Ոտքերի երիզակապում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Երիզակապված ոտքեր, Շանհայ, 1874 թվական
Չինական պալատական տիկին
Աղջիկը Չինական ավանդական հագուստով և կոշիկներով
Ձևախախտված ոտնաթաթերով կանանց խումբ

Ոտքերի երիզակապում (չին.՝ 纏足), 10-րդ դարի սկզբից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը Չինաստանում կիրառվող սովորույթ (հիմնականում արիստոկրատ հասարակության մեջ)։ Աղջիկների ոտքերի մատները, բացի բութ մատից, գործվածքի շերտով կապում էին ոտնաթաթին և ստիպում քայլել փոքր չափ ունեցող կոշիկներով, ինչի հետևանքով ոտնաթաթերը զգալիորեն ձևախախտվում էին՝ որոշ դեպքերում զրկելով հետագայում քայլելու հնարավորությունից։ Այդպիսի ոտքերն ավանդաբար անվանվում էին «ոսկյա լոտոսներ»։ Ոտնաթաթի չափից էր կախված հարսնացուի հեղինակությունը, ընդ որում, համարվում էր, որ բարձր հասարակությանը պատկանող կանայք չպետք է ինքնուրույն քայլեն։ Այդ «անզորությունը»՝ առանց կողմնակի օգնության քայլելու անընդունակությունը, ըստ գրական վկայությունների, կին-արիստոկրատների գրավիչ գծերից մեկն էր. առողջ և չձևախախտված ոտքերը ասոցացվում էին գյուղական ջանքերի և «ռամիկ ծագման» հետ։

Մոնղոլական Յուան և մանջուրական Ցին դինաստիայի տիրապետության ներքո Չինաստանում փոքր ոտքերը դառնում էին ազգային նույնականության և «քաղաքակրթվածության» խորհրդանիշ[1], քանի որ մոնղոլ և մանջուր կանայք ոտքերը չէին երիզակապում։

20-րդ դարի սկզբին Կան Յուվեյը, Սու Մանշուն և այլ հասարակական գործիչներ ոտքերի երիզակապումը ենթարկում էին խիստ քննադատության։ Սինհայական հեղափոխությունից հետո՝ 1911 թվականին, և հանրապետություն դառնալուց հետո այս սովորույթը աստիճանաբար վերանում էր։ 21-րդ դարի սկզբին մնացել են միայն աննշան քանակությամբ ծեր կանայք, որոնք ունեն հատուկ ձևախախտված ոտքեր։

Սովորույթի առաջացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մետաքսե և բաբակյա կոշիկ

Ոտքերի երիզակապման ծագման հետ կապված՝ գոյություն ունի մի քանի առասպել[2]։ Ըստ առասպելներից մեկի՝ կայսեր՝ Շին դինաստիային պատկանող հարճը, տառապում էր ծուռթաթությամբ, և այդ պատճառով նա խնդրեց կայսրին՝ ոտքերի երզակապումը դարձնել համապարտադիր բոլոր կանանց համար։ Այսպիսով, նրա ոտքերը դարձել էին գեղեցկության և պերճաշուքության տիպար։ Մյուս առասպելը պատմում է, որ Սյաո Բաոցզյուան կայսեր սիրելի հարճը, որն ուներ նրբագեղ ոտքեր, ոտաբոբիկ պարում էր մարգարիտների վրայով՝ լոտոսի նկարներով զարդարված ոսկյա տախտակամածի վրա. «Նրա ոտքի ամեն հպումից լոտոսներ էին ծաղկում»։ Հնարավոր է՝ հենց այդ ժամանակ է առաջացել «լոտոս ոտք» կամ «ոսկե լոտոս» արտահայտությունը, ամեն դեպքում, առասպելում չի հիշատակվում այն մասին, որ աղջկա ոտքերը երիզակապված էին[3]։

Սակայն ոտքերի երիզակապման ծագումը կապվում է այն պատմության հետ, ըստ որի՝ Լի Յույ կայսրը իր հարճերից մեկին՝ Յո Նյանին, խնդրում է ոտքերը երիզակապել սպիտակ մետաքսով այնպես, որ նմանվեն կիսալուսնի։ Այնուհետև աղջիկը ոտքերի ծայրերի վրա պարում է լոտոսի պարը[4][2]։ Բարձր հասարակության կանայք սկսում էին ընդօրինակել նրան, իսկ հետո այս պրակտիկան ստացավ լայն տարածում[5][6]։

Որոշ հետազոտողներ կասկածում են այս առասպելի հավաստիությանը։ Լին Վեյխունը կարծում է, որ ոտքերի երիզակապման սովորույթը Չինաստանում հայտնվել է Սուն կայսրությունից հետո (960-1279)[6]։ Ամեն դեպքում, հայտնի է, որ ոտքերի երիզակապման սովորույթը տարածվել է Սուն դինաստիայի ժամանակաշրջանում։ Այդ դարաշրջանի ավարտին առաջացել է կոշիկից, որի կրունկի մեջ կար փոքր գավաթ, խմելու սովորույթը։ Յուն դինաստիայի ժամանակաշրջանում որոշ տղամարդիկ խմում էին հենց կոշիկների միջից. դա կոչվում էր «ցամաքացնել ոսկե լոտոսը»։ Սովորույթը պահպանվել է մինչև Ցին դինաստիայի ժամանակները[2]։

