Չեզարե Բորջա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է Չեզարե Բորջիաից)
Jump to navigation Jump to search
Չեզարե Բորջա
Cesareborgia.jpg
 
Կրթություն՝ Պիզայի համալսարան և Պերուջայի համալսարան
Մասնագիտություն՝ կոնդոտյեր և հոգևորական
Դավանանք Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի
Ծննդյան օր սեպտեմբերի 13, 1475
Ծննդավայր Սուբյակո, Հռոմ, Լացիո, Իտալիա
Վախճանի օր մարտի 12, 1507(1507-03-12)[1][2][3][4] (31 տարեկանում)
Վախճանի վայր Viana[5]
Գերեզման Viana
Թաղված Viana
Դինաստիա Բորջիաներ
Քաղաքացիություն Flag of the Papal States (pre 1808).svg Պապական մարզ
Հայր Ալեքսանդր V[6]
Մայր Vannozza dei Cattanei?[6]
Ամուսին Charlotte of Albret?
Զավակներ Louise Borgia, Duchess of Valentinois?
 
Ինքնագիր Firma de César Borgia.jpg
 
Պարգևներ

Սուրբ Միշելի շքանշան

Չեզարե[7] (Կեսար) Բորջիա (կատ.՝ Cèsar de Borja i Cattanei - Սեզար դե Բորխա ի Կատանեի, իսպ.՝ César de Borja y Cattanei - Սեսար դե Բորխա, իտալ.՝ Cesare Borgia - Չեզարե Բորջա; սեպտեմբերի 13, 1475, Սուբյակո, Հռոմ, Լացիո, Իտալիա - մարտի 12, 1507(1507-03-12)[1][2][3][4], Viana[5]), Վերածննդի դարաշրջանի պետական գործիչ իսպանական Բորխա (Բորջիա) տոհմից: Անհաջող փորձ է ձեռնարկել կենտրոնական Իտալիայում ստեղծել սեփական պետությունը Սուրբ Աթոռի հովանու ներքո, որի գահակալն էր նրա հայրը՝ Հռոմի Պապ Ալեքսանդր VI-ը: Մահացել է մարտում՝ հորից հետո ապրելով ոչ ավել, քան չորս տարի: Եղբայրներն են Ջիովաննի Բորջիան, Ջոֆֆրե Բորջիան, քույրը՝ Լուկրեցիա Բորջիան: Տիտղոսներն են Վալանսի և ռոմանական դուքս, Անդրիայի և Վենաֆրոյի արքայազն, կոմս դե Դյուա, Պիոմբինոյի, Կամերինոյի և Ուրբինոյի կառավարիչ, Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցու գոնֆալյոներ և կապիտան-գեներալ: Չեզարե Բորջիայի կարգախոսը լատինական թևավոր խոսքն էր՝ «Aut Caesar, aut nihil» («Կամ Կեսար, կամ ոչինչ»):

Անձնային հատկանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չեզարե Բորջիան իտալական պատմության ոչ միանշանակ անձնավորություններից էր: Նա ուներ ամբարտավան, արյունարբու և անսկզբունք փառամոլի համարում, բայց օժտված էր ռազմական և կառավարչական որոշակի հատկություններով, կարողանում էր ընկերներ ձեռք բերել և օգտվել իր զինվորների հավատարմությունից:

Շատ ժամանակակիցներ նրան մեղադրում էին քաղաքական և անձնական մոտիվներով բազմաթիվ սպանությունների, հարգարժան կանանց առևանգման և բռնաբարության, նույնիսկ հարազատ քրոջ՝ Լուկրեցիա Բորջիայի հետ կապի մեջ: Բայց նրա կողմից կատարված հանցագործությունների մասին շատ պատմություններ հակասական են և ոչ արժանահավատ, և պատմաբանները հստակ չգիտեն՝ ինչպես տարանջատեն ճշմարտությունը միֆից և նրա մասին հնարանքներից[8][9]:

