Jump to content

Պետական հեղաշրջում Թուրքիայում (1980)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Պետական հեղաշրջում Թուրքիայում
Երկիր Թուրքիա
Թվականսեպտեմբերի 12, 1980-ին

Պետական հեղաշրջում Թուրքիայում (թուրքերեն՝ 12 Eylül Darbesi), 1980 թվականին Գլխավոր շտաբի պետ, գեներալ Քենան Էվրենի կողմից իրականացված պետական հեղաշրջում, որը Թուրքիայի հանրապետության պատմության մեջ երրորդ հեղաշրջումն է՝ 1960 և 1971 թվականների հեղաշրջումներից հետո։

1970-ականները նշանավորվեցին աջերի և ձախերի միջև զինված բախումներով և ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի միջև միջնորդավորված պատերազմով[1]։ Վճռական միջամտության պատրվակ ստեղծելու համար թուրքական զինվորականները թույլ տվեցին, որ այս հակամարտությունները սրվեն[2][3]։ Ոմանց կարծիքով, զինվորականները օգտագործել են հասարակական կարծիք ձևավորելու ռազմավարություն[4][5]։ Հետագայում բռնության ալիքը կտրուկ դադարեցվել է[6]։ Ոմանք ողջունել են հեղաշրջումը որպես կարգուկանոնի վերականգնում[2]։

Հաջորդ երեք տարիների ընթացքում, մինչև ժողովրդավարության վերականգնումը[7], թուրքական զինված ուժերը երկիրը կառավարում էին Ազգային անվտանգության խորհրդի միջոցով։

Հեղաշրջման արդյունքում ձերբակալվել է 250,000-ից 650,000 մարդ, 517 մարդ դատապարտվել է մահվան: Ընդհանուր առմամբ, 1,683,000 մարդ ընդգրկվել է «սև ցուցակում», 30,000-ը դարձել են քաղաքական փախստականներ: Արգելվել է 23,677 հասարակական միավորում, հիմնականում կոմունիստական, ձախակենտրոն և քրդական կազմակերպությունները, ինչպես նաև բոլոր կուսակցություններն ու արհմիությունները:

Նախապատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1975 թվականին Սոցիալ-դեմոկրատական հանրապետական ժողովրդական կուսակցության նախագահ Բյուլենթ Էջևիթը վարչապետի պաշտոնում փոխարինել է պահպանողական Արդարություն կուսակցության (թուրքերեն՝ Adalet Partisi, AP) նախագահ Սուլեյման Դեմիրելին։ Նա կոալիցիա է կազմել Ազգայնական ճակատի (թուրքերեն՝ Milliyetçi Cephe), Նեջմեթթին Էրբաքանի Ազգային բարեկեցության կուսակցության (թուրքերեն՝ Millî Selamet Partisi, MSP) և Ալփարսլան Թյուրքեշի ազգային գործողությունների աջ արմատական ազգայնական կուսակցության (թուրքերեն՝ Milliyetçi Hareket Partisi, MHP) հետ։ MHP-ն օգտվել է առիթից՝ արտահոսելու պետական անվտանգության ծառայություններ՝ լրջորեն բարդացնելով պատերազմը, որը մխրճվում էր մրցակից խմբավորումների միջև[8]։

1977 թվականի ընտրություններում հաղթողներ չեղան։ Սկզբում Դեմիրելը շարունակել է աջակցել Ազգային ճակատի հետ կոալիցիային։ Սակայն 1978 թվականին Էջևիթը կարողացել է կրկին իշխանության գալ կուսակցությունը փոխած պատգամավորների օգնությամբ։ 1979 թվականին Դեմիրելը կրկին ստանձնեց վարչապետի պաշտոնը։ 1970-ականների վերջին Թուրքիան հայտնվեց անկայուն իրավիճակում. չլուծված սոցիալական և տնտեսական խնդիրները հանգեցրին գործադուլների և քաղաքականության կուսակցական կաթվածահարության (հեղաշրջումից վեց ամիս առաջ Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը չկարողացավ նախագահ ընտրել)։ 1968-1969 թվականներից գոյություն ունեցող համամասնական ընտրակարգը դժվարացնում էր խորհրդարանական մեծամասնություն ստեղծելը։ Խոշոր արդյունաբերողների շահերը, որոնք տիրապետում էին երկրի ամենամեծ կալվածքներին, բախվում էին այլ սոցիալական դասերի, ինչպիսիք են մանր արդյունաբերողները, առևտրականները, գյուղական ազնվականությունը և հողատերերը (և այս խմբերի շահերը միշտ չէ, որ համընկնում էին)։ Միջին դասերի կողմից պահանջվող բազմաթիվ արդյունաբերական և գյուղատնտեսական բարեփոխումները խոչընդոտվեցին մնացածի կողմից[8]: Այդ պահից սկսած, թվում էր, թե քաղաքական գործիչները չէին կարողանում դիմադրել երկրում բռնության աճող ալիքին։