Երիզակապված ոտքերով կանայք ունեին ինքնուրույն տեղաշարժվելու հետ կապված սահմանափակումներ. նրանք ստիպված էին նստել տանը և չէին կարող որևէ տեղ գնալ առանց ծառաների ուղեկցության։ Նրանք չէին կարող մասնակցել քաղաքականությանը և հասարակական կյանքին, նրանք կախված էին իրենց ընտանիքից, մասնավորապես՝ իրենց ընտանիքի տղամարդուց։ Այդ պատճառով ոտքերի երիզակապումը դարձել էր կանացի մաքրաբարոյության և տղամարդու իշխանության խորհրդանիշ[7]։ Բացի այդ, ինքնուրույն տեղաշարժվելու անկարող կինը իր ամուսնու արտոնյալ վիճակի և հարստության վկայություն էր, քանի որ նա չէր կարող կնոջը թողնել անբանության մեջ[8]։ Մոնղոլական նվաճման ժամանակաշրջանում չինուհիների ոտքի հատուկ ձևը թույլ էր տալիս հեշտությամբ տարբերել նրանց մոնղոլներից և այլ «բարբարոսներից», ինչի շնորհիվ այն դարձավ ազգային ինքնության նշան։ Բացի այդ, ենթադրվում էր, որ ոտքերի դեֆորմացիան բարելավում է կնոջ առողջությունը և ավելի ունակ է դարձնում ծննդաբերության[9]։ Երիզակապված ոտքը դարձել էր գեղեցկության նշան և անհրաժեշտ հատկանիշ, որպեսզի աղջիկը կարողանա ամուսնանալ։ Աղքատ ընտանիքների աղջիկների համար նման ոտքերը հնարավորություն էին տալիս շահավետ ամուսնանալ։ 19-րդ դարի վերջին Գուանդուն նահանգի աղքատ ընտանիքներում սովորույթ էր դարձել երիզակապել ավագ դուստրերի ոտքերը, եթե նրանց պատրաստում էին հեղինակավոր ամուսնության (կրտսեր քույրերի գործը տնային աշխատանքն էր և ամուսնությունը գյուղացու հետ։ Նրանք կարող էին նաև դառնալ ավելի հարուստ տղամարդկանց հարճը)։ Երիզակապված ոտքերով կանայք, նրանց ընտանիքները և ամուսինները շատ հպարտ էին դեֆորմացված ոտնաթաթի փոքր չափսերով[9]։

Իդեալական ոտքը չպետք է գերազանցեր 7 սանտիմետր երկարությունը. նման ոտքերը կոչվում էին «ոսկե լոտոսներ»[10]։ 10 սմ երկարությամբ ոտնաթաթը կրում էր «արծաթե լոտոս» անվանումը, եթե երկարությունը գերազանցում էր 10 սմ-ը՝ «երկաթե լոտոս»։ Ոտնաթաթը չպետք է նմանվեր մարմնի համար հենքի[4]։

Միսիոներ Ջասթիս Դուլիթլի վկայությամբ՝ շատ աղքատներ պատրաստ էին ցանկացած զրկանքի, որպեսզի իրենց դուստրերը ունենան հաջողակ ամուսնության համար անհրաժեշտ փոքրիկ ոտքեր[9]։

Ենթադրվում է, որ ոտքերի երիզակապման սովորույթը հիմնականում կապված է միջնադարյան Չինաստանում գերիշխող կոնֆուցիականության փիլիսոփայության հետ։ Կոնֆուցիոսը հավատարիմ էր հնագույն հայեցակարգին՝ «ին և յան»-ին, ըստ որի՝ կինը «ինն» էր, այսինքն՝ թուլությունը և պասիվությունը։ Ոտնաթաթի դեֆորմացիան ընդգծում էր կնոջ այդ հատկանիշները։ Բացի այդ, կոնֆուցիականությունը սահմանել է խիստ սոցիալական հիերարխիա, որտեղ կանայք ենթարկվում էին տղամարդկանց։ Կանանց համար ինքնուրույն տեղաշարժվելու դժվարությունը սահմանափակում էր նրանց հնարավորությունները և դրանով իսկ երաշխավորում այդ հիերարխիայի անխախտությունը[11]։

Ոտքերի երիզակապման ավանդույթի պաշտպաններից մեկը կոնֆուցիական փիլիսոփա Չժու Սին էր (1130-1200), որը կարծում էր, որ այս սովորույթը պետք է տարածվի Չինաստանի սահմաններից դուրս, քանի որ այն արտացոլում է «տղամարդու և կնոջ միջև ճիշտ հարաբերություններ»[12]։

