Պահանջատիրական և ազատության իրավունքներ
Պահանջատիրական և ազատության իրավունքներ, իրար հակադարձ իրավունքներ, որի առաջինը ենթադրում է պարտավորություններ, առաքելություններ կամ պարտավորություններ այլ կողմերի նկատմամբ՝ իրավունքի կրողի նկատմամբ, մինչդեռ երկրորդը չի ենթադրում պարտավորություններ այլ կողմերի վրա, այլ միայն իրավունքի կրողի համար ազատություն կամ թույլտվություն է[1]։ Այս տարբերությունը իրավունքների երկու իմաստների միջև առաջացել է ամերիկացի իրավաբան Ուեսլի Նյուկոմբ Հոհֆելդի վերլուծությունից՝ նրա հիմնական ստեղծագործության մեջ՝ Fundamental Legal Conceptions, As Applied in Judicial Reasoning and Other Legal Essays (1919)[2]։
Ազատության իրավունքներն ու պահանջատիրական իրավունքներն իրար հակապատկերն են՝ անձը ունի ազատության իրավունք՝ ինչ-որ բան անելու, միայն այն դեպքում, եթե ոչ մի այլ անձ չի ունի պահանջատիրական իրավունք՝ դա անելու դեմ, և նույն կերպ, եթե անձը ունի պահանջատիրական իրավունք մեկ այլ անձի նկատմամբ, այդ մյուս անձի ազատությունը սահմանափակվում է։ Դա բացատրվում է նրանով, որ պարտավորության և թույլտվության դեոնտիկ հասկացությունները[3] De Morgan-ի կրկնակի են․ անձը թույլատրված է անել այն բոլոր և միայն այն բաները, որոնցից պարտավոր չէ զերծ մնալ, և պարտավոր է անել այն բոլոր և միայն այն բաները, որոնցից թույլտվություն չունի զերծ մնալ։
Ընդհանուր նկարագիր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Անձի ազատության իրավունք՝ որևէ x բան անելու կամ ունենալու նկատմամբ, նշանակում է նրա ազատությունը կատարել կամ ունենալ այդ x-ը, մինչդեռ անձի պահանջատիրական իրավունք՝ x-ի նկատմամբ, նշանակում է, որ ուրիշները պարտավոր են թույլ տալ կամ հնարավորություն ստեղծել նրա համար x-ը կատարելու կամ ունենալու համար։ Օրինակ՝ ազատ խոսքի նկատմամբ ազատության իրավունքի հաստատումը[4][5] նշանակում է, որ դուք իրավունք ունեք ազատ խոսել, այն է՝ դուք որևէ սխալ չեք գործում ազատ խոսելու ընթացքում։ Սակայն այդ ազատության իրավունքն ինքնին չի ենթադրում, որ ուրիշները պարտավոր են օգնել ձեզ հաղորդակցվելու այն, ինչ ցանկանում եք ասել, կամ նույնիսկ որ սխալ կլինի, եթե նրանք փորձեն ձեզ խոչընդոտել ազատ խոսք վարելու մեջ։ Ասելով հետևյալը՝ մենք հաստատում ենք պահանջատիրական իրավունք՝ ազատ խոսքի նկատմամբ՝ այն, որ ուրիշները պարտավոր են զերծ մնալ (որովհետև արգելված է) ձեր ազատ խոսքը խանգարելուց կամ նույնիսկ հնարավոր է պարտավոր են աջակցել ձեր հաղորդակցությանը (որը սխալ կլիներ նրանցից հրաժարվել այդ օգնությունից)։ Հակառակ դեպքում, պահանջատիրական իրավունքները չեն ենթադրում ազատության իրավունքներ․ օրինակ, ինքնակառավարող դատաստանի արգելքները (որովհետև ստեղծվում է օրինական պահանջատիրական իրավունք ազատ լինելու) չեն նշանակում, որ թույլատրվում կամ արդարացվում են բոլոր այն գործողությունները, որոնք այդ բռնի վերահսկումը այլ կերպ կանխարգելել էր։
Օրինակ՝ աշխարհ, որտեղ գոյություն ունեն միայն ազատության իրավունքներ և ոչ մի պահանջատիրական իրավունք չկա, ըստ սահմանման կլինի աշխարհ, որտեղ ամեն ինչ թույլատրվում է և ոչ մի գործողություն կամ չկատարելը չի արգելվում․ այնտեղ ոչ ոք իրավունքի վայելքով չի կարող ասել, որ նրան վնաս է հասցվել կամ անտեսվել է։ Հակառակը, աշխարհ, որտեղ գոյություն ունեն միայն պահանջատիրական իրավունքներ և ոչ մի ազատության իրավունք չկա, կլինի աշխարհ, որտեղ ոչինչ պարզապես թույլատրելի չէ՝ բոլոր գործողությունները կամ պարտադիր են, կամ արգելված։
Հաստատում են, որ մարդիկ ունեն պահանջատիրական իրավունք՝ ազատության նկատմամբ՝ այսինքն, մարդիկ միայն պարտավոր են զերծ մնալ միմյանց թույլատրված գործողությունները խոչընդոտելուց, և նրանց ազատության իրավունքները սահմանափակվում են միայն մյուսների ազատության նկատմամբ հարգանքը պահպանելու պարտավորությամբ, հանդիսանում է լիբերալ արդարության տեսությունների հիմնական թեզը։