1970-ականների վերջին Թուրքիայում քաղաքական բռնության աննախադեպ ալիք սկսվեց։ 1970-ական թվականներին զոհվածների ընդհանուր թիվը գնահատվում է 5 հազար, ամեն օր տեղի են ունեցել մոտ մեկ տասնյակ սպանություններ[8]: Ձախ և աջ ուղղվածության քաղաքական կազմակերպությունների անդամների մեծ մասը հայտնվել է կատաղի մարտերի մեջ: «Գորշ գայլեր» ծայրահեղ ազգայնական կազմակերպությունը՝ МНР երիտասարդական կազմակերպությունը, հայտարարել է, որ իրենք աջակցում են անվտանգության ուժերին[7]։ Բրիտանական «Searchlight magazine» ամսագրի տվյալներով 1978 թվականին ազգայնականները իրականացրել են 3319 հարձակում, որոնց հետևանքով 831 մարդ զոհվել է, իսկ 3121-ը՝ վիրավորվել[9]։ Անկարայի ռազմական դատարանի կողմից «Devrimci Yol» (հեղափոխական ուղի) կազմակերպության դեմ անցկացվող դատավարության ընթացքում պաշտպանները թվարկել են 5388 քաղաքական սպանություններ, որոնք նախորդել են ռազմական հեղաշրջմանը: Զոհերի թվում էին 1296 աջեր և 2109 ձախեր: Մյուս զոհվածների քաղաքական պատկանելությունը հստակ որոշել չի հաջողվել[10]։ Առավել հայտնի են դարձել Թաքսիմ հրապարակի ահաբեկչությունը (35 զոհ), Բահչելիևլերի ահաբեկչությունը (1977), Քահրամանմարաշի ահաբեկչությունը (1978) (100 զոհ)։ 1978 թվականի դեկտեմբերին Քահրամանմարաշի կոտորածի ժամանակ 14 նահանգներում (ավելի ուշ՝ 67-ում) հայտարարվել է ռազմական դրություն։ Հեղաշրջումից անմիջապես առաջ ռազմական դրություն է հայտարարվել 20 նահանգներում։

1979 թվականի հունիսին Էջևիթը նախազգուշացում է ստացել վերահաս հեղաշրջման մասին Ազգային հետախուզական կազմակերպության (MIT) Նուրի Գյունդեշից: Էջևիթը տեղեկացրել է ներքին գործերի նախարար Իրֆան Օզայդընլիին, իսկ նա իր հերթին տեղեկացրել է Սեդաթ Ջելասունին՝ հինգ գեներալներից մեկին, որն ավելի ուշ գլխավորել է հեղաշրջումը: Արդյունքում, MIT-ի ղեկավարի տեղակալի օգնական Նիհաթ Յըլդըզը իջեցվել է Լոնդոնում հյուպատոսի պաշտոնում և փոխարինվել է իր առաջին տեղակալով:

Հեղաշրջում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1979 թվականի սեպտեմբերի 11-ին գեներալ Քենան Էվրենը զեկույց է ուղարկել գեներալ Հայդար Սալթըքին՝ հարցնելով, թե արժե հեղաշրջում իրականացնել, թե՞ կառավարությունը միայն լուրջ նախազգուշացման կարիք ունի։ Զեկույցը, որում առաջարկվում էր հեղաշրջում պատրաստել, կազմվել էր դրանից կես տարի առաջ և թաքնված էր Էվրենի կաբինետի պահարանում։ Ինքը՝ Էվրենը, հայտարարել է, որ Սալթըքից բացի միայն Նուրեդդին Էրսինն էր նվիրված ապագա հեղաշրջման մանրամասներին։ Ենթադրվում էր, որ դա հնարք էր Էվրենի կողմից՝ նպատակ ունենալով ուսումնասիրել քաղաքական սպեկտրը, քանի որ Սալթըքը մոտ էր ձախերին, իսկ Էրսինը՝ աջերին։ Այսպիսով, քաղաքական կազմակերպությունների կողմից հեղաշրջման բացասական արձագանքը նախազգուշացվել է[3]։

Դեկտեմբերի 21-ին Ռազմական ակադեմիայի գեներալները հանդիպեցին՝ քննարկելու գործողությունների ծրագիրը: Հեղաշրջման պատրվակը 1970-ականների սոցիալական հակամարտություններին և քաղաքական անկայունությանը վերջ դնելու անհրաժեշտությունն էր: Գեներալները որոշեցին նախագահ Ֆահրի Քորություրքի միջոցով կուսակցության առաջնորդներ Սուլեյման Դեմիրելին և Բյուլենթ Էջևիթին հուշագիր ուղարկել: 1980 թվականի հունվարի 1-ին Թուրքիայի զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ, գեներալ Քենան Էվրենը, զինված ուժերի և ժանդարմերիայի ստորաբաժանումների հրամանատարները այցելեցին նախագահ Ֆահրի Քորություրքին և նրան հանձնեցին գրավոր հուշագիր, որով կոչ էին անում «բոլոր սահմանադրական մարմիններին հասնել միասնության, համերաշխության և փոխադարձ աջակցության՝ երկիրը բոլոր վտանգներից փրկելու և այն փակուղուց դուրս բերելու համար»: Եթե սահմանադրական մարմինները չկատարեին փաստաթղթում նշված պահանջները, նշվում էր, որ «բանակը կկատարի հանրապետությունը պահպանելու և պաշտպանելու իր պարտականությունը»: Կուսակցության առաջնորդները նամակը ստացան մեկ շաբաթ անց:

1980 թվականի մարտին կազմված երկրորդ զեկույցում առաջարկվում էր անհապաղ իրականացնել հեղաշրջում, որպեսզի խորամանկ ցածրաստիճան սպաները չգայթակղվեն «գործը իրենց ձեռքը վերցնելու» հեռանկարով։ Էվրենը Սալթըքի ծրագրում միայն մեկ աննշան փոփոխություն կատարեց՝ «Bayrak Harekâtı»-ը (Դրոշակ գործողություն)[3]։