Տարածում և երիզակապման տեսակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Woman with bound feet reclining on chaise lounge, China LCCN2001705601.jpg

Չնայած հարևան պետությունների (Ճապոնիա, Վիետնամ, Կորեա) վրա չինական մշակույթի ուժեղ ազդեցությանը՝ ոտքերի երիզակապման սովորույթը չի տարածվել այդ երկրներից ոչ մեկում[6]։

Որոշ էթնիկ խմբեր, որոնք չէին պատկանում Հան ժողովրդին (Չինաստանի հիմնական էթնիկ խումբը), կիրառում էին ոտքերի ոչ ամուր երիզակապում, որի ժամանակ ոսկորները չէին կոտրվում, իսկ ոտնաթաթը չէր թեքվում, այլ միայն նեղանում էր։ Հակկաների շրջանում ոտքերի երիզակապումը ընդհանրապես չէր կիրառվում[13]։

Նշվում է, որ ոտքերի երիզակապման սովորույթը գոյություն է ունեցել մինչև 1948 թվականը դունգանների շրջանում, որոնք մուսուլմաններ են, Չինաստան են եկել Կենտրոնական Ասիայից[14] և չափազանց տարածված էին Գանսու նահանգի Հուի էթնիկ խմբում[15]։ Հարավային Չինաստանի Գուանչժոու քաղաքում Ջեյմս Լեգը մզկիթ է հայտնաբերել, որտեղ կախված է եղել ոտքերի երիզակապման սովորույթը դատապարտող պաստառ։ Այն պնդում էր, որ իսլամը չի կարող թույլ տալ անել այն, ինչ ոչնչացնում է Աստծո արարումը[16]։

Աղքատ ընտանիքներում ոտքերի երիզակապումը միշտ չէ, որ ամուր է եղել, և սկսվել է ավելի ուշ։ Չինաստանի այն շրջաններում, որտեղ բրինձ էր աճեցվում, կանայք մասնակցում էին դաշտերում աշխատանքին, և այնտեղ ոտքերի երիզակապման սովորույթն այնպիսի տարածում չուներ, ինչպես Չինաստանի մյուս մասերում[12]։ Երիզակապված ոտքերով շատ կանայք կարողանում էին քայլել, թեև դա անում էին մեծ դժվարությամբ։ 19-րդ դարում և 20-րդ դարասկզբին շատ հայտնի էին ոտքերը երիզակապած պարուհիների ելույթները, իսկ կրկեսներում դերասանուհիները կարող էին կանգնել թռչկոտող ձիերի մեջքի վրա[17]։

Ընթացք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երիզակապված ոտք
18-րդ դարի նկարազարդում, որտեղ Նաո Նիանգը երիզակապում է սեփական ոտքերը
Ոտքի երիզակապում

Ոտքի երիզակապումը սկսվում էր մինչև աղջկա ոտնաթաթի լիովին ձևավորվելը։ Հաճախ ոտքերի երիզակապումը սկսվում էր աշնանը կամ ձմռանը, քանի որ սառնությունը նվազեցնում էր ցավերի նկատմամբ զգայունակությունը և վարակների վտանգը[18][19]։ Մեծահարուստ ընտանիքներում ոտքերի առաջին երիզակապման օրը աղջկան տրվում էր անձնական սպասավոր, որպեսզի երբ ցավը դառնար չափազանց ուժեղ, սպասավորը հոգ տաներ նրա ոտնաթաթերի մասին և աղջկան գրկած տեղաշարժեր[12]։

«Կատարյալ ոտքի» ձևավորման համար պահանջվում էր մոտ երեք տարի։ Ոտքերի երիզակապման գործընթացը բաղկացած էր չորս փուլից[19]։

Առաջին փուլը կոչվում էր «երիզակապման փորձ»[19]։ Առաջին հերթին աղջկա ոտքերը լվանում էին բուսական եփուկների և կենդանիների արյան տաք խառնուրդով, որպեսզի ոտնաթաթը դառնա ավելի ճկուն։ 3 մետր երկարությամբ և 5 սանտիմետր լայնությամբ բամբակյա վիրակապերը նույնպես թաթախվում էին խոտաբույսերի և կենդանիների արյան մեջ։ Ոտքերի եղունգները կտրվում էին որքան հնարավոր է կարճ՝ եղունգի աճի և վարակվելու նախապահպանության նպատակով։ Դրանից հետո ոտնաթաթը թեքվում էր այնպիսի ուժով, որ մատները սեղմվում էին ոտքի մեջ և կոտրվում։ Վիրակապը դրվում էր «ութաձև»՝ սկսած ոտնաթաթից, ապա մատների շուրջը և վերջում կրնկի շուրջ։ Բինտի յուրաքանչյուր պտույտից հետո վիրակապը ամուր ձգվում էր[6]։ Երիզակապի ծայրերը կարում էին, որպեսզի այն չթուլանա, իսկ հետո աղջիկների ոտքերին հագցնում էին հատուկ գուլպաներ և սուր ծայրերով կոշիկներ[19]։ Այդ պրոցեդուրայից հետո աղջկան ստիպում էին քայլել, որպեսզի մարմնի քաշի ազդեցությամբ ոտնաթաթը աստիճանաբար ձեռք բերի ցանկալի ձևը[4]։ Բացի այդ, քայլելը անհրաժեշտ էր ձիգ երիզակապված ոտքերի արյան շրջանառությունը վերականգնելու համար։ Ամեն օր աղջիկը պետք է անցներ առնվազն 5 կիլոմետր (սակայն աղջիկները, հատկապես փոքր ոտքերով, չէին կարողանում քայլել, և մինչև կյանքի վերջը նրանց օգնում էին ծառաները)[19]։

