Պաւլիկեան շարժում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Պաւլիկեան Շարժում[խմբագրել]

Պաւլիկեան շարժումը կամ Պաւղիկեան շարժումը ծագում առաւ աւատատիրութեան ֆէոտալիզմ ծագման և զարգացման ժամանակաշրջանին, ուղղուած ֆէոտալիզմի ճնշման եւ շահագործման դէմ։

Պաւլիկեան շարժման սկզբնաւորութիւնը[խմբագրել]

Պաւլիկեանութիւնը բոլոր այլ հասարակական-քաղաքական շարժումներու նման կրօնական կերպարանք ընդունած և աղանդաւորական քօղի տակ ծածկուած ազատագրական շարժում էր ուղղուած ոչ միայն հայկական այլ նաև օտարերկրեայ զաւթիչներու դէմ։ Ծնունդ առաւ Հայաստանի մէջ և տարածուեցաւ փոքրասիական շրջաններու մէջ։

Պատմագրութեան մէջ պաւլիկեան անուան ծագման շուրջ կան կարգ մը կարծիքներ։ Ուսունասիրողներէն ոմանք այդ անունը կապած են Պօղոս առաքեալի հետ, ոմանք Սամոսատցի Պօղոսի, իսկ ոմանք ալ կապած են մանիքեական հայազգի Կալինիկէի որդի՝ (պաւլիկեան շարժումի հիմնադիր՝ Պաւղոս) Պօղոսի հետ որմէ առաջ եկած ըլլալ կ'ենթադրուի պաւլիկեան անունը։

Ըստ պահպանուած հայկական, բիւզանդական և արաբական սկզբնաղբիւրներու, պաւլիկեանները առաջին անգամ յիշատակուած են հայոց Ներսէս Բ. Բագրեւանցի (548-557) կաթողիկոսի նախաձեռնութեամբ գումարուած Դուինի 554 թուականի երկրորդ եկեղեցական ժողովին մէջ կազմուած «Ուխտ միաբանութեան հայոց աշխարհիս» փաստաթուղթի մէջ։

Ծագելով Ե. դարու վերջերը և Զ. դարու սկիզբները, պաւլիկեան շարժման գաղափարախօսութիւնը սերտօրէն առնչուած է մարկիոնականներու, բորբորիտներու, մծղնիականներու և մանիքեանականներու գաղափարախօսութեան հետ։

Պաւլիկեան շարժման ընթացքը Արեւելեան Հայաստանի մէջ[խմբագրել]

554 թուականի Դուինի եկեղեցական ժողովէն ետք պաւլիկեանները և հայկական եկեղեցւոյ միւս հակառակորդները ենթարկուեցան խիստ հալածանքներու և ոչնչացման։

Պաւլիկեան շարժումը արևելեան Հայաստանի մէջ կրկին ուժեղացաւ Է. դարու վերջերը և Ը. դարու սկիզբները։ Այս անգամ պայքարի գործը ձեռք առաւ անձամբ Յովհան Օձնեցի կաթողիկոսը (717-728)։ Ան 719 թուականին գումարեց յատուկ եկեղեցական ժողով Դուինի մէջ, ուր սահմանուեցան խիստ պատիժներ և մշակուեցան կանոններ պաւլիկեան շարժման դէմ։ Այս կանոններէն 32-րդը ամբողջութեամբ կը վերաբերէր պաւլիկեաններու։ Այս կանոնի համաձայն հաւատացեալներ բացարձակապէս պէտք չէր շփում ունենային պաւլիկեաններու հետ։ Յովհան Օձնեցին պաւլիկեաններու դէմ ազատօրէն պայքարելու համար անձամբ մենեցաւ Դամասկոս՝ Օմար 2-րդ խալիֆի մօտ և ձեռք բերաւ անոր հովանաւորութիւնը։ Յովհան Օձնեցին պաւլիկեաններու դէմ կը մղէր նաև կատաղի գաղափարական պայքար։ Ան 710-ական թուականներուն պաւլիկեաններու դէմ գրեց իր «Ընդդէմ պաւղիկեանց» գործը։ Այս գործով հեղինակը թէպէտև չկրցաւ հիմնականօրէն հերքել պաւլիկեաններու գաղափարախօսութիւնը բայց այնուամենայնիւ կրցաւ ջլատել անոնց ուժերը և թուլացնել շարժումը որմէ ետք անոնք խոշոր զանգուածներով սկսան հեռանալ Արևելեան Հայաստանէն և հաստատուիլ Փոքր Հայքի և Արևմտեան Հայաստանի մէջ։

