Պելճիքա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Belgium
Պելճիքա
դրօշ
զինանշանը
դիրքը
Պելճիքայի տեղագրական քարտէզ
Մայրաքաղաք Պրուսըլզ
528 Քմ²) 52°31′N, 13°23′
Պետական
լեզուներ
Գերմաներէն, Հոլանտերէն, Ֆրանսերրէն
Կառավարում
 -  երկրի ղեկավար Ֆիլիփ
 -  Կառավառութեան ղեկավար Շառլ Միշել
Տարածք
 -  Ընդհանուր 30 528 Քմ² քմ² 
Բնակչութիւն
 -   նախահաշիւը 11 150 516[1] 
Դրամի միավոր € Եւրո (EUR)
Ժամային գօտի Կենդրոնական եւրոպական ժամանակ, UTC+1, UTC+2, կենդրոնաեւրոպական ամառային ժամ եւ Եւրոպա/Պրուսըլզ
Հեռախօսի քոտ ++32

Պելճիքա ( ֆր.՝ Le Royaume de Belgique, հոլ.՝ Koninkrijk België, գերմ.՝ Das Königreich Belgien), դաշնային թագաւորութիւն եւ միապետութիւն է Եւրոպայի մէջ։ Պելճիքան կը կառավարէ թագաւորը, բայց անոր իշխանութիւնը սահմանափակուած է խորհրդարանով։ Սահմանակցած է Հոլանտային, Գերմանիային, Լիգքսոնպուրկին եւ Ֆրանսիային։ Պելճիքան Եւրոպական միութեան հիմնադիր անդամ է, ինչպէս նաեւ Պելճիքայի մէջ կը գտնուին Եւրամիութեան, ՆԱՏՕ-ի եւ այլ միջազգային կառոյցներու նստավայրերը։

Պելճիքայի տարածքը կը կազմէ 30.528 Քիլոմեթր քառակուսի, իսկ բնակչութիւնը կը կազմէ բնակ:

Ըլլալով Գերմանական եւ Լատինական Եվրոպայի մշակութային սահմանագծին, Պելճիքայի մէջ տարածուած է երկու հիմնական լեզու. հոլանտերէն, ուր Ֆլամացիները կը գործած են , որոնք կը կազմեն բնակչութեան 59%-ը եւ Ֆրանսերէնը, ուր Ուալոնացիները կը գործածեն հիմնականին մէջ եւ կը կազմեն բնակչութեան 41%-ը։ Բացի այդ Պելճիքայի մէջ ապրած է փոքրաթիւ գերմանախոս բնակչութիւն։

Պելճիքան սահմանադրական միութիւննէ է կառավարութեան խորհրդարանական համակարգով: Այն բաժանուած է երկու հիմնական տարածաշրջանի. Յիւսիսի մէջ Հոլանտախօս Ֆլամանցիներն են, իսկ հարաւի մէջ ֆրանսախոս Ուալոնիան: Պրիւսելը պաշտոնապէս երկլեզու է, այստեղ մեծամասնութիւն ֆրանսախօսներն են, եւ կը հանդիսանայ միջերկիր ֆլամանտական տարածաշրջանին[2]: Գերմանախօս համայնքները հիմնականին մէջ տեղակայուած են Ուալոնիայի երեւելքին մէջ[3][4]: Պելճիքայի պատմութեան մեջ եղած են բազմաթիւ հակամարտութիւններ լեզուային տարբերութիւններու պատճառով[5][6]:

Պատմականօրէն Պելճիքան, Հոլանտան եւ Լիւքսոնպուրկը հայտնի եղած են «Ստորին երկրներ» անուանմամբ, այն գրաւած է աւելի մեծ տարածք քան ներկայիս Պենելաքսի երկներու միասէն։ Տարածաշրջանը լատիներէնով կոչուած է Պելճիքա, Հռոմէական իշխանութենեն եւ Կալիա Պելճիքայէն ետք, այն գրաւած է մոտաւոր ներկայիս Պելճիքայի համահունչ տարածքը։ Միջնադարի վերջաւորութեան մինչեւ 17-րդ դարը Պելճիքայի տարածքը բարգավաճած է եւ եղած է առեւտրի եւ մշակույթի կենդրոն։ 16-րդ դարէն մինչեւ 1830-ին Պելճիքական հեղափոխութիւնը Պելճիքան եղած է Հոլանտայի կազմին մէջ։ Տարածքը եղած է շատ եւրոպական տերութիւններու համար կռվադաշտ[7], ուր եղաւ նաեւ երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ։

Պատմութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մ.թ.ա.[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մ․ թ․ ա․ մօտ 300-ին Պելճոիքայի մէջ բնակութիւն հաստատուած են պէլճիքներու կելտեր ցեղերը (այստեղէն է՝ երկրի անուանումը)։ Մ․ թ․ ա․ 57-ին Պելճիքան գրաուեցաւ Ժուլիո կայսրին կողմէն։ Մ․ թ․ 3-րդ դարէն 5 դդ․ դար Պելճիքայի տարածքին մէջ բնակեցան գերմանական ցեղերը (ֆրանկներ, ֆրիզներ, սաքսեր)։ 5-րդ դարէն 9-րդ դար Պելճիքան մտած էր Ֆրանկական պետութեան կազմի մեջ։

12-րդ 13-րդ դարեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

12-13 դարերուն Պելճիքական տարածքները, հատկապէս Ֆլանտիան, վերածուեցան Եւրոպայի «արհեստանոցի» եւ միջազգային առեւտրի կարեւոր հանգոյցի։ Բարգավաճեցին քաղաքները, որոնցմէ շատերը ձեռք բերին ինքնավար իրաւունքը։ Երկար ժամանակ Պելճիքան Ֆրանսայի, Անգլիայի եւ այսպէս կոչուած «Սրբազան Հռոմէական կայսրութեան» մրցակցութեան ասպարէզ էր։ 1384-ին Ֆլանտիան, 1430-ին Բրաբանտը մտան Բուրգոներու պետութեան կազմի մեջ։ Բրաբանտը դարձաւ այդ պետութեան միջուկը, Պրուսըլսը՝ Բուրգոներու դքսերու նստավայրը։

1477-ին (վերջնականապէս 1482-ին) Պելճիքայի մէջ հաստատուեցաւ Հապսպըրկներու դինաստիան։ «Սրբազան Հռոմեական կայսրութեան» բաժանումէն ետք (1555) Պելճիքան անցաւ սպանիային։ Պելճիքայի մէջ դրամատիրութեան յարաբերութիւնները ծնունդ առին շատ վաղ։

16-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

16-րդ դար Էնթուըրբը դարձաւ համաշխարհային առեւտրի խոշորագոյն կենդրոն։ Սակայնդրամատիրական յարաբերութիւններու հետագայ զարգացման խոչընդոտումը Սպանական բացարձակ միապետութիւնը։ Այդ հակասութիւնները կառավարեցին Հոլանտայի, որու բաղկացուցիչ մաս կը կազմէր նաեւ ժամանակին Պելճիքայի տարածքը, անցած բուրժուական հեղափոխութեան ծաւալմանը, որու շնորհիւ անկախութիւն ստացան միայն Հիւսիսային հոլանտան (Հոլանտական Հանրապետութիւն)։

Պերլինի Քոնկրէսի մասնակցող պետություններու ներկայացուցիչները

Սկսած 19-րդ դարին 70-ականներուն Պելճիքայի կառավարող շրջանները Լէոփոլ 2-ի (1865—1909) գլխաւորութեամբ մասնակցեցան Ափրիկէի գաղութային բաժանմանը։ 1884—1885-ի Պերլինի Քոնգրեսը ճանչցաւ Պելճիքայի յատուկ շահերը «Քոնկոյի ազատ պետութիւնը» (1908-էն՝ Պելճիքայի գաղութը)։