Երկրորդ փուլը (կես տարուց ավելի տևողությամբ) կոչվում էր «ձգման փորձ»։ Այս փուլում վիրակապերը ձգվում էին ավելի ամուր, ինչը խստացնում էր ցավը[19]։ Կոտրված մատները պահանջում էին մշտական խնամք, ուստի վիրակապերը պարբերաբար հեռացվում էին, ոտքերը լվանում էին, որպեսզի հեռացնեն նեկրոզով ախտահարված հյուսվածքները։ Եղունգները նրբորեն կտրում էին։ Ոտնաթաթերը նույնպես մերսում էին, որպեսզի դրանք ավելի հեշտ ճկվեն, երբեմն դրանք հարվածների էին ենթարկում, որպեսզի հոդերն ու կոտրված ոսկորները ավելի ճկուն դառնան[20]։

Այս ամենից հետո ոտքը մշակվում էր տարբեր բույրեր ունեցող շիբով և խնկով[8]։ Այդ ընթացակարգից անմիջապես հետո վիրակապը նորից էր դրվում, ընդ որում, բինտն ավելի ամուր էր ձգվում։ Այդ գործընթացը կրկնվում էր հնարավորինս հաճախ (ունևոր ընտանիքներում՝ օրական առնվազն մեկ անգամ, իսկ աղքատ գյուղացիական ընտանիքներում՝ շաբաթական երկու կամ երեք անգամ)։ Դրանով սովորաբար զբաղվում էին աղջկա ընտանիքի ավագ կանայք կամ ոտքերի պրոֆեսիոնալ երիզակապողները։ Համարվում էր, որ մայրերը չպետք է անցկացնեն այս ընթացակարգը, քանի որ նրանք խղճահարություն կունենան դուստրերի հանդեպ և չեն կարողանա երիզը բավարար ամուր ձգել[21]։ Գոյություն ուներ չինական ասացվածք. «Մայրը չի կարող միաժամանակ սիրել և իր դստերը, և նրա ոտքը»[12]։

Երրորդ փուլը կոչվում էր «ամուր երիզակապման շրջան»։ Այս փուլում ոտքերը աստիճանաբար ձգվում էին դեպի գարշապարը, իսկ ոսկորները թեքվում էին և երբեմն կրկին կոտրվում[19]։

Չորրորդ փուլը կրում էր «աղեղի վիրակապում» անվանումը։ Այս փուլի նպատակն էր ոտքի ոտնաթումբի բարձրացումն այնքան, որ ոտքի կամարի տակ կարողանար հավի ձու տեղավորվել։ Արդյունքում ոտնաթաթի ձևը սկսում էր հիշեցնել ձգված սոխի։ Այն համարվում էր շատ գեղեցիկ[19]։

Ոտքերի երիզակապման սկսվելուց 4-5 տարի անց ցավն ավելի քիչ տանջալից էր դառնում։ Սակայն ոտքի ձևախախտման պատճառած տառապանքներն այնքան ուժեղ էին, որ Չինաստանում հայտնվել էր «մի զույգ երիզակապված ոտքերը արցունքների լոգանք արժեն» ասույթը[6]։

Ավելի մեծ տարիքում կանայք իրենք էին իրենց ոտքերը երիզակապում[4]։ Դա անհրաժեշտ էր կրկնել ողջ կյանքի ընթացքում[19][22]։

Չինաստանում գոյություն ունեին ոտքերի երիզակապման համար նախատեսված հատուկ աթոռներ։ Յուրաքանչյուր աթոռը հագեցած էր գզրոցով, որտեղ պահվում էին վիրակապեր, եղունգների կտրման մկրատներ և այլ պարագաներ։ Աթոռի մեջքին կար ճմլված վիրակապերը հարթելու հարմարանք[19]։

Հետևանքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վնասված ոտքի ռենտգենային պատկերը
Նորմալ և դեֆորմացված ոտնաթաթի համեմատություն

