Պետայի ճակատամարտ
| Մասն է | Հունական ազգային-ազատագրական հեղափոխություն | |
|---|---|---|
| Երկիր | Հունաստան | |
| Վայր | Arta | |
| Կոորդինատներ | 39°10′2″N 21°1′48″E | |
| Թվական | 4 հուլիսի 1822 | |
| Մասնակից | Օսմանյան կայսրություն | |
Պետայի ճակատամարտ (հուն․՝ μάχη του Πέτα), ճակատամարտ հույն ապստամբների և թուրք-ալբանական ուժերի միջև[1], որը տեղի է ունեցել 1822 թվականի հուլիսի 4-ին (16) Էպիրուսի Արտա պրեֆեկտուրայի Պետա գյուղի մոտ 1821-1829 թվականների հունական ազատագրական պատերազմի ժամանակ և ավարտվել է հունական ուժերի ջախջախմամբ[2][3]։
Նախադրյալներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հունական հողերի վրա օսմանյան տիրապետության տարիներին Հունաստանի որոշ շրջաններ և կղզիներ պահպանեցին իրենց ինքնավարությունը։ Չորս շրջաններ միայն անվանապես ճանաչեցին սուլթանի իշխանությունը և զենքերը ձեռքին պաշտպանեցին իրենց ինքնավարությունը. դրանք էին Մանին (Պելոպոնես), Սֆակիան (Կրետե), Հիմարան (Հյուսիսային Էպիր, մնացել է ներկայիս Ալբանիայի տարածքում) և Սուլիոն (Էպիր) շրջանները։
18-րդ դարի վերջում և 19-րդ դարի սկզբին Թեփելենացի Ալի փաշան իր իշխանությունը հաստատեց Էպիրում։ Սուլիոնը, ով միայն անվանապես էր ճանաչում սուլթանի իշխանությունը, չէր ճանաչում նաև Ալի փաշայի իշխանությունը։ Պատերազմները Սուլիոտների և Ալի փաշայի միջև շարունակվեցին 1792-ից մինչև 1803 թվականները, որոշ հույներ տեղափոխվեցին Հոնիական կղզիներ։ Ավելի ուշ Ալի փաշան ինքն էլ սկսեց անջատողական ծրագրեր մշակել և 1820 թվականի հուլիսին սուլթանի հրամանագրով ապստամբ հռչակվեց։ 1820 թվականի օգոստոսին սուլթանի զորքերը Իոանինա քաղաքում պաշարեցին Ալի փաշային։ Սուլիոտները դաշինք կնքեցին իրենց նախկին թշնամու հետ, ով ճանաչեց իրենց իշխանությունը Սուլիոնում, վերադարձան իրենց հայրենի լեռները և սկսեցին պարտիզանական պատերազմ սուլթանի զորքերի թիկունքում։
Հունական հեղափոխությունը սկսվեց 1821 թվականի փետրվար-մարտին, սակայն Էպիրում սուլթանի զորքերը դեռ զբաղված էին Ալի փաշային պաշարելով։ 1822 թվականի հունվարին գրավելով Իոանինա քաղաքը և Ալի փաշայի հետ հարցը փակելով՝ սուլթանի զորքերը ազատ արձակվեցին ինչպես հարավային Հունաստանում արշավելու, այնպես էլ սուլիոտների հետ պատերազմի համար։
Մավրոկորդատոսի արշավախումբ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հունաստանի կանոնավոր բանակի 1-ին գումարտակի դրոշի մի հատված
Ապստամբ Հունաստանը որոշեց ուղարկել արշավախումբ՝ օգնելու Սուլիոտներին։ Ժամանակավոր կառավարության նախագահ Ալեքսանդրոս Մավրոկորդատոսն կամավոր է ղեկավարել արշավախումբը։ Ինչպես գրում է հույն պատմաբան Կոկկինոսը, «ռազմական փառք ձեռք բերելու ցանկությունը ճնշեց նրան այն օրվանից, երբ սկսվեց առճակատումը Իփսիլանտիի հետ, որին նա ցանկանում էր գերազանցել որպես զինվորական և արդեն հասցրել էր չեզոքացնել Իփսիլանտին որպես քաղաքական գործիչ»[4]։