=== 20-րդ դար=== 20-րդ դարի սկզբներէն Պելճիքան փոքր կայսերական երկիր էր՝ գաղութային ընդարձակ տիրապետութիւններով։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին Գերմանիան խախտեց Պելճիքայի չեզոքութիւնը եւ գրաւեց երկիրը մինչեւ 1918-ին։ Պելճիքական կառավարութիւնը փախաւ Հավր (Ֆրանսա)։ Այդ նոյն ժամանակ Պելճիքական զորքերը անգլիական եւ ֆրանսիական զորամասերու հետ միասին կը մասնակցէին[[Գերմանիայի Ափրիկեան տիրապետութիւններու զաւթմանը։

Լէոփոլ III թագաւոր (աջէն)

Պելճիքան ստացաւ նաեւ Ռուանտա-Ուրունտիի մանդատը եւ Գերմանիայէն ռազիկ ստանալու իրաւունք։ 1920-ին Պելճիքան ռազմական դաշինք կնքեց Ֆրանսայի, 1921-ին մաքսային դաշինք՝ Լիւքսոնպոըրկի հետ։ Պելճիքական մենավաճառերը կարեւոր դիրքեր գրաւեցին Լեհաստանի, Ռոմանիայի, Եուկոսլաւիայի, ինչպէս նաեւ Ափրիկէիյի ու Ասիայի շարք մը երկրներու տնտեսութեան մէջ։ Հոկտեմբերեան սոցիալիստական մեծ հեղափոխութեան ազդեցութեամբ Պելճիքայի մէջ ուժեղացաւ հեղափոխական շարժումը։ 1921-ին հիմնադրուեցաւ Պելճիքայի համայնավարական կուսակցութիւնը (ԲԿԿ)։ Բանւորական շարժման վերելքը կառավարող շրջաններուն ստիպեց 1919-1921-ին զիջումներ կատարել (ընտրական վերակազմութիւնը, 8-ժամուայ աշխատանքային օր սահմանելու մասին օրենքը)։

մասնակցեց 500 հազար մարդ։

Պելճիքայի գաղութներու անկախութիւնը ու ազգային հարց[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ափրիկէի ծաւալուող ազգային-ազատագրական պայքարը Պելճիքային ստիպեց անկախութիւն տալ Քոնկոյին (1960) եւ Ռուանտա-Ուրունտիին (1962)։ Սակայն Պելճիքական գաղութարարները Քոնկոյի Հանրապետութեան մէջ (հռչակուեցաւ 1960-ին) գրգռեց արիւնահեղ ընդհարումները եւ վարածէին երկրի անդամահատման քաղաքականութիւն։ Քոնկյի ճգնաժամի հետևանքով Պելճիքայի մէջ ստեղծուեցաւ ներքաղաքական անկան դրութիւն։ Միմեանց փոխարինող կառավարութիւններն ընդունած էին համառամկավարական օրենքներ։

Պելճիքայի մէջ խստացաւ նաեւ ազգային հարցը, որ կառավարական երկարատեւ ճգնաժամի պատճառը դարձաւ։ Հունիս 1968-ին կաթոլիկներէն եւ սոցիալիստներիէն կազմվուեցաւ կառավարութիւն Գ․ Էսկընսի գլխաւորութեամբ։

ՆԱՏՕ֊ի անդամ երկրները. Պելճիքան այս կառույցին անդամակցած է 1949-ին

Պելճիքան ՄԱԿ-ի անդամ է 1945-էն, 1949-ին՝ ՆԱՏՕ մասնակից եղած է։ 1950-ին Պելճիքայի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ կնքուեցաւ «ռազմական օգնութեան» համաձայնագիր։ 1955-ին Պելճիքական խորհրդարանը հաւանութիւն տուաւ Փարիզի համաձայնագրերուն եւ Պելճիքան միացաւ Արեւմտա-եւրոպական դաշինքին։