Ամենատարածված խնդիրը ոտքերի վարակների առաջացումն էր։ Չնայած այն հանգամանքին, որ եղունգները պարբերաբար կտրվում էին, նրանք հաճախ աճում էին մատերի մեջ՝ հյուսվածքներում առաջացնելով բորբոքումներ և վնասելով մատների հյուսվածքները։ Այդ իսկ պատճառով երբեմն եղունգները հեռացվում էին։ Բացի այդ, խիտ հյուսվածքի մի քանի շերտ խոչընդոտում են օդի[19] ներթափանցումը, և շատ ամուր վիրակապի պատճառով ոտնաթաթի արյան շրջանառությունը խախտվում էր, իսկ ոտքերի մատների արյան շրջանառությունը՝ ընդհանրապես վերանում։ Արդյունքում, մատների վարակիչ գործընթացները չէին դադարում. սկսվում էր հյուսվածքների նեկրոզ։ Եթե վարակը անցնում էր ոսկորների մեջ, ապա մատները կարող էին պոկվել։ Դա բարենպաստ էր համարվում, քանի որ այժմ ոտքը կարելի էր նույնիսկ ավելի ամուր փաթաթել։ Եթե աղջիկն ունենում էր ավելի լայն թաթեր, նրանց մեջ երբեմն ապակու կամ կղանքի բեկորներ էին խցկում, որպեսզի վարակը հարուցվեր և, որպես հետևանք, սկսվեր հյուսվածքների նեկրոզ։ Ոտքի վարակը կարող էր մահվան հանգեցնել արյան վարակից, իսկ եթե աղջիկը կենդանի էր մնում, ապա մեծահասակ տարիքում նրա մոտ ավելի հաճախ էին տարբեր հիվանդություններ առաջանում։ Գործընթացի սկզբում ոտնաթաթի ոսկորների զգալի մասը հաճախ կոտրված էր մնում մի քանի տարվա ընթացքում։ Երբ աղջիկը մեծանում էր, ոսկորները սկսում էին մեծանալ։ Նույնիսկ ոսկորները սերտաճելուց հետո դրանք փխրուն էին և հաճախ կոտրվում էին, հատկապես պատանեկության տարիներին, երբ դեռ բավականաչափ ուժեղ չէին։ Մեծահասակ կանայք հաճախ էին տառապում ոտքերի և ազդրերի կոտրվածքներից, քանի որ կանգնած վիճակում նրանց համար դժվար էր հավասարակշռություն պահպանել, ինչպես նաև դժվար էր կանգնել նստած դիրքից[23]։ 1997 թվականին մի խումբ հետազոտողներ համեմատություն են անցկացրել առողջ և ձևախախտված ոտքեր ունեցող տարեց կանանց միջև։ Պարզվել է, որ այն կանայք, որոնց ոտքերը դեֆորմացված են եղել, ավելի հաճախ են տառապում օստեոպորոզից (ոսկրային հյուսվածքի զանգվածը ազդրային ոսկորներում 5,1% -ով ցածր է եղել, իսկ ողնաշարում՝ 4,7% -ով), ինչը նշանակում է ոսկրային կոտրվածքի մեծ հավանականություն։ Ընդ որում, նրանց մոտ վայր ընկնելու հավանականությունը կրկնակի բարձր է (38%՝ 19%-ի դիմաց)։

Տղամարդկանց ընկալում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձևախախտված ոտքերով կնոջ տարփալից նկար

Չինական մշակույթում դեֆորմացված ոտնաթաթերը շատ տարփալից էին համարվում։ Միևնույն ժամանակ, կանացի ոտքի տեսքը, առանց կոշիկի և վիրակապերի, համարվում էր անպարկեշտ[19]։ Որոշ տղամարդիկ նախընտրում էին երբեք չտեսնել կանանց ոտքը առանց երիզակապի. այդ պատճառով կանայք մշտապես կրում էին վիրակապեր և կոշիկներ։ Չինացի հեղինակներից մեկը գրել է. «եթե դուք հանեք կոշիկները և վիրակապը, ապա գեղագիտական հաճույքը հավերժ կկործանվի»[20]։ Կանանց թույլատրվում էր միայն քնելուց առաջ թեթևակի թուլացնել վիրակապը և հագնել փափուկ ներբանով կոշիկներ[24]։ Չինաստանում տարածված էին կանանց էրոտիկ պատկերներ՝ պարկեշտորեն կոչված «գարնանային պատկերներ». կանայք մլարների մեջ մերկ էին, բայց ոտքերին կոշիկ կար[19]։ Ցզին Պին Մեյի «Սալորի ծաղիկները ոսկե ծաղկամանում» դասական վեպում բազմիցս հիշատակվում է գլխավոր հերոսուհու փոքրիկ ոտքերի մասին[25]։