Հեղաշրջումը նախատեսված էր 1980 թվականի հուլիսի 11-ին, սակայն հետաձգվեց, երբ Դեմիրելի կառավարությանը վստահության քվեարկությունը մերժվեց հուլիսի 2-ին: Օգոստոսի 26-ին գումարված Գերագույն ռազմական խորհուրդը (Յուկշեք Ասքերի Շուրա) առաջարկեց հեղաշրջման նոր ամսաթիվ՝ սեպտեմբերի 12-ը:

1980 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Էվրենը և չորս բարձրաստիճան հրամանատարներ (Նուրեդդին Էրսին՝ բանակի գլխավոր հրամանատար, Նեյաթ Թյումեր՝ նավատորմի գլխավոր հրամանատար, Թանսին Շահինքայա՝ ռազմաօդային ուժերի գլխավոր հրամանատար, Սեդաթ Չելասոն՝ ժանդարմերիայի պետ) որոշեցին տապալել քաղաքացիական կառավարությունը։ Սեպտեմբերի 12-ին Էվրենի գլխավորած Ազգային անվտանգության խորհուրդը ազգային հեռուստատեսությամբ հայտարարել է պետական հեղաշրջման մասին։ Ազգային անվտանգության խորհուրդը ռազմական դրություն է մտցրել ամբողջ երկրում, լուծարել խորհրդարանը և կառավարությունը, ժամանակավորապես կասեցրել Սահմանադրությունը և արգելել բոլոր քաղաքական կուսակցություններն ու արհմիությունները։ Նրանք հեղաշրջումը հայտարարել են քեմալական ավանդույթների՝ պետական աշխարհիկության և ազգային միավորման ոգով, որոնք արդեն արդարացրել էին նախորդ հեղաշրջումները, և իրենց ներկայացրեցին որպես կոմունիզմի, ֆաշիզմի, անջատողականության և կրոնական աղանդավորության հակառակորդներ[8]։

Տնտեսություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեղաշրջման ամենաակնհայտ հետևանքներից մեկը տնտեսությունն էր։ Հեղաշրջումից առաջ տնտեսությունը փլուզման եզրին էր, փողը արժեզրկվել էր երեք կարգով մեծությամբ, կար լայնածավալ գործազրկություն և արտաքին առևտրի քրոնիկ դեֆիցիտ։ 1980-83 թվականների տնտեսական բարեփոխումները վստահվեցին Թուրգութ Օզալին, ով 1980 թվականի հունվարի 24-ից Դեմիրելի վարչակազմի կողմից վարվող տնտեսական քաղաքականության հիմնական պատասխանատուն էր։

Ռազմավարական նպատակն էր խոշոր բիզնեսի աջակցությամբ ինտեգրել Թուրքիան համաշխարհային տնտեսության մեջ[11] և թուրքական ընկերություններին հնարավորություն տալ իրենց ապրանքներն ու ծառայությունները աշխարհում առաջ մղելու համար։ Հեղաշրջումից մեկ ամիս անց London International Banking Review-ն գրել է. «Միջազգային բանկիրների շրջանում կա հստակ հույս, որ թուրքական ռազմական հեղաշրջումը կարող է բացել ճանապարհը դեպի ավելի մեծ քաղաքական կայունություն՝ որպես թուրքական տնտեսության վերածննդի անհրաժեշտ նախապայման»[12]։ 1980-83 թվականներին արտարժույթի փոխարժեքները պահպանվում էին ազատ։ Խրախուսվում էին արտասահմանյան ներդրումները։ Աթաթուրքի բարեփոխումների շնորհիվ ստեղծված ազգային ընկերություններին խրախուսվում էր համատեղ ձեռնարկություններ ստեղծել արտասահմանյան ընկերությունների հետ։ Հեղաշրջումից առաջ կառավարության միջամտության մակարդակը տնտեսության մեջ կազմում էր 85 %, ինչը հանգեցրեց տնտեսության պետական հատվածի համեմատական կարևորության անկմանը։ Հեղաշրջումից կարճ ժամանակ անց Թուրքիան վերսկսեց Աթաթուրքի ամբարտակի նախագիծը և Հարավարևելյան Անատոլիայի զարգացման ծրագիրը (հողային բարեփոխումների նախագիծ, որը լուծում էր թերզարգացած Հարավարևելյան Անատոլիայի խնդիրը)։ Նախագծերը վերածվեցին 9 միլիոն բնակչություն ունեցող տարածաշրջանի կայուն սոցիալական և տնտեսական զարգացման բազմամակարդակ ծրագրի։ Նախկինում փակ տնտեսությունը, որը միայն երկրի կարիքներն էր բավարարում, սուբսիդավորվեց արտահանումը ակտիվորեն մեծացնելու համար։

Այս ժամանակահատվածում տնտեսության կտրուկ աճը կապված էր նախորդ մակարդակի հետ։ Համախառն ներքին արդյունքը մնաց ավելի ցածր, քան Մերձավոր Արևելքի և Եվրոպայի երկրների մեծ մասում։ Բարեփոխումները հանգեցրին այնպիսի անկանխատեսելի արդյունքների, ինչպիսիք են աշխատավարձերի սառեցումը, պետական հատվածի զգալի կրճատումը, դեֆլյացիոն քաղաքականությունը և մի քանի հաջող փոքր արժեզրկումները[8]։