Պելճիքան Քարածխի եւ պողպատի եւրոպական միաւորման (1951-էն), «Ընդհանուր շուկայի» (1957-էն) մասնակից է։ 1964-ին Պելճիքան հրաժարուեցաւ ՆԱՏՕ-ի բազմակողմանի միջուկային ուժերու ստեղծման մասնակցելէն, բայց իր տարածքը տրամադրեց Ֆրանսիայէն հեռացած ՆԱՏՕ-ի միացեալ զինուած ուժերու գերագոյն գլխաւոր հրամանատարութեան շտապը եւ ՆԱՏՕ-ի խորհուրդը տեղաւորելու համար (1967)։ ԱՄՆ-էն Պելճիքան տեղափոխուեցաւ ՆԱՏՕ-ի ռազմական կոմիտեն (1967)։

1969—1970—ին Պելճիքայի կառաւարութիւնը բազմիցս հանդես եկաւ Եւրոպայի անվտանգութեան ապահովման հետ կապուած խնդիրներու լուծման, մասնաւորապէս համաեւրոպական խորհրդակցութիւն հրաւիրելու օգտին։

Պետական կարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պելճիքայի ներկայիս արքայազն Ֆիլիփ Ա.-ը

Պելճիքան սահմանադրական միապետութիւն է։ Գործող սահմանադրութիւնը ընդունուած է 1831-ին։ Պետութեան գլուխը՝ թագաւորը, ձեւականօրէն օժտուած է լայն լիազորութիւններով, սակայն անոնք իրականացուցած են կառավարութիւնը)։ Օրէնսդրական իշխանութիւնը իրականացուցած է երկպալատ (ներկայացուցիչներու պալատ եւ ծերակոյտ) խորհրդականը։

1969-էն ընտրական իրաւունքէն օգտուած են 18 տարի լրացրած բոլոր քաղաքացիները։ Գործադիր իշխանութիւնը պատկանած է կառավարութեանը։ Իւրաքանչիւր նահանգի բնակչութիւն 4 տարի ժամանակով ընտրած է նահանգային խորհուրդ, որու գործադիր մարմինը՝ մշտական պատգամաւորութիւնը, գլխաւորած է նահանգապետը։

Պելճիքայի վարչական բաժանման ստորին միաւորներու՝ համայնքներու մէջ, 6 տարի ժամանակով ընտրուած է համայնքային խորհուրդ, որու գործադիր մարմնին՝ աւագներու պաշտօնակից,Պուրկոմիստրին գլխաւորութեամբ, նշանակած են կենդրոնական իշխանութիւնները։

Պելճիքայի դատական բարձրագոյն մարմինը վճռաբեկ դատարանն է։ Կան նաեւ գագաթնային դատարաններ։ Ամբողջ երկիրը բաժանուած է 26 դատական շրջաններու, որոնցմէ իւրաքանչիւրին մէջ կազմուած է առաջին ատյանի դատարան։ Գլխաւոր քաղաքներու մէջ գործած են առեւտրական դատարաններ։ Բոլոր դատաւորներուն նշանակած է ցմահ թագաւորը՝։

Աշխարհագրութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պելճիքան քարտեսի վրայ
Անթուըրփ՝ Վլանտրիա տարածաշրջանի մայրաքաղաքը
Նամյուր՝ Վալոնիա տարածաշրջանի մայրաքաղաքը
Պրոըսըլզ՝ Պելճիքայի մայրաքաղաքը

Պելճիքան Եւրոպայի մէջ գտնւող փոքր երկիր է, անոր տարածքը գրեթէ հաւասար է Հայաստանի տարածքին։ Ինքնաշարժով կարելի է չորս-հինգ ժամէն կտրել-անցնիլ անոր մէկ ծայրէն միւսը։

Պելճիքայի տարածքը տարբեր ժամանակներու մէջ պատկանած է Ֆրանսային, Գերմանիոյ, Սպանիոյ, Աւստրիոյ եւ Հոլանտայի։ Պելճիքան անկախ պետութիւն դարձած է 1830-ին միայն։