  • «Պան Ցզինլյանը՝ դերձակ տղայի վեցերորդ դուստրը, որն ապրում էր քաղաքի հարավային դարպասների հետևում, դեռ փոքր հասակից աչքի էր ընկնում իր գեղեցկությամբ։ Գեղեցիկ փոքրիկ ոտքերի համար նրան անվանում էին Ցզինլյան՝ «Ոսկե Շուշան»»:
  • «…Նրա փոքր, երեք գագաթներով ոսկե լոտոս-ոտքերը սուր են, ինչպես բիզը կամ լոտոսի նուրբ ծիլերը, որոնք քայլում են բուրավետ ծաղկափոշու, և պարում՝ ցրված փիրուզի վրա…»:
  • «Նրա ոտքերը փաթաթված են հաստ ներբանով և սպիտակ մետաքսի ամպերով զարդարված կոշիկիների մեջ։ Վայելչագեղորեն վեր ձգված ծայրերը նման են արծվի սուր ճիրանի: Նրա ոսկե լոտոսները՝ ոտքերը, ոտք են դնում կարծես ծաղկափոշու վրա՝ բուրավետ և նուրբ»։

Ցին կայսրության ժամանակաշրջանի գրքում նկարագրվում է քառասունութ էրոտիկ խաղ կանանց ոտքերի հետ[8], այդ թվում, հայտնի էր կանանց ոտքերին դիպչելու 11 եղանակ[26]։

A Chinese Golden Lily Foot, Lai Afong, c1870s.jpg

Գոյություն է ունեցել դասակարգում, որը նկարագրել է կանանց ոտքերի 58 տեսակ, օրինակ՝

  • աստվածային՝ ամենահաստլիկ, փափուկ և նրբագեղ,
  • նազելի՝ թույլ և նուրբ,
  • անմահ՝ ուղիղ, ինքնուրույն,
  • թանկարժեք՝ չափազանց լայն, անհամաչափ,
  • մաքուր՝ շատ երկար ու բարակ,
  • գայթակղիչ՝ հարթ, կարճ, լայն, կլոր (այս ոտքի թերությունն այն էր, որ դրա սեփականատերը կարող էր դիմակայել քամուն),
  • չափազանց՝ նեղ, բայց ոչ բավարար սուր,
  • սովորական՝ հաստլիկ (տարածված տեսակ),
  • սխալ՝ կապկանման մեծ գարշապարով, որը հնարավորություն է տալիս մագլցել[8]։

Իդեալական ձևի փոքր ոտնաթաթը (սուր ծայրով) համեմատվել է երիտասարդ լուսնի և բամբուկի գարնանային ընձյուղի հետ։ Կարծիք կար, որ ուժեղագույն էրոտիկ հաճույքներից մեկը ձյան վրա կնոջ ոտքերի փոքրիկ հետքեր տեսնելն է[19]։

Դեֆորմացված ոտքերով կանայք խուսափում էին մարմնի ծանրությունը տեղափոխել ոտքերի ծայրերի վրա և նախընտրում էին կրնկի վրա հենվել, այդ պատճառով նրանց քայլվածքը զգուշավոր և անկայուն էր դառնում։ Մարկո Պոլոն (1254-1324) գրել է, որ չինուհու քայլի երկարությունը չի գերազանցում կեսմատը[2]։ Տղամարդիկ շատ էրոտիկ էին համարում կանացի ճոճվող «լոտոս» քայլվածքը[18]։ Չինաստանում ասում էին, որ քայլելիս դեֆորմացված ոտքերով կինը հիշեցնում է նուրբ ուռենու ընձյուղը, որը խոյանում է գարնանային քամուց[24]։

Օտար տղամարդիկ չպետք է տեսնեին ամուսնացած կնոջ ոտնաթաթերը, այդ պատճառով կիսաշրջազգեստները շատ երկար էին կարվում[26]։ Հետաքրքիր է, որ ոտքերի դեֆորմացիան համարվում էր կանանց մաքրաբարոյության գրավականը (ինչը միջնադարյան Չինաստանում մեծ նշանակություն ուներ), բայց միաժամանակ համարվում էր, որ այն նպաստում է կնոջ տարփալիության զարգացմանը[12]։ Օրինակ, ոտնաթաթի ատրոֆիան հանգեցնում էր ազդրերի վրա ավելորդ ծանրաբեռնվածության, նրանք այտուցվում էին, և տղամարդիկ ընկալում էին դրանք որպես «հաստլիկ և ցանկագրգիռ»[8]։ Բացի այդ, տղամարդկանց շրջանում էրոտիկ երևակայություն կար այն մասին, որ նման անսովոր քայլվածքը ամրացնում է հեշտոցի մկանները[12], և ցավից առաջացած մշտական մկանային ցավերը հեշտոցը դարձնում են ավելի նեղ։ Համարվում էր, որ ոտնաթաթին հպումը գրգռում է կնոջը[19]։

Կանանց ընկալում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կանացի նորմալ և ձևախախտված ոտքի համեմատությունը