Տղամարդու պրոֆիլային դիմապատկեր Հռոմի Վենետիկի պալատի հավաքածուից (Չեզարե Բորջիայի դիմանկարի ենթադրյալ պատճենը, հեղինակ՝ Վենետո Բարտոլոմեո[10]

Արտաքին տվյալներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակակիցները նրան նկարագրում էին որպես ֆիզիկապես ամուր և հմայիչ երիտասարդ մարդու՝ բաց կամ շեկ-շագանակագույն մազերով, բայց նրա կենդանի ժամանակի դիմանկարներ մեր ժամանակներ չեն հասել: Ենթադրվում է, որ հենց նա է պատկերված Կարարայի ակադեմիայից Ալտոբելլո Մելոնեի կտավի շիկահեր տղամարդը[11][12] կամ Հռոմի Պալացցո Վենեցիայի հավաքածուի թխամազ տղամարդու դիմանկարում[10]: Հնարավոր է նաև Վատիկանի Բորջիայի ապարտամենտների Պինտուրիկիոյի որմնանկարում էլ է նա, որտեղ պատկերված է սուրբ Եկատերինայի բանավեճը կայսեր հետ, որտեղ նրա դիմագծերն ունի գահին նստած կայսրը[13][14]:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծագում և եկեղեցական կարիերա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պինտուրիկիոյի այս կտավում, ենթադրվում է, որ պատկերված է պատանի Չեզարե Բորջան

Չեզարե Բորջան, հնարավոր է, ծնվել է Սուբյակոյում: Ընդունված է համարել, որ նրա հայրն էր իսպանական ծագումով կարդինալ Ռոդրիգո դե Բորջան, որն ավելի ուշ դարձել է Ալեքսանդր VI Հռոմի պապ, իսկ մայրը նրա սիրուհին էր՝ ռամկուհի Վանոցցա դեի Կատանեին: Նրա ծննդյան ստույգ տարին հայտնի չէ. հնարավոր են համարվում 1474 կամ 1475 և նույնիսկ 1476 թվականները[11][15], Վանոցցայի երեխաներից ավագն էր[8]: Մայրենի լեզուն էր ինչպես հռոմեական իտալերենը, այնպես էլ կատալոներենը:

Վալենսիական Բորխա տոհմի զինանշանը. ցուլը ոսկե դաշտում

Չեզարեին մանկուց պատրաստում էին նրան, որ նա նույնպես պետք է կառուցի հոգևոր կարիերա[16]: 1491 թվականինն նա ստացավ Պամպլոնայի եպիսկոպոսի ադմինիստրատորի պաշտոնը, մեկ տարի անց Վալենսիայի արքեպիսկոպոսությունը, ինչպես նաև մի քանի վանքերի եկամուտները[17]:

Գոյություն ունի ժամանակակցի պատմությունը, որ 1480 թվականին իբր Սիքստոս IV պապն ազատեց նրան ծննդյան օրինականությունն ապացուցելու անհրաժեշտությունիվ, որն պարտադիր էր ապագա կարդինալի համար[17][18]: Հնարավոր է՝ նա համարվում էր իր մոր ամուսնու՝ Դոմենիկո դ'Արինյանոյի օրինական որդին. ժամանակաշրջանի փաստաթղթերի մեծամասնության մեջ նրան կոչում են կարդինալ Ռոդրիգո Բորջայի եղբոր թոռ կամ ազգական: Ռոդրիգոյի՝ պապ ընտրվելու հաջորդ տարվանից՝ 1493 թվականին, դեռևս երիտասարդ Չեզարեին շնորհեցին կարդինալ-դիակոնի կոչում և նվիրեցին ևս մի քանի թեմեր[17]:

«Սուրբ Եկատերինայի բանավեճը»՝ Բորջայի ապարտամենտների որմնանկարից

Դրա համար նոր պապի որդին Պերուջիայի և Պիզայի համալսարաններում ուսումնասիրեց իրավունք և աստվածաբանություն, իսկ իրավագիտությունից նրա ատենախոսությունը համարվում էր վերջին տարիների գրածներից լավագույնը[8]: Աշխարհիկ գործունեություն պետք է ծավալեր Ռոդրիգո Բորջայի (անհայտ մորից) ավագ որդին Պիեր Լուիջին (իսպաներեն՝ Պեդրո Լուիս) Բորջան՝ Գանդիայի առաջին հերցոգը, իսկ նրա մահից հետո՝ 1488 թվականից սկսած՝ Վանոցցայից ծնված մեկ այլ որդին՝ Ջիովանի Բորջան: Ջիովանի (իսպաներեն՝ Խուան) Բորջան ստացավ հանգուցյալ եղբոր իսպանական հերցոգությունը և ավելի ուշ՝ 1493 թվականին, երևելի հարսնացուի՝ Մարիա Էնրիկեսին՝ Ֆերդինանդի՝ Արագոնի թագավորի զարմուհուն, ինչն էլ ամրապնդեց Ալեքսանդր VI-ի միությունը արևմուտքի հզոր հարևանի հետ:

Մշտական խարդավանքների և իշխանության համար կռվի համար էլ Բորջա ընտանիքի հարստությանը շատ չկամներ կային: Իտալական արիստոկրատիայի ատելությունը Բորջաների հանդեպ մասամբ կապված էր նրանց՝ օտար, իսպանական ծագման հետ[9]: Ֆրանսիայի արքա Շառլ VIII-ը, հավակնելով նեապոլիտանական թագին (որպես Նեապոլիտանական թագավորների Անժու-Վալուա արքայատոհմի ժառանգորդ), մեծ բանակով շարժվեց դեպի Իտալիա՝ սպառնալով իր ճանապարհին գրավել Հռոմը: Նրան այդ արշավանքին դրդեց Բորջա ընտանիքի վաղեմի թշնամի Ջուլիանո դելա Ռովերեն, որը ոչ մի կերպ չներեց Ռոդրիգոյին, որը պապի ընտրություններին անցավ իրեն, և երազում էր նրա ընտրությունը հայտարարել ապօրինի: Եվ 1494 թվականի դեկտեմբերին ֆրանսիացիների զորքերը Նեապոլի ճանապարհին մտան Հռոմ[8][19]: Քաղաքում նրանք զբաղվում էին թալանով, մասնավորապես սանձարձակություններով Վանոցցայի՝ Չեզարեի մոր տանը[14]:

Ալեքսանդր VI-ը ստիպված թույլ տվեց Շառլի զորքերին անցնել Պապական մարզով, քանի որ զորեղ հակառակորդին դիմադրելն անիրական էր: Ավելին, պապը, ժամանակ ձգելով և Սուրբ Հրեշտակի ամրոցում նստելով, կարողացավ 1495 թվականի հունվարին Շառլի հետ պայմանագիր կնքել. նա խոստացավ զորքի անարգել անցում Պապական մարզով և նրանց սննդով ապահովում, ինչպես նաև գերի էր հանձնում Չեզարեին, որպեսզի ապացուցեր իր մտադրությունների անկեղծությունը, բայց չխոստացավ ճանաչել Շառլին Նեապոլիտանական թագավոր: Շառլը, ստորագրում էր առ այն, որ հրաժարվում է նրա ընտրությունը վիճարկելու և նրա պաշտոնաթողության փորձերից[19]:

«Սուրբ Եկատերինայի բանավեճը»՝ Բորջայի ապարտամենտների որմնանկարից կայսրի հետ հատվածը (Չեզարե Բորջայի ենթադրյալ դիմանկարը)