Հասնելով Մեսոլոնգիոն՝ Մավրոկորդատոսը վերադասավորեց իր զորքերը (մոտ 3000 մարդ)։ Հույն գյուղացի ապստամբները զարմանքով և անվստահությամբ հետևում էին, թե ինչպես է իրենց քաղաքական գործիչը, որն առավել հայտնի է իր քաղաքական ինտրիգներով, մարշալի համազգեստ հագած ձիով շրջում զորքերի շուրջը։ Շարքերում աչքի ընկավ կանոնավոր բանակի առաջին և միակ գումարտակը (560 հոգի), որը ստեղծվել էր Մավրոկորդատոսի քաղաքական հակառակորդ Դմիտրի Իպսիլանտիի և կորսիկացի Ժոզեֆ Բալեստայի կողմից։ Գումարտակը ղեկավարում էր իտալացի ֆիլհելլենիկ Տարելլան և բաղկացած էր հիմնականում հունական սփյուռքի կամավորներից, որոնցից շատերը կանոնավոր բանակներում ծառայության փորձ ունեին։ Գումարտակի շարքերում կային նաև 93 օտարազգի ֆիլհելեններ՝ 52 գերմանացի, 13 իտալացի, 12 լեհ, 5 ֆրանսիացի, 4 շվեյցարացի, 3 դանիացի, բելգիացի, հոլանդացի և վենետիկցի։ Օտարերկրացիների մեծ մասը նախկին սպաներ էին, որոնց միջև վեճեր են եղել, օրինակ՝ ֆրանսիացի մոլագարը դուելի է կանչել գերմանացի Հոբին և սպանել նրան։
Կորպուսի արշավանք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մավրոկորդատոսն հունիսի 16-ին մեկնել է Մեսոլոնգիոնից և մոտեցել Կոմպոթիին հունիսի 22-ին, հաջորդ օրը թուրքերը հետևակով և հեծելազորով դուրս եկան Արտայից, սակայն հույներն ու ֆիլհելեններ ջախջախեցին նրանց ուժերը։ Փոխհրաձգության մեջ հատկապես աչքի ընկավ գերմանացի գեներալ Նորման-Էրենֆելսը։ «Մարշալ» Մավրոկորդատոսը, ոգեշնչված իր առաջին հաջողությունից, կատարում է ճակատագրական սխալ՝ իր առանց այն էլ փոքր ուժերը բաժանում է երկու մասի։ Հունիսի 25-ին նա ուղարկում է 1200 մարտիկ՝ փորձառու հրամանատարներ Մարկոս Բոցարիսի, Անաստասիոս Կարատասոսի և Իսկոսի հրամանատարությամբ՝ սուլիոտներին օգնելու։ Կոմպոթիում մնացին 150 մարտիկ, իսկ մնացած 1500-ը էլ ավելի մոտեցան Արտային՝ գրավելով Պետա գյուղը։ Մարշալ Մավրոկորդատոսը գնում է Լանգադա՝ «նրանց պաշարներ ուղարկելու»։
Արտայի թուրքերը փակվել են քաղաքի պարիսպների մեջ, բայց նրանց բախտ է վիճակվել գերի վերցնել իտալացի Մոնալդիին։ Թուրքերը խոստացել են խնայել նրա կյանքը, իսկ իտալացին տեղեկություն է տվել հունական ճամբարի մասին, սակայն մահապատժի է ենթարկվել։ Մինչդեռ սուլիոտներին օգնության ուղարկված ուժերը պարտություն կրեցին Ահմեդ Վրիոնիի թուրք-ալբանացիներից 1822 թվականի հունիսի 29-ի (հուլիսի 11) առավոտյան Պլակայի ճակատամարտում։ Բոցարիսը վերադարձավ Պետա ընդամենը 30 մարտիկներով։ Ըստ հույն պատմիչ Կոկկինոսի՝ «...եթե հրամանատար լիներ, նա անմիջապես դուրս կբերեր իր ուժերը քաղաքի պարիսպներից, քանի որ նպատակը, այսինքն՝ սուլիոտներին օգնելը, ձախողվեց, փոխարենը հրամանատարն իրեն նշանակեց մատակարարումների պետ»[5]։