Պաւլիկեան շարժման վերելքը Արեւմտեան Հայաստանի մէջ[խմբագրել]

Խուսափելով հալածանքներէն՝ պաւլիկեանները Է. դարու սկիզբները կեդրոնացան Բիւզանդիայի և արաբական խալիֆայութեան սահմաններու մէջ։ Օգտուելով երկու տիրութիւններու հակամարտութենէն, հիմնեցին հաւասարութեան սկզբունք ունեցող քրիստոնէական համայնքներ Կոստանդին Սիլվանի առաջնորդութեամբ։ Կոստանդին Սիլվան ծնած է Հայաստանի Մանանաղ գիւղին մէջ։ Ան որպէս պաւլիկեաններու առաջնորդ պատմական ասպարէզ մտած է 654 թուականին։ Իր գիւղին մէջ ծանօթացած է աւետարանին և Պօղոս առաքեալի թուղթերուն, որմէ ետք հաստատուած է Կոլոնիա քաղաքի մօտ գտնուող Կիբոսա բերդը։

681 թուականներուն բիւզանդական զօրքերը կը ներխուժեն Արևմտեան Հայաստան, կը բռնեն Կոստանդին Սիլվանը և երկար չարչարելէ ետք կը սպաննեն զայն։ Նոյն բախտին կ'արժանանայ նաև միւս ղեկավար Սիմէոն Տիտը։

Է. դարու վերջերը պաւլիկեաններու նոր առաջնորդը՝ Գինեսիոս Տիմոթիոսը իր գործունէութեան կեդրոնը կը փոխադրէ արաբական սահմանին մօտ գտնուող Մանանաղ գիւղը։ Գինեսիոս Տիմոթիոսի մահանալէն ետք պաւլիկեան շարժումը առաջնորդեցին յաջորդաբար Յովսէփը, Զաքարիան և Վահանը։ Վահանէն ետք մինչև 8-րդ դարու վերջերը պաւլիկեան շարժումը ղեկավարեց Սերգիոս Տիւքիկոսը, որուն եռանդուն գործունէութեամբ պաւլիկեաններու թիւը աճեցաւ և հասաւ հարիւր հազարներու։ Սակայն որքան պաւլիկեաններու դէմ հալածանքները խստանային այնքան անոնց դիմադրութիւնը կ'ուժեղանար։ Այս տարիներուն պաւլիկեաններու առաջնորդութիւնը ստանձնեց Կարբիասը։ Ան իր հետևորդներով բնակութիւն հաստատեց Արգաուս, Ամարա և Տևրիկ ամրոցներու մէջ, որոնք վերածուեցան ռազմաքաղաքական կեդրոններու։ Այս կեդրոններէն պաւլիկեանները 855, 859, 860, 861 թուականներուն բազմաթիւ յաղթական կռիւներ մղեցին բիւզանդացիներու դէմ։

863 թուականի Սեպտեմբեր 3-ին տեղի ունեցաւ Պոսոնի ճակատամարտը որ վերջացաւ բիւզանդացիներւ յաղթանակով։ Այս ճակատամարտին հերոսի մահով ինկաւ նաև Կարբիասը։ Անոր մահէն ետք պաւլիկեաններու ղեկավարութիւնը ստանձնեց Խրիսոխիրը։ Մինչև 873 թուական, պաւլիկեանները Խրիսոխիրի գլխաւորութեամբ բազմաթիւ յաղթական կռիւներ մղեցին տեղական ֆէոտալներու և կայսերական բանակներու դէմ, ներխուժեցին բիւզանդական կայսրութիւն և սրընթաց կերպով գրաւեցին շարք մը խոշոր բնակավայրեր և քաղաքներ Բիւզանդիայի արևելեան շրջաններէն, ինչպէս՝ Անկիւրա, Նիկիա, Նիկոմետիա, Եփեսոս, ևայլն։ 873 թուականին բիւզանդական զօրքերը Քրիստափորի առաջնորդութեամբ և օգնութեամբ Արևմտեան Հայաստանի որոշ ֆէոտալներու ռազմական ուժերուն, գաղտագողի յարձակեցան պաւլիկեաններու վրայ, որոնք խուճապի մատնուելով սկսան լքել իրենց դիրքերը։ Այս կռիւի ընթացքին սպաննուեցաւ նաև Խրիսոխիրը։