Դատական ​​վարույթ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հեղաշրջումից հետո ինչպես ձախակողմյան, այնպես էլ աջակողմյան շարժումների անդամները ենթարկվեցին ռազմական դատարանների: Շատ կարճ ժամանակահատվածում 250,000-ից 650,000 մարդ բանտարկվեց[7]: Ձերբակալվածներից 230,000-ը դատապարտվեց, 14,000-ը զրկվեց քաղաքացիությունից, իսկ 50-ը մահապատժի ենթարկվեց[13]: Բացի այդ, հազարավոր մարդիկ խոշտանգվել են, իսկ հազարավորները դեռևս անհետ կորած են: Ընդհանուր առմամբ, 1,683,000 մարդ ընդգրկվել է սև ցուցակում[14]: Փոխհրաձգությունների ժամանակ զոհված մարտիկների հետ մեկտեղ, առնվազն չորս բանտարկյալ անմիջապես մահապատժի ենթարկվեց հեղաշրջումից հետո, ինչը առաջին մահապատիժն էր 1972 թվականից ի վեր: 1982 թվականի փետրվարին 198 բանտարկյալ դատապարտվեց մահվան[8]: Էջևիթը, Դեմիրելը, Թուրքեշը և Էրբականը հալածվեցին, բանտարկվեցին և ժամանակավորապես հեռացվեցին քաղաքականությունից: Ձերբակալվածներից շատերը, այդ թվում՝ հայտնի քաղաքական գործիչները (օրինակ՝ Էջևիթի կուսակցության պատգամավոր Ջելալ Փայդասը), ենթարկվել են խոշտանգումների:

1984 թվականին Մուշում թուրք զինվորի սպանության մեջ մեղադրվող կոմունիստ զինյալ Էրդալ Էրենի մահապատժի կապակցությամբ ելույթ ունենալիս Քենան Էվրենն ասել է. «Հիմա, երբ բռնեմ նրան, կդատեմ, իսկ հետո չեմ մահապատժի ենթարկի, կխնամեմ նրա մասին մինչև կյանքի վերջ։ Ես կկերակրեմ այս դավաճանին, որը զենք է վերցրել, այս զինվորներին, որոնք տարիներ շարունակ արյուն են թափել այս հայրենիքի համար։ Համաձա՞յն եք դրան»[15]:

«Գորշ գայլերի» վերելքից հետո գեներալ Քենան Էվրենը բանտարկեց կազմակերպության հարյուրավոր անդամների: Այդ ժամանակ Թուրքիայում կար մոտ 1700 «Գորշ գայլերի» կազմակերպություն՝ 200,000 գրանցված անդամներով և մեկ միլիոն համակիրներով: 1981 թվականի մայիսին MHP-ի դեմ առաջադրված մեղադրական եզրակացության մեջ Թուրքիայի ռազմական կառավարությունը մեղադրեց MHP-ի 220 անդամների և նրանց կողմնակիցների 694 սպանության մեջ[9]: Էվրենը և նրա կողմնակիցները հասկացան, որ խարիզմատիկ Թյուրքեշը կարող է իրենցից խլել «Գորշ գայլեր» կիսառազմական կազմակերպության վերահսկողությունը[16]: Հեղաշրջման և գնդապետ Թյուրքեշի մեղադրական եզրակացության ժամանակ թուրքական մամուլը բացահայտեց MHP-ի և անվտանգության ուժերի միջև սերտ կապերը, ինչպես նաև թմրանյութերի առևտրի ոլորտում կազմակերպված հանցավորության գործունեությունը, որից ստացված եկամուտներն օգտագործվում էին զենքի մատակարարման և ամբողջ երկրում վարձկան ֆաշիստական ​​կոմանդոսների գործունեության ֆինանսավորման համար[8]:

Սահմանադրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեք տարվա ընթացքում հեղաշրջման կազմակերպիչներն ընդունեցին մոտ 800 օրենք՝ զինվորականների կողմից կառավարվող հասարակություն ստեղծելու համար[17]: Նրանք համոզված էին, որ գործող սահմանադրությունը անիրագործելի է, ուստի որոշեցին ընդունել նոր սահմանադրություն, որը կներառեր մեխանիզմներ՝ կանխելու այն, ինչը, նրանց կարծիքով, խոչընդոտում էր ժողովրդավարության գործունեությանը: 1981 թվականի հունիսի 29-ին ռազմական խունտան 160 մարդ նշանակեց խորհրդատվական խորհրդում՝ նոր սահմանադրություն մշակելու համար: Նոր սահմանադրությունը հստակ սահմաններ և սահմանումներ էր սահմանում, ինչպիսիք են նախագահի ընտրության կանոնները, որոնք, ինչպես ասում էին, հեղաշրջման պատճառն էին։

1982 թվականի նոյեմբերի 7-ին նոր սահմանադրությունը դրվեց հանրաքվեի, որտեղ այն հաստատվեց ձայների 92 %-ով: 1982 թվականի նոյեմբերի 9-ին Քենան Էվրենը նշանակվեց նախագահ հաջորդ 7 տարիների համար:

Արդյունքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1982 թվականի հունիսին նոր սահմանադրության հանրաքվեով հաստատվելուց հետո Քենան Էվրենը կազմակերպեց նոր ընտրություններ, որոնք տեղի ունեցան 1982 թվականի նոյեմբերի 6-ին: Ժողովրդավարության այս փոխանցումը քննադատվեց թուրք գիտնական Էրգյուն Օզբուդունի կողմից՝ որպես խունտայի կողմից իր հեռանալու պայմանները թելադրելու «հստակ դեպք»[18]։