Ճակատամարտ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]1822 թվականի հուլիսի 4-ի (16) առավոտյան Արտայից հեռացան 8 հազար թուրքեր և ալբանացիներ՝ ուղևորվելով դեպի Պետա։ Նրանց առաջնորդում էր Քութահյա Ռեշիդ Մեհմեդ փաշան։ Իմանալով մոտալուտ հարձակման մասին՝ ապստամբները սկսեցին հապճեպ քարերից ամրություններ կառուցել։ Զորահրամանատար Ալեքսանդրոս Վլաչոպուլոսը Տարելլուսին խորհուրդ է տվել նաև բաստիոններ կառուցել և վերջինիցս ստացել է հետևյալ պատասխանը՝ «Մեր կրծքերը մեր բաստիոնն են»[6]։
Հերթական գումարտակը կռվել և հարկադրված նահանջել է։ 93 օտարազգի ֆիլհելեններից ողջ են մնացել միայն 21-ը։ Նրանցից մեկն էլ ծանր վիրավոր գեներալ Նորմանն էր, ով ճակատամարտից հետո Մավրոկորդատոսին դիմեց «Արքայազն, մենք ամեն ինչ կորցրել ենք, բացի պատվից»։ Գեներալ Նորմանին տարել են Մեսոլոնգի քաղաք, որտեղ մի քանի օր անց նա մահացել է։ Քաղաքի պաշտպանները նրա անունով են կոչել բաստիոններից մեկը<ref>Δ.Φωτιαδης,Ιστορια του 21,ΜΕΛΙΣΣΑ,Τ.Β,σ.212-215</ref։
Հետևանքներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Օգնության հույսը կորցնելով՝ շրջափակված սուլիոտները հուլիսի 28-ին Պրևեզա քաղաքում անգլիական հյուպատոսությունում ստորագրեցին Սուլիի հանձնման պայմանագիրը։ Սակայն լքելով հայրենիքը՝ նրանք Հոնիական կղզիներով ճանապարհ ընկան դեպի Հարավային Հունաստան և մասնակցեցին գրեթե բոլոր ազատագրական մարտերին։ Սուլիոնը հունական բանակի կողմից ազատագրվել է գրեթե մեկ դար անց՝ միայն 1912 թվականին՝ Առաջին Բալկանյան պատերազմի ժամանակ։
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Kitromilides, Paschalis (2021). The Greek Revolution: A Critical Dictionary. Harvard University Press. ISBN 978-0674259317.
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Emden, Christian and Midgley, David R. Papers from the Conference 'The Fragile Tradition' (Volume 2). Cambridge, 2002, 3-03910-169-2, p. 108.
- ↑ «Филэллинское движение». Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ). Սանկտ Պետերբուրգ. 1890–1907.
{{cite book}}: CS1 սպաս․ location missing publisher (link) - ↑ Филэллины // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 4 т. — СПб., 1907—1909.
- ↑ Κοκκινος,ε.α.,τ.Γ,σ.88
- ↑ Κοκκινος,ε.α.,τ.Γ,σ.107
- ↑ [Δημήτρης Φωτιάδης,Η Επανάσταση τού 21,ΜΕΛΙΣΣΑ, 1971,τ.B,σ.214]
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը] | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Պետայի ճակատամարտ» հոդվածին։ |