Չարլզ Լայել

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Չարլզ Լայել
Charles Lyell
PSM V01 D242 and V20 D610 Charles Lyell.jpg
Ծնվել էնոյեմբերի 14, 1797(1797-11-14)[1][2][3][…]
Անգուս, Շոտլանդիա, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն[4]
Մահացել էփետրվարի 22, 1875(1875-02-22)[1][2][3][…] (77 տարեկան)
Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն[4]
ԳերեզմանՎեստմինստերյան աբբայություն
ՔաղաքացիությունFlag of the United Kingdom.svg Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն
Մասնագիտություներկրաբան, փաստաբան, համալսարանի դասախոս և հնէաբան
Հաստատություն(ներ)Լոնդոնի թագավորական քոլեջ և Lincoln's Inn?
Գործունեության ոլորտերկրաբանություն և հնագիտություն
Պաշտոն(ներ)Լոնդոնի երկրաբանական միության նախագահ[5] և Լոնդոնի երկրաբանական միության նախագահ[5]
ԱնդամակցությունԼոնդոնի թագավորական ընկերություն, Լեոպոլդինա, Շվեդիայի թագավորական գիտությունների ակադեմիա, Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիա, Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիա, Պրուսիայի գիտությունների ակադեմիա, Բավարիական գիտությունների ակադեմիա, Նիդեռլանդական արվեստների և գիտությունների թագավորական ակադեմիա և Թուրինի գիտությունների ակադեմիա[4]
Ալմա մատերԷքսետեր քոլեջ (1821)
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն[1]
Ազդվել էՋեյմս Հաթոն
ՊարգևներԼոնդոնի թագավորական ընկերության անդամ Կոպլիի մեդալ[6] Արվեստի և գիտության ոլորտում ունեցած վաստակի շքանշան Թագավորական մեդալ Վիեննայի համալսարանի պատվավոր դոկտոր[7] Բեյքերյան լեկցիա Ամերիկայի արվեստների և գիտությունների ակադեմիայի անդամ Ասպետ-բակալավր և Ուոլասթոնի մեդալ[8]
Ամուսին(ներ)Մերի Հորներ Լիել[9]
ՀայրՉարլզ Լայել[10][9]
ՄայրFrances Smith?[10][9]
Charles Lyell Վիքիպահեստում

Չարլզ Լայել (նոյեմբերի 14, 1797(1797-11-14)[1][2][3][…], Անգուս, Շոտլանդիա, Մեծ Բրիտանիայի թագավորություն[4] - փետրվարի 22, 1875(1875-02-22)[1][2][3][…], Լոնդոն, Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի միացյալ թագավորություն[4]), շոտլանդացի փաստաբան, երկրաբան։ Համարվում է ժամանակակից երկրաբանության հիմնադիրը; Բրոքհաուզի և Էֆրոնի հանրագիտարանային բառարանում զետեղված բնորոշման համաձայն՝ «19-րդ դարի առավել աչքի ընկած գիտնականներից մեկն է»։ Նրա գլխավոր երկը «Երկրաբանության հիմունքներ» աշխատությունն է, որը հեղինակի կենդանության օրոք ունեցել է 11 հրատարակություն (12-րդը լույս է տեսել հետմահու)։ Այդտեղ, հակադրվելով աղետների արդյունքում Երկրի ծագման ու փոփոխությունների վերաբերյալ Ժորժ Կյուվիեի առաջ քաշած վարկածին (կատաստրոֆիզմի տեսությանը), որը մինչ այդ լայն տարածում էր ստացել և հավանության արժանացել Եվրոպայում[11], Չարլզ Լայելն ապացուցել է, որ Երկիր մոլորակն առաջացել ու փոփոխությունների է ենթարկվել բնական գործընթացների հետևանքով, գործընթացներ, որոնք ներկայումս էլ շարունակվում են նույն ինտենսիվությամբ։ «Երկրաբանության հիմունքները» աշխատության մեջ Լայելը մշակել է երկրաբանական գործոնների ազդեցությամբ երկրի մակերևույթի դանդաղ ու անընդհատ փոփոխման մասին ուսմունքը։ Նա կենսաբանության չափորոշչային (նորմատիվ) սկզբունքները տեղափոխել է երկրաբանության բնագավառ և կառուցել տեսական մի հիմնադրույթ, որն իր հերթին հետագայում ազդեցություն է գործել կենսաբանության վրա։

Ունիֆորմիզմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամենահիմնարար ավանդը երկրաբանության մեջ ունիֆորմիզմի նկատմամբ ունեցած հավատն էր, ըստ որի՝ «անցյալի բանալին ներկան է»։ Ներկայումս հայտնի է, որ դա, ըստ ամենայնի, սահմանափակ ճշմարտություն է, ինչպես ցույց է տվել Մինչքեմբրի շրջանի պատմությունը։ Երկրի վրա դիտվող բոլոր գործընթացները՝ սալերի տեկտոնիկան, լեռնակազմությունը, հողմահարումը, նստվածքագոյացումը, հավանաբար, սկիզբ են առել Վաղ մինչքեմբրի շրջանում։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Time's Arrow, Time's Cycle (1978), a book by Stephen Jay Gould that reassesses Lyell's work
  • Worlds Before Adam: The Reconstruction of Geohistory in the Age of Reform (2008), a major overview of Lyell's work in its scientific context by Martin J. S. Rudwick
  • Principles of Geology: Penguin Classics (1997), the key chapters of Lyell's most famous work with an introduction by James A. Secord

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]