Հանրաքվեն և ընտրությունները չեն անցկացվել ազատ և մրցակցային միջավայրում: Հեղաշրջումից առաջ եղած քաղաքական առաջնորդներից շատերը (ներառյալ Սուլեյման Դեմիրելը, Բյուլենթ Էջևիթը, Ալփարսլան Թյուրքեշը և Նեջմեթդին Էրբաքանը) զրկվել էին քաղաքականությունից, և բոլոր նոր կուսակցությունները պետք է հաստատվեին Ազգային անվտանգության խորհրդի կողմից՝ ընտրություններին մասնակցելու կանոնների համաձայն: Ընտրություններին մասնակցելու իրավունք ուներ միայն երեք կուսակցություն, որոնցից երկուսը իրականում ստեղծվել էին խունտայի կողմից։

Ազգային անվտանգության խորհրդի գլխավոր քարտուղարը գեներալ Հայդար Սալթիկն էր: Նա և Էվրենը ռեժիմի ուժեղ դեմքերն էին, իսկ կառավարությունը գլխավորում էին թոշակի անցած ծովակալ Բյուլենթ Ուլուսուն, մի շարք թոշակի անցած զինվորականներ և մի քանի քաղաքացիական օգնականներ: Թուրքիայում ոմանք պնդում են, որ գեներալ Սալթիկը նախապատրաստում էր ավելի արմատական աջակողմյան հեղաշրջում, ինչը գեներալներին գործողությունների մղող պատճառներից մեկն էր՝ հաշվի առնելով հրամանատարական շղթայի նկատմամբ նրանց հարգանքը: Այնուհետև նա ընդգրկվեց խորհրդում՝ չեզոքացնելու համար[8]։

Հանրաքվեն և ընտրությունները չեն անցկացվել ազատ և մրցակցային միջավայրում: Հեղաշրջումից առաջ եղած քաղաքական առաջնորդներից շատերը (ներառյալ Սուլեյման Դեմիրելը, Բյուլենթ Էջևիթը, Ալփարսլան Թուրքեշը և Նեջմեթդին Էրբաքանը) զրկվել են քաղաքականությունից, և բոլոր նոր կուսակցությունները պետք է հաստատվեին Ազգային անվտանգության խորհրդի կողմից՝ ընտրություններին մասնակցելու կանոնների համաձայն: Ընտրություններին մասնակցելու իրավունք ունեին միայն երեք կուսակցություններ, որոնցից երկուսը, ըստ էության, ստեղծվել էին խունտայի կողմից:

1983 թվականի ընտրություններին մասնակցած կուսակցություններից մեկը Թուրգութ Օզալի գլխավորած «Մայր հայրենիք» կուսակցությունն էր: Այն համատեղում էր նեոլիբերալ տնտեսական ծրագիրը պահպանողական սոցիալական արժեքների հետ:

Խորհրդարանի ղեկավար դարձավ Յըլդըրըմ Աքբուլաթը: Նրան 1991 թվականին փոխարինեց Մեսութ Յըլմազը: 1983 թվականին Սուլեյման Դեմիրելը հիմնադրեց կենտրոնամետ «Ազնիվ ուղի» կուսակցությունը և վերադարձավ ակտիվ քաղաքականություն:

Յըլմազը ամրապնդեց Թուրքիայի տնտեսության ուրվագծերը՝ Գազիանթեփի նման քաղաքները փոքր նահանգային մայրաքաղաքներից վերածելով միջին չափի ծաղկող քաղաքների և վերակենդանացրեց Եվրոպայի վրա կենտրոնացումը։ Սակայն նախկինում հեռացված շատ առաջնորդների վերադարձին հաջորդած քաղաքական անկայունությունը մասնատեց ընտրազանգվածին, և «Պատվավոր հայրենիք» կուսակցությունը ավելի ու ավելի կոռումպացված դարձավ։ Էվրենին հաջորդած Օզալը 1993 թվականին մահացավ սրտի կաթվածից, իսկ Սուլեյման Դեմիրելն ընտրվեց նախագահ։

Օզալի կառավարությունը լիազորեց ոստիկանական ուժերին, որոնք ունեին հետախուզական կարողություններ, հակազդել Ազգային հետախուզական կազմակերպությանը, որն այդ ժամանակ վերահսկվում էր զինվորականների կողմից։ Ոստիկանական հետախուզությունը նույնիսկ կլանվեց օտարերկրյա հետախուզական կազմակերպությունների կողմից։

Հեղաշրջումից հետո Ազգային անվտանգության դատարանները ստեղծվեցին ԱՄՆ բանակի դաշտային ձեռնարկի՝ անկանոն ուժերի դեմ գործողություններ[19] (թարգմանվել է թուրքերեն 1965 թվականին որպես ST 31-15: Ayaklanmaları Bastırma Harekâtı)[20] 31-15 հոդվածի հրահանգների համաձայն, որը մի տեսակ Աստվածաշունչ է հակա-պարտիզանական կազմակերպության համար[21][22]: Ըստ PKK-ի ավագ անդամ Սելահադդին Չելիքի[23], հեղաշրջումը ցույց տվեց, որ «Ազգային անվտանգության դատարանները Հատուկ գործողությունների վարչության արդյունք են և ունեն իրավական գործընթացը վերակազմակերպելու խնդիր՝ համաձայն հակա-պարտիզանական պահանջների»: Դատարանների համար հիմնական հրահանգներն էին՝ «մեղադրյալների նկատմամբ չկիրառել քաղաքական հանցագործությունների համար նախատեսված պատիժները, այլ կիրառել այնպիսի խիստ պատիժներ, ինչպիսիք նախատեսված են սպանության և անձի դեմ ուղղված այլ հանցագործությունների համար»[24]: Հեղաշրջումից հետո կիրառվեցին բազմաթիվ խիստ պատիժներ:

