Պեր Գյունտ (սիմֆոնիկ սյուիտ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox music.png
Պեր Գյունտ
Տեսակերաժշտական կոմպոզիցիա և Սյուիտ
Ժանրբեմական երաժշտություն
ԿոմպոզիտորԷդվարդ Գրիգ
Սյուժեի աղբյուրՊեր Գյունտ
Ստեղծման տարեթիվ1875
Կատալոգի համարOpus 23
Հրատարակման տարեթիվփետրվարի 24, 1876
Peer Gynt (Grieg) Վիքիպահեստում

Պեր Գյունտ (նորվ.՝ Peer Gynt), սիմֆոնիկ սյուիտ` ստեղծված 1875 թվականին նորվեգացի դրամատուրգ Հենրիկ Իբսենի համանուն պիեսի հիման վրա: Հեղինակ՝ նորվեգացի կոմպոզիտոր Էդվարդ Գրիգ: Գրիգի երաժշտության հետ պիեսի համադրության պրեմիերան կայացել է 1876 թվականի փետրվարի 24-ին Քրիստիանիա (նորվ.՝ Christiania) քաղաքում՝ ներկայիս Օսլոյում:

Ստեղծման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հենրիկ Իբսենի նամակը Էդվարդ Գրիգին (23 հունվարի, 1874 թ.):

Հաճախ դրամատիկական հանդիսությունների ժամանակ հնչում է երաժշտություն, որի նպատակերն են պարզապես հատուկ տրամադրություն ստեղծելը, հանդիսականներին հուզելը՝ հարուցելով մերթ նրանց ծիծաղը, մերթ էլ ստիպելով արտասվել: Եվ պատմությանը հայտնի տարբեր դեպքեր, երբ հենց երաժշտությունն է դրամատուրգի հեղինակած պիեսը հասցրել համաշխարհային ճանաչման: Այդպիսին էր, օրինակ, Գյոթեի «Էգմոնտ» պիեսը, որի բեմադրությունը 1787 թվականի հաջողություն չէր ունեցել, բայց հանկարծ վերածնվեց և երկրորդ կյանք ապրեց 1810-ականներին՝ շնորհիվ Բեթհովենի գրած երաժշտության: Նրանում վեր հառնեց մեծ ողբերգության հերոսական ոգին: Նման ճակատագրի արժանացավ նաև նորվեգացի դրամատուրգ Հենրիկ Իբսենի «Պեր Գյունտ» պիեսը: Նորվեգիայում և Դանիայում պիեսը խիստ բացասական վերաբերմունքի արժանացավ: Օրինակ Հանս Քրիստիան Անդերսենն այն անվանեց կատարյալ անիմաստություն: Այդպիսի անհաջողությունից հետո Իբսենը դիմեց Գրիգին՝ իր պիեսի համար երաժշտություն գրելու խնդրանքով: Եվ միայն կոմպոզիտորի ստեղծած անմահ երաժշտության շնորհիվ էր, որ նորվեգական մի գյուղում ծնված Պերի կյանքի և արկածների մասին պիեսը սկսեց հետաքրքրել աշխարհին: Էդվարդ Գրիգն իր ոգեշնչման աղբյուրը համարում էր նորվեգական ժողովրդական երաժշտությունը: Առհասարակ նրա ստեղծագործությունների մեջ՝ թվով 66 «Քնարական պիեսների», դաշնամուրի և նվագախմբի համար գրված կոնցերտների, ռոմանսների ու երգերի մեջ նա օգտագործել է նորվեգական ժողովրդական երգերն ու մեղեդիները՝ երաժշտության միջոցով մի նոր որակով պատկերելով իր հայրենիքի բնությունը, բարձրաբերձ լեռներն ու դրանց շուրջ ծնված բանահյուսական պատումները: Իսկ «Պեր Գյունտ» սիմֆոնիկ սյուիտով, որը Գրիգի ամենանշանակալի ստեղծագործությունն է, նա դարձավ նորվեգական երաժշտության խորհրդանիշը: 1876 թվականի փետրվարի 24-ին Քրիստիանիայում կայացավ «Պեր Գյունտ»-ի պրեմիերան՝ Գրիգի երաժշտության համադրությամբ: Հաջողությունն այնքան մեծ էր, որ դա պատմության մեջ մտավ որպես դրամատուրգի և կոմպոզիտորի առաջին համաշխարհային փառքը:

Ժողովրդական ավանդությունը և Իբսենի պիեսը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նորվեգական բանահյուսության հերոս Պեր Գյունտը (1896 թվականին լույս տեսած «Նորվեգական բանահյուսություն») գրքից:

Իբսենի պիեսում դրսևորվում է արվեստի հավերժական սյուժեներից մեկը՝ մարդու դեգերումները՝ երջանկություն փնտրելիս: Պիեսի հերոս Պեր Գյունտը նորվեգական մի գյուղում ապրող երիտասարդ է: Նորվեգական գյուղերից մեկի բնակիչները հեղինակին պատմել էին, որ իրենց գյուղում իսկապես ապրել է մի մարդ, որ մշտապես երազել է հեռավոր երկրներ ճանապարհորդության մասին: Եվ մի օր էլ, նա իսկապես, մեկնել է երջանկություն փնտրելու: Պերը երազող է: Երկու կարևոր մարդ կա նրա կյանքում՝ մայրը՝ Օզեն, և գեղեցկուհի Սոլվեյգը՝ «այնքան լուսավոր», որ նայելով ցանկացած մեկի աչքերին, կարող է ցնծություն առաջացնել նրա հոգում: Նույնիսկ նրա անունը՝ Սոլվեյգ, նորվեգերենից թարգմանաբար նշանակում է Արևային ճանապարհ: Մոր և Սոլվեյգի հանդեպ սերը, գրավիչ պատմելու կարողությունը և երազկոտությունը Պերի հոգու լավագույն հատկանիշներն են: Բայց և միաժամանակ նա այնքան եսասեր է, այնքան ձգտում է հարստության, որ դաժանությունն ու ագահությունը ստվերում են նրա բարությունն ու մարդասիրությունը: Լուրջ զանցանքների համար նրա համագյուղացիները վտարում են Պերին հարազատ վայրերից: Տառապանքից ու կսկիծից մահանում է մայրը: Իսկ նրանից լքված Սոլվեյգը մնում է միայնակ: Երկար ու ձիգ քառասուն տարիներ նա պետք է սպասի Պերին հեռավոր անտառային մի խրճիթում: Աշխարհում թափառելով Պերը մի քանի անգամ հասնում է իր երազանքին՝ հեքիաթային հարստության: Բայց դա ձեռք բերելով խաբեության շնորհիվ, ամեն անգամ էլ կորցնում է ամեն ինչ: Քառասուն տարի անց, հյուծված և ուժասպառ, Պերը վերադառնում է հայրենիք: Նա ծեր է և միայնակ: Նրան համակում է խոր հիասթափություն. իր կյանքը վատնված է իզուր: Կա միայն մեկ փրկություն՝ Սոլվեյգի սերը, ում նա կրկին գտնում է խրճիթում: Այս սյուժեի համար Գրիգի գրած երաժշտությունն այնքան դուր եկավ հանրությանը, որ հետագայում, որպեսզի այն չհնչի միայն դրամատիկական թատրոններում, այլ նաև համերգասրահներում, կոմպոզիտորը գրեց երկու սյուիտ՝ նվագախմբի համար: Դրանք երկուսն էլ կազմված են չորս մասից:

Սյուիտները և դրանց պիեսները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սյուիտ N1

  • 1 Առավոտ
  • 2 Օզեի մահը
  • 3 Անիտրայի պարը
  • 4 Լեռնային թագավորի քարայրում


Սյուիտ N2

  • 1 Ինգրիդի գանգատը
  • 2 Արաբական պար
  • 3 Պեր Գյունտի վերադարձը
  • 4 Սոլվեյգի երգը


«Առավոտ»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էդվարդ Գրիգի լուսանկարը (1888 թ.:)

Այս բնապատկերային պիեսով սկսվում է առաջին սյուիտը: Ներկայացման մեջ այն հնչում էր որպես Պերի հուշերը հայրենիքի մասին: Մեղեդին, որ հիշեցնում է ժողովրդական հովվական նվագ, հանդարտ է ու լուսավոր, հաղորդում է ոչ միայն լուսաբացի երանգները, այլև այն հոգեվիճակը, որ արթնացնում է ծագող արևի պատկերը: Նրանում զգացվում է խաղաղություն և անդորր: Երաժշտությունը մեր առջև պատկերում է աստիճանաբար արթնացող բնությունը՝ արևը, որը շողում է ծվատվող ամպերի միջից, նոր արթնացող ու դեռևս քնաթաթախ թռչունների ծլվլոցը, քամուց օրորվող տերևների սոսափյունը և վճիտ աղբյուրների կարկաչյունը:

Տեմպը նշելիս կոմպոզիտորն ավելացրել է «pastorale» բառը, որ նշանակում է «հովվերգական»: Այդպես կոչվում են այն ստեղծագործությունները, որոնք պատկերում են բնանկարներ և գյուղական կենցաղի տեսարաններ: Պիեսում մենանվագով հանդես եկող փողային նվագարանների՝ ֆլեյտայի և հոբոյի տեմբրները հիշեցնում են հովվական նվագներ, իսկ գալարափողը հնչում է ինչպես որսորդական եղջերափող: Մեղեդու հնչեղությունը piano-յից (մեղմ) աճում է մինչև forte (ուժգին): Մեղեդային կառուցվածքում հետզհետե ընդգրկվում են նորանոր նվագարաններ: Հնչողությունը դառնում է հզոր և պայծառ: Հատկապես գունեղ է հնչում պիեսի միջին հատվածը: Կարծես արթնացող արևի շողերի տակ առավոտյան մշուշի միջից կամաց-կամաց ուրվագծվում են առարկաների ձևերն ու արտահայտվում նրանց գույները: Այդ տեսարանը կոմպոզիտորը ստեղծել է հարմոնիայի միջոցով: Ամեն անգամ ասես երաժշտական թեման ավելի ու ավելի է ծաղկում:

Միջին հատվածի կենտրոնում մեղեդին անհետանում է՝ տեղը զիջելով հարմոնիային, գունեղ և համարձակ ակկորդների համադրությամբ: Դրանց գեղեցիկ հաջորդականությունը թողնում է հյուսիսի բնանկարի գույների խտացման տպավորություն: Այդ «այգաբացային» մոդուլյացիան «Առավոտ» պիեսի կուլմինացիոն հատվածն է: Այստեղ հնչում է ամբողջ նվագախումբը՝ զուրեղ հնչեղությամբ (fortissimo): Այնուհետև հնչեղությունը հետզհետե թուլանում է՝ կրկին դառնալով պարզ ու վճիտ: Ֆլեյտայի վերջին ելևէջներով լռում են ակկորդները:

«Առավոտ» պիեսը միայն բնապատկեր չէ: Երաժշտությունը երբեք չի սահմանափակվում կյանքի ինչ-որ հատվածի արտահայտմամբ: Նրանում մշտապես արտացոլվում են մարդկային զգացմունքները, նրա մտքերն ու ապրումները: Եվ այս պիեսով փոխանցվում է մարդու հոգում կատարվող բերկրալից զարթոնքը, նրա հիացմունքը բնության գեղեցկությամբ:

Օզեի մահը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Պեր Գյունտի» պրեմիերայից հետո նորվեգական թերթերը գրեցին, որ «Օզեի մահը» «փոքրիկ սիմֆոնիկ գլուխգործոց է: Երաժշտությունը ցնցում է ունկնդրին վշտի և ցավի ուժգնությամբ, որ արտահայտված է զարմանալի պարզությամբ ու անկեղծությամբ»: ... Պերը նստած է մեռնող մոր մահճակալի մոտ և նրան պատմում է իր ամենագեղեցիկ հեքիաթներից մեկը. նրանք երկուսով հրավիրված են կախարդական դղյակ: Ագռավներն արդեն ճամփա են ընկել, նրանք թռչում են ձյունածածկ դաշտերի ու անտառների վրայով: Նրանց հանդիպում է ինքը՝ Սուրբ Պետրոսը: Թող կախարդակն դղյակի տերը հատուցի Օզեին բարության և հոգատարության համար, որը նախկինում Պերը չէր գնահատում: ... Բայց այդտեղ Պերը նկատում է, որ մայրը մահանում է: Մտնելով կախարդական, հեքիաթային աշխարհը, Օզեն փակում է աչքերը՝ մահվան քնով: Պիեսն սկսվում է թախծոտ և ազդեցիկ մեղեդու ուրվագծմամբ: Andante doloroso («Անշտապ վշտալից») - այսպես է նախանշում կոմպոզիտորը պիեսի տեմպն ու բնութագիրը: Մեղեդային գիծն ասես զարգանում է դժվարությամբ. ծանրությամբ ելնելով ոչ բարձր մակարդակի, այն կրկին տրտմագին իջնում է: Պիեսի ավարտը համեմված է միատոն, ասես կաշկանդված երաժշտական պատկերով, որի ռիթմը նրան հաղորդում է թաղման թափորի բնույթ: Ակկորդների խիստ և հանդիսավոր հնչողությունը (որ հիշեցնում է եկեղեցական երգեցողություն), սի մինորի մռայլ տոնայնությունը և դանդաղ տեմպը հաղորդում են խղճալի տրտմությունից եկող թմրության տպավորություն: Վշտի ավելի ու ավելի աճից հետո, հանկարծ, ասես մեկ ակնթարթ ինչ-որ բարձր մի տեղ թույլ ճառագում է լուսո մի շող: Հավանաբար դա այն հեքիաթային դղյակ-դրախտի լույսն էր, որտեղ, Իբսենի դրամայի համաձայն, Պերը վարգում է մոր հետ ձի հեծած: Ավանդույթի համաձայն, Սուրբ Պետրոսի մոտ են դրախտի բանալիները, և նա ներս է թողնում միայն արժանիներին, իսկ մեղավորներն ընկնում են դժոխք: Եվ երաժշտությունն էլ այստեղ թախծոտ է. մեղեդային պատկերում գերակշռում են նվազող գծերը, մեղեդին հյուսված է կիսատոն «հառաչանքներով», հարմոնիայում շարունակում են հնչել լարված ակկորդներ: Հետզհետե երաժշտության գույները խամրում են, երաժշտական թեման անցնում է ցածր ռեգիստր և ընդհատվող շարժումները կանգ են առնում: Պիեսն ավարտվում է թախծոտ և նվազող ինտոնացիաներով: «Օզեի մահը» պիեսը նվագախմբի շնորհիվ ունի պաթետիկ, սրտաշարժ հնչողություն: Կոմպոզիտորն ընտրել է ոչ փողային նվագարանները, որոնք սովորաբար ուղեկցում են թաղման թափորներին, այլ լարայինները, որոնք ապահովում են նվագախմբի ամենաջերմ, «երգող» տեմբրները:

Անիտրայի պարը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարստացած Պերը երազում է իշխանության և փառքի մասին: Ճանապարհորդելով Արաբական կիզիչ անապատում, Պեր Գյունտն ընկնում է բեդվինների ցեղային առաջնորդի մոտ: Վերջինիս դուստր Անիտրան ձգտում է հրապուրել Պերին իր գեղեցկությամբ: Պերից դրամ և թանկարժեք իրեր խնդրելով, Անիտրան հանկարծ մտրակով խփում է նրա ձեռքին և վարգով ետ դառնում դեպի անապատի խորքերը՝ Պերին թողնելով մենակ: Շնորհիվ նվագախմբային այս պիեսի, որտեղ հաջորդաբար հանդես են գալիս լարային նվագարանների տարբեր խմբեր, ուրվագծվում է պարային տեսարան: Մեղեդին հնչեցվում է ջութակներով՝ arco հնարքով, որ կատարվում է աղեղով, իսկ պիցցիկատո (pizzicato) հնարքով (այսինքն՝ մատներով ձգելով լարերը, և ոչ թե աղեղը քսելով նրանց) նվագակցում են թավջութակները և կոնտրաբասները: Լարային նվագարանների հիանալի հնչողությունը զարդարվում է եռանկյունու հնչյուններով, որոնք, կարծես, գեղեցկուհու հագուստի վրայի թանկարժեք քարերի փայլատակումը լինեն: «Անիտրայի պարի» երաժշտությունը հագեցած է հակադրություններով: Առավել ցայտուն դրանք ի հայտ են գալիս ստեղծագործության միջին հատվածում: Այստեղ, ինչպես խճանկարում, փոխվում են թեմաները: Տրամադրությունների այդ կամակոր փոփոխություններում կարելի է կռահել արևելյան գեղեցկուհու անկայուն, քմահաճ բնավորությունը: Պիեսի ավարտն ունի առավել գունեղ ու հարուստ հնչողություն, քան առաջին մասը: «Անիտրայի պարը» ոչ միայն նվագախմբային նուրբ պիես է, այլև հրաշալի պարուհու երաժշտական դիմանկար:

Լեռնային թագավորի քարանձավում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սա Իբսենի պիեսի դրվագներից մեկի երաժշտական ձևավորումն էր: Թափառելով, Պեր Գյունտն ընկնում է տրոլների՝ երևակայական չար արարածների թագավորությունը: Այն սրահում, որտեղ դրված է գահը, հավաքվում են լեռնային թագավորի պալատականները՝ տրոլներ, թզուկներ, կոբոլդներ՝ տոնելու համար իրենց արքայադստեր ամուսնությունը Պերի հետ: Պերն անտեղյակ է վտանգի մասին և քիչ է մնում զոհվի մռայլ քարայրում՝ շրջապատված խավարի ոգիներով: Գրիգի երաժշտությունը վառ ու տեսանելի կերպով պատկերում է այդ ֆանտաստիկ երթը: Պիեսի հիմքում ընկած է քայլերգ հիշեցնող միայն մեկ երաժշտական թեմա: Այն մի քանի անգամ կրկնվում է՝ մնալով անփոփոխ: Փոխարենը կոմպոզիտորն ամեն անգամ դնում է տարբեր նվագակցություն: Գալարափողի հանդարտ ու խորհրդավոր նվագից հետո սկսվում է տրոլների թեման: Այն հնչում է զգուշավոր ու թեթև (pianissimo): Լարային գործիքների թեթև պիցցիկատո նվագակցությունը, որ հնչում է ցածր ռեգիստրում, արտահայտում է տրոլների գողեգող քայլերը: Երաժշտությունը պարունակում է խիստ խորհրդավորություն: Աստիճանաբար երաժշտությունը փոխադրվում է ավելի բարձր ռեգիստր, թեմայի տևողությունը գնալով ավելի է կարճանում՝ տրոլների շարժման մեջ բերելով որոշակի իրարանցում: Այստեղ արդեն հանդես է գալիս ամբողջ նվագախումբը: Հնչեղությունն ավելի է ուժգնանում, արագանում է տեմպը, որը վերջում դառնում է չափազանց արագ: Եվ թվում է, թե քարայրի հեքիաթային բնակիչները, ասես մղված մի անհայտ ուժից, սկսում են հորձանուտի պես առաջ նետվել: Հանկարծ ամեն ինչ ընդհատվում է կտրուկ ակկորդներով: Եվս երկու անգամ մեղեդին, կարծես, փորձում է թափ հաղորդել իր անսանձելի վազքին: Բայց համառ ակկորդները, ասես քարանձավի տիրակալի ձեռքի շարժումով, դադարեցնում են հոսքը: Հեքիաթային տեսիլն ակնթարթորեն անհետանում է:

«Սոլվեյգի երգը»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ սյուիտի ամենահայտնի պիեսն է: Սոլվեյգը սպասում է Պերին ամբողջ քառասուն տարի, և նա վերջապես վերադառնում է: Սոլվեյգի երգը ներկայացման ընթացքում հնչում էր մի քանի անգամ: Այն դարձավ սիրո և հավատարմության խորհրդանիշ: Գրիգը գրում էր. «Թերևս սա միակն է իմ երգերից, որտեղ կարելի է հայտնաբերել ժողովրդական երգի ուղղակի ընդօրինակում»: Երգն ունի կարճ մուտք և ավարտվում է ժողովրդական շունչ ունեցող թախծոտ մեղեդիով: Այն բաղկացած է երկու քառատողից, որոնիցից յուրաքանչյուրն ունի երկու հակադրվող մասեր՝ երգ և կրկներգ: Երգի մեղեդին ունի պատմողական հանդարտ բնույթ: Երաժշտության մեջ արտահայտված են և՛ դառն թախիծ, և՛ հնազանդություն ճակատագրին, և՛ լուսավոր զգացումներ, և, ամենակարևորը՝ հավատ: Իսկ կրկներգն ունի նրբագեղ ու թեթև հնչողություն՝ կենսուրախ պարի բնույթով: Կրկներգի երաժշտությունն արտահայտում է Սոլվեյգի հուշերը, երբ առաջին անգամ նա հանդիպեց Պերին: Այն ժամանակ այդ պարերգը հնչում էր գյուղական աղմկոտ տոնակատարության ժամանակ: Եվ այն հնչել է Սոլվեյգի հոգում ամբողջ կյանքի ընթացքում: Դա աղջկա համար եղել է հույսի և երջանկության մեղեդի: Երգի թախծոտ ու նրբին մեղեդին Գրիգի ամենաոգևորիչ ստեղծագործություններից մեկն է:

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]