Ֆրանսիացիաների դեմ պատրաստ էին միավորվել բոլորը՝ Վենետիկը, Իսպանիան, Հռոմեական Սրբազան կայսրությունը: 1495 թվականի հունվարի 29-ին Վելետրի ավանում տեղաբնակներից մեկի օգնությամբ, հանդերձավորվելով որպես ձիապան, փախավ ֆրանսիացիներից՝ թույլ տալով պապին Հյուսիսային Իտալիայում հակաֆրանսիական դաշինք ստեղծելու ուղղությամբ անցնել ավելի ակտիվ գործողությունների[14]:

Շառլն այնուամենայնիվ գրավեց Նեապոլը, բայց պահել չկարողացավ: 1495 թվականի մայիսին նա ստիպված եղավ նահանջել դեպի իր սահմանները: Դեպի Իտալիա արշավանքը Ֆրանսիայի համար ավարտվեց պարտությամբ, բայց ֆրանսիացիները էական վնաս հասցրեցին իտալական գյուղատնտեսությանն ու առևտրին և նպաստեցին սիֆիլիսի համաճարակի տարածմանը:

Իտական պետությունները 1494 թվականին

Մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նիկոլո Մաքիավելիի «Տիրակալը» ստեղծագործությունում որպես նախատիպ վերցված է Չեզարե Բորջան:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 SNAC — 2010.
  2. 2,0 2,1 2,2 Find A Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  3. 3,0 3,1 3,2 Real Academia de la Historia Diccionario biográfico españolReal Academia de la Historia, 2011.
  4. 4,0 4,1 4,2 Brockhaus Enzyklopädie
  5. 5,0 5,1 5,2 https://vimeo.com/99426438
  6. 6,0 6,1 http://www.treccani.it/enciclopedia/cesare-borgia/
  7. Forvo Команда։ «произношение Cesare: Как произносится Cesare, язык: итальянский»։ Forvo.com (ռուսերեն)։ Վերցված է 2019-06-19 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Michael Edward Mallet The Borgias: The Rise and Fall of a Renaissance Dynasty. — The Bodley Head, 1969. — ISBN 0370004108
  9. 9,0 9,1 Ada Palmer, professor in the History Department at the University of Chicago. (3 октября 2012)։ «Machiavelli III: Rise of the Borgias» 
  10. 10,0 10,1 Uwe Neumahr Cesare Borgia. Der Fürst und die italienische Renaissance. — München, 2007. — ISBN 978-3-492-04854-5
  11. 11,0 11,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝
    3 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  12. Codex, Pavia (IT) - http://www.codexcoop.it։ «Ritratto di Cesare Borgia, Meloni Altobello – Opere e oggetti d'arte – Lombardia Beni Culturali» (իտալերեն)։ www.lombardiabeniculturali.it։ Վերցված է 2017-02-04 
  13. «Папский, или Апостольский дворец в Ватикане» (ռուսերեն)։ www.portalostranah.ru։ Վերցված է 2017-02-06 
  14. 14,0 14,1 14,2 Иван Клула Борджиа. — След в истории. — Ростов-на-Дону, 1997. — ISBN 5-222-00082-6
  15. «Cesare Borgia»։ www.gicas.net։ Վերցված է 2017-02-11 
  16. «Cesare Borgia facts, information, pictures | Encyclopedia.com articles about Cesare Borgia» (անգլերեն)։ www.encyclopedia.com։ Վերցված է 2017-02-23 
  17. 17,0 17,1 17,2 Salvador Miranda։ «The Cardinals of the Holy Roman Church - Biographical Dictionary - Consistory of September 20, 1493»։ www2.fiu.edu։ Վերցված է 2017-02-11 
  18. Стефано Инфессура, Иоганн Бурхард Дневники. Документы по истории папства XV-XVI вв.. — М, 1939.
  19. 19,0 19,1 Ludwig von Pastor The history of the popes from the close of the Middle Ages: drawn from the secret archives of the Vatican and other original sources. — London, 1899. — Т. V. 1484-1491.