Պելճիքային մէջ ապրած են երկու ազգեր՝ վալոնները եւ Վլամանտացիները։

Կլիմա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պելճիքան ինկած է Հիւսիսային ծովի ափին։ Ծովէն փչող խոնաւ քամիները մեղմացուցած են ձմեռային ցուրտն ու ամառային շոգը։ Գետերը չեն սառիր։ Ձմեռը մեծ մասամբ ամպամած է, մշուշոտ, ամառը զով է, յաճախ կը տեղայ հորդ անձրեւներ։ Ծովափէն դէպի երկրի խորքը հարթավայր ձգուած է։ Այն հատած են գետերն ու ջրանցքները, որոնց երկայնքով բարդեր աճած են։ Շուրջը մութ կանաչ մարգագետիններ են, արածած են կովերու նախիրներ։ Այնուհետեւ հարթավայրն սկսած է բարձրանալ եւ վերածուած է բլրաշատ տեղանքի։

Երկրի հարաւին մէջ, սահմանի մօտ, հարթավայրը փոխակերպուած է անտառապատ լեռներու։ Կենդրոնական Պելճիքան պատուած է երկաթուղային եւ ինքնաշարժային ճանապարհներու, գետերու եւ ջրանցքներու խիտ ցանցով, որոնց շուրջը եռած է կեանքը։ Այստեղ արդիւնահանած են քարածուխը, ծխնելոյզներէն ծուխ արձակած են խոշոր գործարաններն ու գործակալատուները, եւ երկինքը պայծառ օրերուն անգամ յաճախ մշուշապատուած է։ Գետահովիտներու երկայնքով գրեթէ անընդմէջ ձգուած են քաղաքներն ու աւանները։

Բնակչութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խտութեամբ Պելճիքայի մէջ գրաուած է առաջին տեղերէն մեկը (1 Քմ² վրայ՝ 550 մարդ)։ Ըստ ազգային կազմի` բաժանուած է Վլամանտացիներու (մոտ 5, 5 մլն) եւ վալոններու (մօտ 4 մլն, 1970)։ Ապրած են նաեւ գերմանացիներ, հրիաներ եւ այլն։

Պետական լեզուներն են՝ հոլանտերէն , ֆրանսերէն եւ գերմաներէնը։ Բնակչութեան մեծ մասը կաթոլիկ է, պաշտօնական տոմարը՝ Գրիգորեան։ Բնակչութեան ուժաբանութիւնը բնորոշ է դանդաղ աճը (1968-ին 1000 բնակչին՝ 2 մարդ)։ Տնտեսական աշխոյժ բնակչութիւնը 3,8 միլիոն է (1968), քաղաքային բնակչութիւնը՝ 2/3-էն աւելին։


Արդիւնաբերութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պելճիքան կ'արտադրէ երկաթ, պողպատ, պղինձ, ինքնաշարժներ, մեքենայի գործիքներ, ապակի, գործվուածքներ, գորգեր։ Այդ ապրանքներով Պելճիքան առեւտուր կ'ընէ բազմաթիւ երկրներու հետ։ Պելճիքացիները շատ աշխատանք կատարած են նաեւ գիւղատնտեսութեան մէջ։ Անոնք մշակած են ցորէն, գետնախնձոր, բանջարեղէն։

Երկրին մէջ կ'արածեն կովերու այնպիսի ցեղեր, որոնք առատ կաթ կուտան։

Հայ֊պելճիքական յարաբերութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Պելճիքայի Թագաւորութեան միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւնները հաստատուած են 10 մարտ 1992-ին:

26 Մայիս 2009-ին Պելճիքայի Թագաւորութեան մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան արտակարգ եւ վաւերացուած դեսպան նշանակուած է։

Ծանօթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Facts and stats about Belgium
  2. Leclerc, Jacques, membre associé du TLFQ (հունվարի 18, 2007)։ «Belgique • België • Belgien—Région de Bruxelles-Capitale • Brussels Hoofdstedelijk Gewest»։ L'aménagement linguistique dans le monde (French)։ Host: Trésor de la langue française au Québec (TLFQ), Université Laval, Quebec։ Արխիվացված օրիգինալից հունիսի 9, 2007-ին։ Վերցված է հունիսի 18, 2007։ «C'est une région officiellement bilingue formant au centre du pays une enclave dans la province du Brabant flamand (Vlaams Brabant)» 
    * «About Belgium»։ Belgian Federal Public Service (ministry) / Embassy of Belgium in the Republic of Korea։ Վերցված է հունիսի 21, 2007։ «the Brussels-Capital Region is an enclave of 162 km2 within the Flemish region.» 
    * «Flanders (administrative region)»։ Microsoft Encarta Online Encyclopedia։ Microsoft։ 2007։ Արխիվացված օրիգինալից-ից հոկտեմբերի 31, 2009-ին։ Վերցված է հունիսի 21, 2007։ «The capital of Belgium, Brussels, is an enclave within Flanders.» 
    * McMillan, Eric (October 1999)։ «The FIT Invasions of Mons»։ Capital translator, Newsletter of the NCATA, Vol. 21, No. 7, p. 1։ National Capital Area Chapter of the American Translators Association (NCATA)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից հունիսի 26, 2007-ին։ Վերցված է հունիսի 21, 2007։ «The country is divided into three autonomous regions: Dutch-speaking Flanders in the north, mostly French-speaking Brussels in the center as an enclave within Flanders and French-speaking Wallonia in the south, including the German-speaking Cantons de l'Est 
    * Van de Walle, Steven, lecturer at University of Birmingham Institute of Local Government Studies, School of Public Policy։ «Language Facilities in the Brussels Periphery» (PDF)։ KULeuven—Leuvens Universitair Dienstencentrum voor Informatica en Telematica։ Արխիվացված օրիգինալից-ից հոկտեմբերի 31, 2009-ին։ Վերցված է հունիսի 21, 2007։ «Brussels is a kind of enclave within Flanders—it has no direct link with Wallonia.» 
  3. The German-speaking Community at Belgium.be
  4. «The German-speaking Community»։ The German-speaking Community։ Արխիվացված օրիգինալից մայիսի 30, 2007-ին։ Վերցված է մայիսի 5, 2007  The (original) version in German language (already) mentions 73,000 instead of 71,500 inhabitants.
  5. Morris, Chris (մայիսի 13, 2005)։ «Language dispute divides Belgium»։ BBC News։ Վերցված է մայիսի 8, 2007 
  6. Petermann, Simon, Professor at the University of Liège, Wallonia, Belgium—at colloquium IXe Sommet de la francophonie—Initiatives 2001—Ethique et nouvelles technologies, session 6 Cultures et langues, la place des minorités, Bayreuth (սեպտեմբերի 25, 2001)։ «Langues majoritaires, langues minoritaires, dialectes et NTIC» (French)։ Վերցված է մայիսի 4, 2007 
  7. Haß, Torsten, Head of the Fachhochschule (University of Applied Sciences) of Kehl Library, Kehl, Germany (փետրվարի 17, 2003)։ «Rezension zu (Review of) Cook, Bernard: Belgium. A History ISBN 0-8204-5824-4» (German)։ FH-Zeitung (journal of the Fachhochschule)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից հունիսի 9, 2007-ին։ Վերցված է մայիսի 24, 2007։ «die Bezeichnung Belgiens als „the cockpit of Europe” (James Howell, 1640), die damals noch auf eine kriegerische Hahnenkampf-Arena hindeutete» —The book reviewer, Haß, attributes the expression in English to James Howell in 1640. Howell's original phrase "the cockpit of Christendom" became modified afterwards, as shown by:
    * Carmont, John։ «The Hydra No.1 New Series (November 1917)—Arras And Captain Satan»։ War Poets Collection։ Napier University's Business School։ Վերցված է մայիսի 24, 2007 —and as such coined for Belgium:
    * Wood, James (1907)։ «Nuttall Encyclopaedia of General Knowledge—Cockpit of Europe»։ Վերցված է մայիսի 24, 2007։ «Cockpit of Europe, Belgium, as the scene of so many battles between the Powers of Europe.»  (See also The Nuttall Encyclopaedia)