Ոտքերը երիզակապելու սովորույթը կանանց կողմից ընկալվում էր որպես անհրաժեշտություն, քանի որ սովորական և չդեֆորմացված ոտքերով կանանց վերաբերվում էին քամահրանքով՝ անվանելով «ոտաբոբիկ»[2]։ Խնամախոսություն ժամանակ փեսայի ընտանիքը նախ հետաքրքրվում էր հարսնացուի ոտքի չափերով։ Եթե նրա ոտնաթաթի չափը գերազանցում էր 4 ցունը (մոտավորապես 13 սանտիմետր[24]՝ ձեռքի միջնամատից փոքր-ինչ երկար[19]), ապա սկեսուրն արհամարհական ժեստով պատռում էր հարսնացուի կիսաշրջազգեստը, իսկ հյուրերը վիրավորական նկատառումներ էին հնչեցնում նրա հասցեին[24]։ Եթե հայտնի էր դառնում, որ աղջկա ոտքերը բավարար փոքր չէին, տղամարդն ուներ նշանադրությունը չեղարկելու իրավունք[19]։ Չդեֆորմացված ոտքերով կանայք ոչ միայն չէին կարողանում հույսը դնել հաջող ամուսնության վրա (հարուստ ընտանիքներում տանտիրուհուն ծառայել կարող էին միայն երիզակապված ոտքերով աղջիկները, իսկ նրանք, ում ոտքերը երկար էին, ստիպված էին զբաղվել ավելի ծանր և կեղտոտ աշխատանքով, օրինակ՝ խոհանոցում[2]), այլև, ըստ չինական համոզմունքի, եթե աղջիկն ամուսին չուներ, մահանում էր անժառանգ, և չկար մեկը, որը նրա գերեզմանի մասին հոգ կտաներ։ Իր երկնային գոյության ընթացքում նա վերափոխվում էր «քաղցած ուրվականի» և դատապարտված էր հավերժ թափառել առանց ապաստարանի։ Ուստի ամուսնանալու համար կանայք համաձայնվում էին հանդուրժել ցավը և երիզակապման այլ հետևանքները[4]։ Եթե մայրը, ելնելով խղճահարությունից, բավականաչափ ամուր չէր կապում աղջկա ոտքերը, ապա աղջիկը չափահաս տարիքում թուլակամության համար քննադատում էր մորը[24]։

Քննադատություն և սովորույթի անհետացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բռնություն կանանց նկատմամբ
Խնդիրներ
Սպանություն
Սեռական հանցագործություն և բռնաբարություն
Առնչվող թեմաներ

Չնայած ոտքերի երիզակապման ավանդույթի հայտնիությանը, այն որոշ դեպքերում քննադատվում էր։ Օրինակ՝ չինացի գրողի «Ծաղիները հայելու մեջ» (1763-1830) ֆանտաստիկ վեպի հերոսը՝ Ազնվաբարոների Թագավորության նախարարներից մեկը, ժամանելով Չինաստան, զարմանում է և ասում.

Aquote1.png Ես լսել էի, որ ձեր երկրում հնուց գործում է կանացի ոտքերի երիզակապման սովորույթը: Սկզբում աղջիկները սարսափելիորեն տառապում են, բռնում են ոտքերը, գոռում, լացում, ոտքերը սկսում են փտել, արյունը հոսում է: Այս ամենի պատճառով աղջիկները չեն կարողանում քնել և ուտել, և արդյունքում առաջանում են տարբեր լուրջ հիվանդություններ: Ես մտածում էի, որ այս աղջիկները անհնազանդ են, և նրանց մայրերը, համենայն դեպս, այնքան դաժան չեն, որ սպանեն նրանց, այդ պատճառով էլ ընտրում են պատժի այս ձևը՝ նրանց դաստիարակելու համար։ Իսկ պարզվում է, որ դա արվում է հանուն գեղեցկության։ Առանց դրա, հասկանու՞մ եք, գեղեցիկ չէ: Aquote2.png

Այս վեպում կա «Կանանց երկիր» գլուխ, որտեղ տղամարդիկ երեխաներ են ունենում և ենթարկվում ոտքերի վիրակապման[27]։ Բանաստեղծ Յուան Մեյը գրել է «Ո՞րն է փոքր ոտքերի գեղեցկությունը: Իսկ չէ որ ամբողջ աշխարհը խելագարվում է նրանց համար» աշխատանքը։ Նրա հետևորդ Յու Չժենսեն դեմ է արտահայտվել ոտքերի երիզակապման սովորույթին, քանի որ դա վնասում է կանանց առողջությանը[6]։