Բանտարկված «Գորշ գայլերին» առաջարկվեց համաներում, եթե նրանք համաձայնվեին պայքարել քրդական փոքրամասնության և հարավ-արևելքում արգելված Քրդական աշխատավորական կուսակցության (ՔԱԿ)[25], ինչպես նաև Հայաստանի ազատագրման գաղտնի բանակի դեմ: Այնուհետև «Գորշ գայլերը» ուղարկվեցին քուրդ անջատողականների դեմ պայքարելու: Հակագերիլայի գլխավորությամբ «Գորշ գայլերը» 1980-ականներին սպանեցին հազարավոր մարդկանց և նաև իրականացրին կեղծ դրոշի ներքո հարձակումներ՝ հարձակվելով գյուղերի վրա՝ հագնված որպես ՔԱԿ մարտիկներ և երբեմն բռնաբարելով ու սպանելով մարդկանց[26]: Այս «կեղտոտ պատերազմը» խլեց 37,000 մարդու կյանք[27]։ Թոշակի անցած շտաբի փոխգնդապետ Թալաթ Թուրքանը, որը երեք տասնամյակ անցկացրեց «Հակագերիլային» բացահայտելով, հաստատեց, որ նրանք ներգրավված են եղել 1972 թվականի հուլիսին տեղի ունեցած հարձակումներում, որոնք հանգեցրել են զոհերի[28]: Լրագրող Օղուզ Գյուվենը թվարկեցլ է օգտագործված մեթոդները իր «Zordur Zorda Gülmek» գրքում[29]:

Ամերիկյան միջամտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Եվրոպայում քաղաքական վակուումը գիտակցելով՝ նախագահ Հարրի Թրումանը ձևակերպեց իր դոկտրինը, որպեսզի կանխի եվրոպական երկրների խորհրդային ազդեցության ոլորտ ներքաշվելը[20]: Որպես «արևմտյան ուժերի արևելյան հակակոմունիստական ​​պատնեշ»[30], Թուրքիան հատուկ «ռազմավարական դաշնակից էր խորհրդային կոմունիզմը զսպելու գործում»[31]: «Գլադիո» գործողության ընթացքում Միացյալ Նահանգները ստեղծեց գաղտնի կիսառազմական ցանց, որի անդամները պատրաստվում էին հետ մղել հնարավոր խորհրդային ներխուժումը: Հակակոմունիստական ​​խմբավորումներ նույնպես ստեղծվեցին կոմունիստական ​​աջակցությունը թուլացնելու համար[20]: Այս գործողության թուրքական թևի՝ «Հակագրիտանական» անվանումը բացահայտեց վարչապետ Էջևիթը 1974 թվականին[32]:

1979 թվականի իրանական հեղափոխությունից հետո Վաշինգտոնը կորցրեց իր հիմնական դաշնակցին տարածաշրջանում, մինչդեռ 1980 թվականի հունվարի 23-ին ձևակերպված Քարթերի դոկտրինի համաձայն՝ Միացյալ Նահանգները ստիպված էր ռազմական ուժ կիրառել Պարսից ծոցի տարածաշրջանում իր ազգային շահերը պաշտպանելու համար։ Թուրքիան զգալի տնտեսական օգնություն ստացավ հիմնականում Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպությունից (OECD) և ռազմական օգնություն ՆԱՏՕ-ից, մասնավորապես՝ Միացյալ Նահանգներից[33]: 1979 թվականից 1982 թվականներին Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության (OECD) երկրները Թուրքիային տրամադրել են 4 միլիարդ դոլարի տնտեսական օգնություն[34]։

Քարթերի դոկտրինան իրականացնելու համար Վաշինգտոնը սկսեց ստեղծել Արագ տեղակայման ուժեր (ԱրՏՈւ)՝ ՆԱՏՕ-ի անդամ չհանդիսացող տարածքներում, մասնավորապես՝ Պարսից ծոցում, արագ միջամտություն իրականացնելու համար՝ առանց ՆԱՏՕ-ի զորքերի վրա հույս դնելու։ 1979 թվականի հոկտեմբերի 1-ին նախագահ Ջիմի Քարթերը հայտարարեց ԱրՏՈւ-ի ստեղծման մասին։ 1980 թվականի սեպտեմբերի 12-ի ռազմական հեղաշրջումից մեկ օր առաջ ԱրՏՈւ-ի 3000 ամերիկացի զինվորներ սկսեցին «Անվիլ Էքսպրես» զորավարժությունները Թուրքիայի տարածքում[35]։ Հեղաշրջումից կարճ ժամանակ առաջ Թուրքիայի ռազմաօդային ուժերի բարձրաստիճան գեներալը մեկնել էր Միացյալ Նահանգներ[8]։ 1981 թվականի վերջին հիմնադրվեց Թուրք-ամերիկյան պաշտպանության խորհուրդը (Türk-Amerikan Savunma Konseyi): Պաշտպանության նախարար Ումիթ Հալուքը և Ռիչարդ Պերլը, այն ժամանակ նոր Ռեյգանի վարչակազմում միջազգային անվտանգության քաղաքականության գծով օգնական քարտուղարը և աշխատակազմի ղեկավարի տեղակալ Նեջդեթ Օզտորունը մասնակցեցին դրա առաջին նիստին 1982 թվականի ապրիլի 27-ին: 1982 թվականի հոկտեմբերի 9-ին ստորագրվեց փոխըմբռնման հուշագիր (Mutabakat Belgesi), որը կենտրոնացած էր Թուրքիայի հարավ-արևելքում ռազմական նպատակներով օդանավակայանների ընդլայնման վրա: Մի քանի օդանավակայաններ կառուցվեցին երկրի հարավ-արևելքում գտնվող Բաթմանի, Մուշի, Բիթլիսի, Վանի և Կարսի նահանգներում:

Հեղաշրջմանը Ամերիկայի աջակցությունը հաստատեց ԿՀՎ-ի Անկարայի կայանի ղեկավար Փոլ Հենսեմը։ Կառավարության տապալումից հետո Հենսեմը կապ հաստատեց Վաշինգտոնի հետ՝ նշելով. «Մեր տղաները [Անկարայում] դա արեցին»[36][37]։ Սա տպավորություն ստեղծեց, որ ԱՄՆ-ն էր կանգնած հեղաշրջման հետևում։ Հենզեն հերքեց դա CNN-ի թուրքական «Türk's Manşet» լրատվամիջոցին 2003 թվականի հունիսին տված հարցազրույցում, սակայն երկու օր անց Մեհմեթ Ալի Բիրանդը ներկայացրեց 1997 թվականի հարցազրույցի ձայնագրությունը, որում Հենզեն մեծ մասամբ հաստատեց Բիրանդի պատմությունը[38][39]։ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը հայտարարեց պետական հեղաշրջման մասին սեպտեմբերի 11-ի լույս 12-ի գիշերը, և զինվորականները զանգահարեցին Անկարայում ԱՄՆ դեսպանատուն՝ պետական հեղաշրջման մասին զգուշացնելու համար դրա սկսվելուց մեկ ժամ առաջ[8]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Beki, Mehmet Akif (1997 թ․ հունվարի 17). «Whose gang is this?». Turkish Daily News. Hürriyet. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 12-ին.
  2. 1 2 «Önce ortam hazırlandı, sonra darbe haberi». Haber7 (Turkish). 2008 թ․ սեպտեմբերի 12. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 14-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.{{cite news}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  3. 1 2 3 Oğur, Yıldıray (2008 թ․ սեպտեմբերի 17). «12 Eylül'ün darbeci solcusu: Ali Haydar Saltık». Taraf (Turkish). Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ սեպտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2008 թ․ դեկտեմբերի 23-ին.{{cite news}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  4. ↑ Ganser 2005, էջ. 235: Colonel Talat Turhan accused the United States for having fuelled the brutality from which Turkey suffered in the 1970s by setting up the Special Warfare Department, the Counter-Guerrilla secret army and the MIT and training them according to FM 30-31
  5. ↑ Naylor, Robert T. Hot Money and the Politics of Debt. — 3E. — en (McGill–Queen's University Press), 2004. — С. 94. — ISBN 978-0-7735-2743-0. — «The fact that militias of all political tendencies seemed to be buying their arsenals from the same sources pointed to the possibility of a deliberate orchestration of the violence - of the sort P2 had attempted in Italy a few years earlier - to prepare the psychological climate for a military coup.».
  6. ↑ Ustel, Aziz (2008 թ․ հուլիսի 14). «Savcı, Ergenekon'u Kenan Evren'e sormalı asıl!». Star Gazete (Turkish). Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 6-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 21-ին. «Ve 13 Eylül 1980'de Türkiye'yi on yıla yakın bir süredir kasıp kavuran terör ve adam öldürmeler bıçakla kesilir gibi kesildi.»{{cite news}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  7. 1 2 3 Amnesty International, Turkey: Human Rights Denied, London, November 1988, AI Index: EUR/44/65/88, ISBN 978-0-86210-156-5, pg. 1.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Gil, Ata. "La Turquie à marche forcée, " Le Monde diplomatique, February 1981.
  9. 1 2 Herman & Brodhead, 1986, էջ 50
  10. ↑ Devrimci Yol Savunması (Defense of the Revolutionary Path). Ankara, January 1989, p. 118—119.
  11. ↑ Ekinci, Burhan (2008 թ․ սեպտեմբերի 12). «12 Eylül sermayenin darbesiydi». Taraf. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ սեպտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2008 թ․ սեպտեմբերի 13-ին.
  12. ↑ Naylor, R. Thomas 6. Of Dope, Debt, and Dictatorship // Hot Money and the Politics of Debt. — McGill-Queen's University Press, 2004. — С. 92. — ISBN 978-0-7735-2743-0
  13. ↑ «Turkey still awaits to confront with generals of the coup in Sep 12, 1980». Hurriyet English. 2008 թ․ հոկտեմբերի 9. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ սեպտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
  14. ↑ «12 Eylül'de 1 milyon 683 bin kişi fişlendi». Hürriyet (թուրքերեն). ANKA. 2008 թ․ սեպտեմբերի 12. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ սեպտեմբերի 24-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
  15. ↑ Oran, Baskın; Evren, Kenan (1989). Kenan Evren'in yazılmamış anıları (թուրքերեն). Bilgi Yayınevi. էջ 189. ISBN 975-494-095-9. Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ ապրիլի 6-ին. Վերցված է 5 июля 2008 г.-ին. «Şimdi ben, bunu yakaladıktan sonra mahkemeye vereceğim ve ondan sonra da idam etmeyeceğim, ömür boyu ona bakacağım. Bu vatan için kanını akıtan bu Mehmetçiklere silah çeken o haini ben senelerce besleyeceğim. Buna siz razı olur musunuz?» (3 октября 1984 года выступление в Муше)
  16. ↑ Ergil, Dogu (1997 թ․ մայիսի 2). «Nationalism With and Without Turkes». Turkish Daily News. Hürriyet. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 12-ին. Վերցված է 2008 թ․ դեկտեմբերի 11-ին. «The leaders of the 1980 military coup d'état knew that the paramilitary force of the NAP would dilute their authority because the party was an alternative organization directly attached to the personality of Turkes.»