9-րդ դարուն պաւլիկեան շարժումը իր վերելքի գագաթնակէտին հասնելով, նոյն դարու 70-ական թուականներուն սկսաւ տկարանալ, թուլանալ, որովհետև բիւզանդական ռազմական ուժերը միանալով ֆէոտալական հասարակարգի շահագործող ուժերուն հետ ճնշեցին պաւլիկեաններու ապստամբութիւնը, ջլատեցին անոնց ուժերը և սկսան զանգուածաբար գաղթել տալ դէպի Պալգանիա։

Պաւլիկեան շարժման գաղափարախօսութիւնը[խմբագրել]

  1. Պաւլիկեաններու շարժման գաղափարախօսութեան սկզբունքը երկւութիւնն էր։ Անոնք կ'ընդունէին չարութեան և բարութեան աստուածութիւններ։ Տեսանելի, զգայական, նիւթական աշխարհը կը վերագրէին չարութեան աստծուն, իսկ ինչ որ տեսանելի չէր, երկնային և հոգեկան էր՝ բարութեան աստծուն։ Ըստ երևոյթին պավլիկեանները ոչ թէ նիւթական ստեղծումը կը վերագրէին չարութեան աստծուն այլ կ'ընդունէին որ նիւթը և հոգին սկիզբէն ստեղծուած են աստծոյ կողմէ իսկ հետագային նիւթականի վրայ իշխելու իրաւունքը ինկած է չարի ձեռքը։
  2. Պաւլիկեանները կը ժխտէին անդրշիրիմեան կեանքը։ Անոնք չէին ընդունէր նաև եկեղեցական ծէսերը։
  3. Աստուածաշունչէն կ'ընդունէին միայն Նոր Կտակարանը (առանց Պետրոս առաքեալի թուղթերուն)։
  4. Ժխտելով Մարիամի աստուծածնութիւնը, կը հերքէին անոր պաշտամունքը։
  5. Քրիստոսին վերագրելով միայն աստուածային յատկութիւններ, անոնք չէին հաւատար անոր կրած մարմնական չարչարանքներուն։ Ուստի անոնք կը տեսնէին որ պէտք է անիծել խաչը, պէտք չէ խաչակնքել և խաչէն բարի ակնկալութիւններ սպասել։
  6. Ժխտելով Քրիստոսի մարդկային յատկութիւնները, պաւլիկեանները ուղղակի կը հակադրուէին քաղկեդոնական երկաբնակ եկեղեցիին։
  7. Պաւլիկեանները կը ժխտէին մարգարէներու, սուրբերու պաշտամունքը, հաղորդութիւնը, մկրտութիւնը, և միւս ծէսերն ու խորհուրդները, վանականութիւնը, եկեղեցական նուիրապետութիւնը և ընդհանրապէս եկեղեցին։
  8. Հակառակ քրիստոնէական եկեղեցւոյ և պահպանուող հետամնաց սովորութիւններու, պաւլիկեանները առաջ կը քաշէին ազատ սիրոյ գաղափարը։
  9. Պաւլիկեանները իրենց երջանկութիւնը կը փնտռէին այս աշխարհի մէջ։ Անոնք կը ձգտէին առաջին հերթին ոչնչացնել անոնց, որոնք շարունակ կեղեքած, խաբած են մարդկանց և վայելած անոնց ձեռքով ստեղծուած բարիքները, իրենց բաժին ձգելով միայն հանդերձեալ կեանքի հրաշալիքները և հոգեկան երանութիւնները մահէն յետոյ։
  10. Պաւլիկեան շարժումը աղանդաւորական, արտաքինով կրօնական շարժում ըլլալով, խորքին մէջ սոցեալական շարժում էր ուղղուած ոչ միայն եկեղեցւոյ, այլև տիրապետող դասակարգի շահագործման դէմ ընդհանրապէս։ Այս շարժման հիմնական ոյժը գիւղացիութիւնն էր։

Հետագային պաւլիկեան գաղափարները պահպանուած են Հայաստանի մէջ և ծնունդ տուած Թոնդրակեան շարժումին։ Իսկ ևրոպայի զանազան երկիրներու մէջ պաւլիկեաններու ազդեցութեամբ ծնունդ առած են Բոգոմիլներու, Կաթարներու, Ալբիգոյցիներու և այլ հերետիկոսական շարժումները։

Աղբիւրներ[խմբագրել]