Պիկարո

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ֆրանցիսկո Գոյա, «Լասարիլիոն Տորմեսից»

Պիկարո (անգլ.՝ pícaro,բառացի` խաբեբա, խորամանկ), սոցիալական ու գրական տիպար, խաբեբայապատում վեպի գլխավոր հերոս: Պիկարոյի օրինակներ են Ֆիգարոն, Շվեյկը, Օստապ Բենդերը: Ռուս փիլիսոփա, մշակույթի տեսաբան Միխայիլ Բախտինի բնորոշմամբ պիկարոյին «վերապահված է առանձնահատուկ յուրահատկություն ու իրավունք` այս աշխարհում օտար լինել: Կյանքի ոչ մի իրավիճակի հետ պիկարոները չեն հաշտվում, ոչ մեկը նրանց դուր չեն գալիս. նրանք ամեն իրավիճակում տեսնում են կեղծիք ու իրերի հակառակ երեսը»:

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Լասարիլիոյի» կազմը

Որոշ տվյալներով բառն առաջացել է ֆրանսիական Պիկարդիա գավառից, որտեղից Իսպանիա են ներթափանցել թափառականներ[1]: Մեկ այլ վարկածով անվանունը կապված է իսպաներեն picar բառի հետ, որ նշանակում է կսմթել:

Գրականության մեջ պիկարոների հայտնվելուն նախորդել է տրիքստերը, որը խաբեբային բնորոշ հատկանիշներով երկրորդական հերոս է: Այդպիսիք են Պլավտուսի, Պետրոնիուսի, Լուկիանոսի, Լուիջի Պուլչիի, Ջովաննի Բոկաչչոյի, Լուիջի Պուլչիի շատ հերոսներ[2][3]: Կա կարծիք, որ առաջին պիկարո կարել է համարել Պանուրգի կերպարը Ֆրանսուա Ռաբլեի «Գարգանտյուա և Պանտագրյուել» վեպից, չնայած նա թշնամական հարաբերություններ չի ունեցել հասարակության հետ[4][2]:

16-րդ դարում Եվրոպայում տարածվում է թափառաշրջիկությունը: Այն հատկապես լայնորեն տարածվում է Իսպանիայում, որտեղ Նոր աշխարհի գաղութներից եկող եկամուտները հանգեցնում էին տնտեսական ստագնացիայի, անգործության, գնաճի, ազնվականության աղքատացման, կեղծ ուրբանիզացիայի: Միաժամանակ հեշտ ձեռքբերումների մասին լեգենդները իսպանացիների մեջ ձևավորում էին արտադրական աշխատանքի նկատմամբ արհամարհանք, անձնական հարստացման մասին դատարկ երազանք[5]: Արդյունքում լյումպենների այս շարքը համալրվում է ուսումը թողած ուսանողներով, ծառայությունը թողած զինվորականներով և համանման մարդկանցով[1]:

Առանձնահատկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Գուսմանի» կազմը

Պիկարոն առանց հիմնական բնակության տեղ ունենալու մարդ է, որ առանձնանում է իր անբարոյականությամբ և գործունյա լինելով[2]: Անտուն ու խաբեբա կյանքի նրան մղում են սոցիալական հանգամանքները: Ավելի ուշ շրջանի վեպերում ի հայտ են գալիս «կոչումով պլուտոներ», որոնց համար կյանքի այդ եղանակը դառնում է սոցիալական ազատության հասնելու միջոց[5]:

Հասարակական բոլոր իդեալները պիկարոյի հոգում աղավաղված են: Դա վերաբերում է պատվի, ազնվության, աշխատանքի, սիրո մասին պատկերացումներին[6]: Պիկարոյին բնորոշ են հոռետեսությունը և հեգնական վերաբերմունքը մյուս մարդկանց նկատմամբ[5]: Այդ մտածելակերպն օգնում է նրան հաղթահարելու սեփական խղճի ապականությունը, ինչպես նաև «վերևից հաստատված» խաղի կանոնները[2]:

Պիկարոների և իշխանության հարաբերությունների մասին հարցը վիճելի է: Խորհրդային հետազոտողները, ի դեմս պիկարոների դասակարգի, տեսնում էին սոցիալական բողոքի հետքեր, ժամանակակից ուսումնասիրողները գտնում են, որ այդ ժամանակ ձևավորվում է «թագավորի անձի ապասրբացման ուրվապատկերը»[7][6]: Գյունտեր Գրասն իր Նոբելյան դասախոսության ժամանակ նշել է, որ պիկարոն «միզում է իշանության հենասյուների վրա` խարխլելով դրանք, բայց և լավ գիտակցելով, որ ինքն ի զորու չէ նրան տապալել»[8]:

Նշանավոր պիկարոներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Գուսմանի» նկարազարդում

Դասական առաջին խաբեբայական ստեղծագործությունը եղել է անանուն հեղինակի «Լասարիլիոն Տորմեսից» պատմվածքը (1554), որը պատմում է աղքատ, բայց խորամանկ թափառականի կյանքի մասին: Դրանում դրսևորվել է իսպանական խաբեբայական վեպի կանոնիկ ուրվապատկերը` առաջին դեմքից պատում, կոմպոզիցիայի պարզություն, ողբերգականի ու կատակերգականի համադրում, կյանքի «ցածր կողմի» նկատմամբ ուշադրություն[5]:

Այս ժանրի հայտնի մեկ այլ գործ է Մատեո Ալեմանի «Գուսման դե Ալֆարաչե» ստեղծագործությունը (1599), որում նկատելի է վերածննդի արժեքներից բարոկկոյի արժեքների անցումը[2]: Միգել Սերվանտեսը պիկարոներին հանում է թատերաբեմ, ընդ որում նախընտրում է հոգևոր դրամայի ժանրը. նրա «Ազնվազարմ խաբեբա» ստեղծագործության (1598) հերոսը դառնում է քահանա: Նիկոլայ Բալաշովի կարծիքով խաբեբայի կերպարը օգնում է Սերվանտեսին առաջադրելու կրոնական-փիլիսոփայական տարբեր հարցեր[9]: Ֆրանսիսկո դե Քվեդոն իր «Դոն Պաբլոս» ստեղծագործության մեջ (հրատարակվել է 1626 թվականին) ներկայացնում է պիկարոյի ցածր սոցիալական կերպար, որն արտահայտում է մարդկային հասարակության հիասթափությունները[10]:

Խաբեբայական վեպերի պակաս հայտնի հեղինակներից են Ալոնսո Հիերոնիմոս դե Սալաս Բարբադիլիոն, Վիսենտե Էսպինելը, Անտոնիո Էնրիկես Գոմեսը և այլք:

Ազդեցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդեն 17-րդ դարում իսպանական խաբեբայական վեպերը սկսել են իրենց ազդեցությունը թողնել հարևան երկրների գրականության վրա: Հարավային Իտալիայում պիկարոյին համարժեք էր լացարոնին, որը քաղաքային ցածր խավի ներկայացուցիչ էր` կապված «դեմոկրատական բարոկկոյի» հետ[11]: Իր պիկարոնենրն ունեցավ և հոլանդական գրականությունը, սակայն Նիդերլանդներում թափառականությունը մեծ թափ է ձեք բերել, ինչն իր հետքն է թողել բուրժուական արժեքների հաստատման վրա[7]:

18-րդ դարում պիկարոյի կորպարը զարգացրել է Ալեն Ռենե Լըսաժը` «Ժիլ Բլազ» վեպի հեղինակը: Նրա թափառական հերոսը իր իսպանական նախատիպերի համեմատությամբ փոփոխվել է, քանի որ իր մեջ ուժ է գտել ընդդիմանալու ճակատագրին ու հասարակական միջավայրին: Այս հանգամանքը Լըսաժի վեպին լավատեսություն է հաղորդում, որից զուրկ էին դասական պիկարոների մասին պատմող երկերը[12]: Խաբեբայի գծերով է օժտված նաև Մանոն Լեսկոն Աբբա Պրևոյի նշանավոր վեպում[13]:

19-րդ դարին է առնչվում իսպանացի ռոմանտիկ բանաստեղծ Խոսե դե Էսպրոնսեդայի ստեղծագործությունը: «Դիվական աշխարհ» պոեմում հերոսը մտնում է այն նույն միջավայր, որում ապրում էին պիկարոները, սակայն հեղինակը ընդգծում է կերպարի սոցիալական ու հոգևոր տարբերությունը[14]: Նույն ժամանակի մեկ այլ ռոմանտիկ` բրազիլացի գրող Մ. Ալմեյդան, նույնպես վերաիմաստավորում է պիկարոներին բնորոշ ավանդույթը. «Լեոնարդոյի կյանքը» վեպում փողոցային բարքերն ընդունում են լավատեսական բնույթ[15]:

Ռուս գրականության մեջ իսպանական խաբեբայական վեպի ազդեցությունը նկատելի է Միխայիլ Չուլկովի, Վասիլի Նարեժնու, Ֆադեյ Բուլգարինի գործերում[16][17]: Լըսաժի ու Նարեժնու պիկարոյական ավանդույթներն անցել են Նիկոլայ Նեկրասովին («Տիխոն Տրոստիկովի կյանքն ու արշավանքները»), իսկ Պրևոյի միջոցով նաև Ֆեոդոր Դոստոևսկուն («Խաղամոլը»)[18][13]: Պիկարոյի հետ ասոցացվում են 20-21-րդ դարերի ռուսական գրականության այլ կերպարներ` Անգետիկը, Իվան Չոնկին, Լեոնիդ Յուզեֆովիչի հերոսները[19][20]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Эман М. Д. Язык плутовского романа // Латинская Америка. — 2007. — № 6. — С. 66.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Михайлов А. Д. Плутовской роман // Краткая литературная энциклопедия
  3. Михальчи Д. Е. Луиджи Пульчи // История всемирной литературы
  4. Михайлов А. Д. Франсуа Рабле // История всемирной литературы
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Плавскин З. И. Проза зрелого и позднего Возрождения // История всемирной литературы
  6. 6,0 6,1 Папушева О. Н. Кризис испанского общества конца XVI- первой половины XVII века в свете междисциплинарного анализа ментальности пикаро
  7. 7,0 7,1 Ошис В. В. Литература конца века // История всемирной литературы
  8. Грасс Г. Продолжение следует…
  9. Балашов Н. И. Сервантес // История всемирной литературы
  10. Степанов Г. В. Проза // История всемирной литературы
  11. Хлодовский Р. И. Введение
  12. Обломиевский Д. Д. Роман 10—30-х годов // История всемирной литературы
  13. 13,0 13,1 Шульц С. А. «Игрок» Достоевского и «Манон Леско» Прево
  14. Тертерян И. А. Сааведра. Эспронседа // История всемирной литературы
  15. Тертерян И. А. Литература Бразилии // История всемирной литературы
  16. Стенник Ю. В., Степанов В. П. Литературно-общественное движение конца 1760-х — 1780-х годов
  17. Манн Ю. В. Проза и драматургия второй половины 20-х и 30-х годов // История всемирной литературы
  18. Шпилевая Г. А. Жиль Блаз «петербургских углов»
  19. Кукулин И. В. Игра в сатиру, или Невероятные приключения безработных мексиканцев на Луне // Новое литературное обозрение
  20. Чанцев А. На границе человека и истории