхрана природы[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պոլեսիեն Իվան Շիշկինի կտավներում
Polesye.jpg
Marsh. Polissia.jpg
«Պոլեսիեի բնանկար», 1884 «Ճահիճ: Պոլեսիե», 1890

Բնության հազվագյուտ համալիրներից մեկի՝ Շչացկի լճերի պահպանության համար հիմնվել է Շչացկի ազգային պարկը, որի տարածքը կազմում է 32 500 հեկտար: 2002 թվականին ստեղծվել է Շչացկի կենսաբանական արգելոցը՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հովանու ներքո. սրա տարածքը կազմում է 48 977 հեկտար[30]: Լեհաստանում 1990 թվականին հիմնվել է Պոլեսիեի ազգային պարկը, որի տարածքը զբաղեցնում է 9 760 հեկտար[31]: 2004 թվականին Բելառուսում ստեղծվել է Պրիբուժսկի Պոլեսիե արգելոցը, որի տարածքը կազմում է 48 024 հա[32]: 2012 թվականին բոլոր կենսաբանական արգելոցները միավորվեցին և ստեղծվեց Արևմտյան Պոլեսիե միջազգային արգելոցը, որի ընդհանուր տարածքը կազմեց 263 016 հեկտար[33]:

Բելառուսական Պոլեսիեի տարածքում է գտնվում նաև նշանավոր Բելովեժյան թավուտը: Գոմելի մարզի արևմուտքում գտնվում է Պրիպյատի ազգային պարկը, որի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 188 485 հեկտար:

Ուկրաինայում գտնվում են հետևյալ արգելոցները՝ Ռովնենսկի, Պոլեսիեի, Դրևլյանսկի և Չերեմսկի:

1986 թվականի ապրիլի 26-ին տեղի ունեցած Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթարի հետևանքով Պոլեսիեի զգալի մասը ռադիոակտիվ աղտոտման ենթարկվեց:

Այլ նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պոլեսիե են անվանում նաև այս երկրների դաշտավայրերը, որոնք ձևավորվել են ալյուվիալ և ֆլյուվոգլացիալ նստվածքաշերտերից (հիմնականում ավազներից): Դրանցից հայտնի են՝ Մեշչորայի դաշտավայրը, Պոլեսիեի դաշտավայրը և այլն:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Бондарчик В К., Кирчив Р. Ф. Введение // Полесье. Материальная культура. — С. 5.
  2. «Международный семинар «Стратегии защиты и использования водных ресурсов и биологическое разнообразие в Полесье». Пинск, 2003.»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2004-11-06-ին։ Վերցված է 2010-01-31 
  3. Площадь Полесской низменности составляет более 270 тыс. км². Рыбин Н. Н. Полесская низменность // Большая советская энциклопедия.
  4. Климчук Ф. Д. Географическая проекция внутренней формы названия «Полесье» // Региональные особенности восточнославянских языков, литератур, фольклора и методы их изучения. Тезисы докладов и сообщений ІІІ республиканской конференции. Часть І. —Гомель, 1985. — С. 93–96.
  5. Крывіцкі А. А. Назва Палессе – свая ці чужая? // Роднае слова. — 1997. — № 8. — С. 35–43.
  6. Катонова Е. М. Балто-славянские контакты и проблема этимологии гидронимов // Проблемы этногенеза и этнической истории балтов. Тезисы докладов. —Вильнюс, 1981. — С. 96—98.
  7. 7,0 7,1 Клімчук Ф. Д. Феномен Палесся // Загароддзе-1. Матэрыялы Міждысцыплінарнага навуковага семінара па пытанях даследавання Палесся (Мінск, 19 верасня 1997 г.). —Мінск, 1999. — С. 5—9. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> թեգ. «Феномен» անվանումը սահմանվել է մի քանի անգամ, սակայն տարբեր բովանդակությամբ:
  8. «Национальный парк «Припятский»»։ Официальный сайт национального парка «Припятский»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2005-02-22-ին։ Վերցված է 2010-06-03 
  9. 9,0 9,1 Пирожник И. И. и др. Дорогами дружбы: Белорусское и Украинское Полесье / И. И. Пирожник, В. С. Аношко, С. И. Кот. — Мн.: Полымя, 1985. — 207 с. — 20 000 экз.
  10. Климчук Ф. Д. Некоторые дискуссионные вопросы средневековой истории Надъясельдья и Погорынья // Palaeoslavica. —Cambridge-Massachusetts, 2004. — В. XII. — № 1. — С. 5—28.
  11. Мороз М. А., Чаквин И. В. Полесье как историко-этнографическая область, её локализация и границы // Полесье. Материальная культура. — С. 40.
  12. «Общество «Загородье»»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2007-07-01-ին։ Վերցված է 2010-01-31 
  13. «Заповедники Украины. Житомирская область.»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-24-ին։ Վերցված է 2010-01-31 
  14. Мороз М. А., Чаквин И. В. Полесье как историко-этнографическая область, её локализация и границы // Полесье. Материальная культура. — С. 39.
  15. Туристический путеводитель по Люблинскому воеводству.
  16. Мороз М. А., Чаквин И. В. Полесье как историко-этнографическая область, её локализация и границы // Полесье. Материальная культура. — С. 39.
  17. Антонюк Г. Западные полешуки // Збудінне. — 1993. — № 6.
  18. Полесский тип европеоидной расы
  19. Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX - начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. — Минск: БГУ, 2004. — С. 86. — 223 с. — ISBN 985-485-004-8
  20. Климчук Ф. Д. Полесские говоры в составе украинского и белорусского языков // Полесье. Материальная культура… С. 56.
  21. Мороз М. А., Чаквин И. В. Полесье как историко-этнографическая область, её локализация и границы // Полесье. Материальная культура. — С. 40.
  22. Климчук Ф. Д. Полесские говоры в составе украинского и белорусского языков // Полесье. Материальная культура… С. 59.
  23. Климчук Ф. Д. Полесские говоры в составе украинского и белорусского языков // Полесье. Материальная культура… С. 60—61.
  24. Коряков Ю. Б. Языковая ситуация в Белоруссии и типология языковых ситуаций : Диссертация на соискание учёной степени кандидата филологических наук. —Москва, 2002. — С. 80—82.
  25. Полное собрание русских летописей. — М., 1962. — Т. 2. — 938 с.
  26. Глава 43. Как Казимир подчинил своему господству полешан // Великая хроника о Польше, Руси и их соседях. / Под ред. В. Л. Янина. — М.: Изд-во Московского университета, 1987. — С. 226.
  27. Długosz J. Dzieje Polski. — Kraków, 1866. — T. 2. — S. 417.
  28. Kromer M. Polska czyli o położeniu, ludności, obyczajach, urzendach i sprawach publicznych… — Olsztyn, 1977. — Kn. 1. — S. 15-25.
  29. Stryjkowski M. Kronika Polska, Litewska, Zmódzka i wszystkiej Rusi. — Warszawa, 1846. — T. 1. — S. 238—381.
  30. «Biosphere Reserve Information. Ukraine. Shatskyi» (անգլերեն)։ UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-24-ին։ Վերցված է 2010-06-03 
  31. «Biosphere Reserve Information. Poland. West Polesie» (անգլերեն)։ UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-24-ին։ Վերցված է 2010-06-03 
  32. «Biosphere Reserve Information. Belarus. Pribuzhskoye Polesie» (անգլերեն)։ UNESCO MAB Biosphere Reserves Directory։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2011-08-24-ին։ Վերցված է 2010-06-03 
  33. «West Polesie» (անգլերեն)։ UNESCO MAB։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-05-20-ին։ Վերցված է 2013-05-03 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դասական
  • Ч. I. Литовское Полесье, Ч. II. Белорусское Полесье // Живописная Россия. Отечество наше в его земельном, историческом, племенном экономическом и бытовом значении / Под ред. П. П. Семёнова. — Санкт-Петербург-Москва: Типография М.О. Вольфа, 1882. — Т. 3. — С. 345.
  • Бобровский, Павел Осипович Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния. — Санкт-Петербург, 1863. — Т. 1. — С. 621—623.
  • Булгаковский Д. Г. Пинчуки. Этнографический очерк // Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. —Санкт-Петербург, 1890. — В. 3. — Т. 13.
  • Довнар-Запольский М. В. Белорусское Полесье: Сборник этнографических материалов. — Киев, 1895.
  • Киркор, Адам Гоноры Долина Припяти // Живописная Россия: Литовское и Белорусское Полесье. — Минск: БелЭн, 1993.
  • Сербов, Исаак Абрамович Поездки по Полесью 1911 и 1912 гг. — Вильна, 1914.
  • Шпилевский, Павел Михайлович Путешествие по Полесью и Белорусскому краю. — Санкт-Петербург, 1858. — С. 11, 29, 36.
Ժամանակակից

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]