  17. ↑ History of the Kurdish Uprising Արխիվացված 2008-07-23 Wayback Machine a paper of the International Council on Human Rights Policy Արխիվացված 2011-07-18 Wayback Machine. Retrieved 31 October 2009.
  18. ↑ Özbudun, Ergun. Contemporary Turkish Politics: Challenges to Democratic Consolidation Արխիվացված 2023-04-11 Wayback Machine, Lynne Rienner Publishers, 2000, pg. 117. «The 1983 Turkish transition is almost a textbook example of the degree to which a departing military regime can dictate the conditions of its departure (…).»
  19. ↑ «31-15: Operations Against Irregular Forces» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ դեկտեմբերի 1-ին. Վերցված է 2011 թ․ հուլիսի 22-ին.
  20. 1 2 3 Çelik, Serdar Turkey's Killing Machine: The Contra-Guerrilla Force(անգլ.) // Kurdistan Report : journal. — 1994. — Т. 17. Архивировано из первоисточника 7 նոյեմբերի 2019.
  21. ↑ «Gladyo-Ergenekon yol kardeşliği». Radikal (Turkish). 2008 թ․ օգոստոսի 13. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հուլիսի 21-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 15-ին. {{cite news}}: |section= ignored (օգնություն)CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  22. ↑ Turhan, Talat (1976 թ․ հոկտեմբերի 11). «12 Mart Hukuku'nun Ardındaki ABD mi?». Politika Gazetesi (Turkish). Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 11-ին. Վերցված է 2008 թ․ նոյեմբերի 4-ին.{{cite news}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  23. ↑ Kutschera, Chris. «Revelations on the PKK». Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 22-ին. Վերցված է 2008 թ․ նոյեմբերի 5-ին. «Selahattin Celik participated in the secret meetings which preceded the foundation of the PKK and was one of the small number of PKK leaders who organised the armed struggle and the first military operations against Turkish army bases on 15 August 1984, a historic date in the history of the PKK.» Originally published in The Middle East magazine, May 2000; Al Wasat, 24 January 2000; L'Express, 10 Février 2000; Le Temps, 22 Février 2000.
  24. ↑ FM 31-15, quoted in Celik.
  25. ↑ Former Grey Wolves member İbrahim Çiftçi speaking to Milliyet on 13 November 1996. «They have used and discarded us». Turkish Daily News. Milliyet. 1996 թ․ նոյեմբերի 14. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 22-ին. {{cite news}}: |section= ignored (օգնություն)(չաշխատող հղում) Çiftçi was assassinated by the Ergenekon network ten years later.
  26. ↑ (Ganser 2005, էջ 241)
  27. ↑ Oberlé, Thierry (2006 թ․ մայիսի 2). «Les Kurdes de Turquie redoutent un retour aux années de plomb». Le Figaro (ֆրանսերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ մայիսի 12-ին. Վերցված է 2006 թ․ մայիսի 2-ին.
  28. ↑ Ketenci, Şükran (1975 թ․ նոյեմբերի 11). «Kontrgerilla Köşküne Girdik». Cumhuriyet (Turkish). Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ հուլիսի 21-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.{{cite news}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  29. ↑ «12 Eylül'ün inanılmaz işkence yöntemleri». Hürriyet (Turkish). 2008 թ․ սեպտեմբերի 12. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ սեպտեմբերի 14-ին. Վերցված է 2008 թ․ սեպտեմբերի 12-ին.{{cite news}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  30. ↑ Lee, Martin A (2008 թ․ հունվարի 24). «Turkey's Drug-Terrorism Connection». Consortiumnews.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 22-ին. Վերցված է 2008 թ․ նոյեմբերի 5-ին.
  31. ↑ Darnton, John (1995 թ․ մարտի 2). «Uneasy Crossroads—A special report. Discontent Seethes in Once-Stable Turkey». New York Times. Վերցված է 2008 թ․ նոյեմբերի 5-ին.
  32. ↑ D Ganser. Terrorism in Western Europe: an approach to NATO’s secret stay-behind armies Արխիվացված 2011-09-12 Wayback Machine. Whitehead J. Dipl. & Int’l Rel. 69 (2005)
  33. ↑ U.S. Military Aid and Arms Sales to Turkey Արխիվացված 2017-12-14 Wayback Machine (see 1980—1992), Federation of American Scientists. General Accounting Office report NSIAD-93-164FS.
  34. ↑ Alternative Türkeihilfe, Militärs an der Macht (An alternative aid for Turkey, Military in Power) Herford (Germany), August 1983, pg.11.
  35. ↑ Alternative Türkeihilfe, Militärs an der Macht (An alternative aid for Turkey, Military in Power) Herford (Germany), August 1983, pg.6.
  36. ↑ Birand, Mehmet Ali. 12 Eylül, Saat: 04.00, 1984, pg. 1
  37. ↑ Hear Paul Henze say it: Fethullahçı Gladyo ՅուԹյուբում 8m20s in.
  38. ↑ Balta, Ibrahim. "Birand’dan Paul Henze’ye ‘sesli-görüntülü’ yalanlama Արխիվացված 2007-07-14 Wayback Machine, " Zaman, 14 June 2003.(թուրքերեն)
  39. ↑ «Paul Henze 'Bizim çocuklar yaptı' demiş». Hürriyet (թուրքերեն). 2003 թ․ հունիսի 14. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ հոկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2008 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Պետական_հեղաշրջում_Թուրքիայում_(1980)&oldid=10416412» էջից