Երկրորդական իրավունքներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հոհֆելդի սկզբնական վերլուծության մեջ նշված էին նաև իրավունքների երկու այլ տեսակ. բացի պահանջատիրական իրավունքներից (կամ «իրական» իրավունքներ) և ազատության իրավունքներից (կամ արտոնություններից), նա խոսում էր նաև ուժերից և անձեռնմխելիությունից (immunities)։ Հոհֆելդի վերլուծության մյուս երկու տերմինները՝ ուժերը և անձեռնխելիությունը, համապատասխանաբար վերաբերում են երկրորդական ազատության իրավունքներին և պահանջատիրական իրավունքներին։ Ուժերը հանդիսանում են ազատության իրավունքներ, որոնք վերաբերում են առաջին կարգի իրավունքների փոփոխությանը․ օրինակ՝ ԱՄՆ Կոնգրեսը ունի որոշակի ուժեր՝ որոշում կայացնելու՝ ինչպիսիք են որոշ քաղաքացիների իրավական իրավունքների փոփոխումը կամ իրավական պարտավորությունների սահմանումը/հանումը։ Իմունիտետները, հակառակ դեպքում, ներկայացնում են պահանջատիրական իրավունքներ, որոնք վերաբերում են առաջին կարգի իրավունքների փոփոխությանը․ օրինակ՝ ԱՄՆ քաղաքացիները իրենց Սահմանադրության համաձայն ունեն որոշ անձեռնմխելիություն, որոնք սահմանափակում են Կոնգրեսի դրական ուժերը՝ փոփոխելու իրենց իրավական իրավունքները[6]։ Ահա այսպիսով, հետագա հեղինակները հաճախ անձեռնմխելիությունն ու ուժերը ընդգրկում են պահանջատիրական իրավունքների և ազատության իրավունքների մեջ, կամ դասակարգում են դրանք որպես «ակտիվ իրավունքներ» (ազատության իրավունքներ և ուժեր) և «պասիվ իրավունքներ» (պահանջատիրական իրավունքներ և իմունիտետներ)[7]։
Այս տարբեր տեսակի իրավունքները կարող են ծառայել որպես կառուցվածքային միավորներ՝ բավականին բարդ հարցերի, օրինակ՝ որոշակի սեփականության իրավունքների, բացատրության համար։ Օրինակ՝ մարդու իրավունք ունենալ իր համակարգչից օգտվելու համար կարելի է դիտել որպես ազատության իրավունք, սակայն նա ունի նաև ուժի իրավունք՝ թույլ տալու ինչ-որ մեկին օգտագործել իր համակարգիչը (ինչը նրանց տալիս է ազատության իրավունք), ինչպես նաև պահանջատիրական իրավունք՝ այլ մարդկանց համակարգիչը օգտագործելու դեմ։ Ավելի դրանից, նա կարող է ունենալ իմունիտետային իրավունքներ, որոնք պաշտպանում են իր պահանջատիրական և ազատության իրավունքները համակարգչի նկատմամբ։
Տես նաև
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ May, William E. «The Difference Between a Right and a Liberty». Christendom Awake. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ հունվարի 28-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 12-ին.
- ↑ «Hohfeld's Analysis of Rights: An Essential Approach to a Conceptual & Practical Understanding of the Nature of Rights - [2005] MurUEJL 9». classic.austlii.edu.au. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 12-ին.
- ↑ Tappolet, Christine (2013 թ․ փետրվարի 1). «Evaluative vs. Deontic Concepts». International Encyclopedia of Ethics (անգլերեն). Blackwell Publishing Ltd. doi:10.1002/9781444367072.wbiee118. ISBN 9781405186414.
- ↑ «Free Speech». American Civil Liberties Union (անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 12-ին.
- ↑ «Free Speech». Human Rights Watch (անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 12-ին.
- ↑ «Additional Amendments - Bill of Rights Institute». Bill of Rights Institute (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 12-ին.
- ↑ Freedman, R. (2014 թ․ փետրվարի 1). «UN Immunity or Impunity? A Human Rights Based Challenge». European Journal of International Law (անգլերեն). 25 (1): 239–254. doi:10.1093/ejil/cht082. ISSN 0938-5428.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- The Form of Rights: The Hohfeldian Analytical System, Rights section 2.1, Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Claim Rights & Liberty Rights, Human Rights section 3b, Internet Encyclopedia of Philosophy
- The Difference Between a Right and Liberty, Professor William E. May