Այն բանից հետո, երբ Չինաստանում իշխանության եկավ մանջուրական դինաստիան (1663 թվական), կայսրը հրամանագիր ստորագրեց ոտքերի երիզակապման արգելքի մասին (1664)[28]։ 1668 թվականին այդ հրամանագիրը դեռ ուժի մեջ էր մնացել մանջուրական ծագմամբ աղջիկների նկատմամբ, սակայն չեղարկվել է չինուհիների համար։ Արդյունքում Չինաստանում հայտնվեց «նորաձևությունը կայսրից ուժեղ է» ասացվածքը[19]։ Ոտնաթաթի ձևը դարձել էր կարևոր նշան, որը տարբերակում էր մանջուր և հան ժողովուրդներին պատկանող կանանց։ Սակայն չինական էսթետիկական պատկերացումները մեծ ազդեցություն էին ունեցել մանջուր կանանց վրա, որոնք ձգտում էին նմանակել չինուհիների հատուկ քայլվածքը. այդ նպատակով նրանք հորինել էին կոշիկի իրենց սեփական ձևը, որը թույլ է տվել կնոջը քայլելիս ճոճվել։ Այդ կոշիկները, որոնք կոչվում էին «ծաղկի գավաթ», ունեին բարձր պլատֆորմա և սովորաբար պատրաստված էին փայտից, երբեմն մի փոքր բարձրացված էին ներբանի մեջտեղում։ Կոշիկի հարթակն ուներ սեպանման ձև և նեղանում էր ներքևի հատվածում, այդ պատճառով կնոջ կիսաշրջազգեստի տակից ոտնաթաթը ավելի փոքր էր թվում, քան իրականում[6][19]։

Թայփին ապստամբների բանակում (1850-1864) կանանց և տղամարդկանց իրավունքները հավասարվել էին, ընդ որում, թայփիններն արգելել էին վերահսկվող տարածքներում աղջիկների ոտքերի երիզակապման սովորույթը[29]։

1874 թվականին անգլիացի միսիոներ Ջոն Մաքգոուենը Սյամին քաղաքում կոչ է արել ոչնչացնել ոտքերի երիզակապման սովորույթը։ Կոչին արձագանքել է չինական ծագում ունեցող 60 քրիստոնյա կին։ Մի կին՝ յոթ երեխաների մայր, արձագանքել է առաջինը, նա խոստում է տվել, որ իր աղջիկները երբեք չեն ենթարկվելու ոտքերի երիզակապման, անգամ եթե արդյունքում նրանք չկարողանան ամուսնանալ։ Այդ հավաքի ժամանակ որոշվել է ստեղծել «երկնային ոտքի ընկերություն»։ Երկնային ոտք՝ տյանցզու (天足|天足) էր կոչվում ոտքի բնական ձևը՝ «արարված Երկնքով» (Աստծո կողմից), իսկ դեֆորմացված ոտքի հակադրությունը՝ չանցզու (纏足|缠足)[30]։ Հետագայում «տյանցզու» բառը դարձել է ոտքերի երիզակապումը արգելող համաչինական շարժման խորհրդանիշ[31]։

Մակգոուենի նախաձեռնությունը աջակցում էր այլ քրիստոնյա միսիոներներին, այդ թվում՝ Թիմոթի Ռիչարդին, որը հավատում էր, որ քրիստոնեությունը կարող է նպաստել տղամարդկանց և կանանց միջև հավասարության շարժմանը[32]։

Այդ ընթացքում կրթված չինացիները սկսեցին գիտակցել, որ իրենց մշակույթի այս ասպեկտը չի համապատասխանում ժամանակակից հասարակության առաջընթացին։ Օրինակ՝ բարեփոխիչ Կան Յուվեյը ներկայացրել է ոտքերի երիզակապման արգելքի մասին օրինագիծ, իսկ 1883 թվականին ստեղծել է ոտքերի ազատման միություն (նմանատիպ առաջին կազմակերպությունը)[33]։ Փիլիսոփա Յան Ֆուն բարեփոխումների կոչ էր անում, որոնք կնպաստեին ազգի առողջացմանը, այդ թվում՝ նա կարծում էր, որ պետք է արգելել ափիոնի ծխելը և ոտքերի երիզակապումը (Յան Ֆուն կարծում էր նաև, որ չինուհիները պետք է սպորտով զբաղվեն, ինչը կօգնի նրանց ծննդաբերել առողջ և ուժեղ երեխաներ)[34]։ Գրող և հասարակական գործիչ Սու Մանշուն (1884-1918) թարգմանել է Վիկտոր Հյուգոյի «Թշվառները» վեպը. նա պատմում էր իր հորինած կերպարի մասին, որը քննադատում է չինական ավանդույթները, այդ թվում՝ ոտքերի երիզակապումը։ Սու Մանշուի խոսքով՝ այդ սովորույթը բարբարոսական է. ոտնաթաթերի ձևախատման պատճառով կանայք չեն կարողանում քայլել, իսկ նրանց ոտքերը «հիշեցնում են խոզերի սմբակներ»[35]։

Չինական ցուցահանդես՝ նվիրված ոտքերի երիզակապման պատմությանը

Սոցիալական դարվինիզմի տեսության հետևորդներն օգտագործել են, որպես փաստարկ, այն գաղափարը, որ այս ավանդույթը թուլացնում է ազգը, քանի որ թույլ կանայք չեն կարող ծնել ուժեղ որդիներ[12][20]։ Ֆեմինիստուհիները քննադատել են այդ ավանդույթը այն բանի համար, որ այն տառապանք է պատճառում կանանց։ 20-րդ դարի սկզբին կրթված չինուհիները, ինչպիսին է ֆեմինիստ Բրիջիթ Կվանը, պայքարում էին ոտքերի երիզակապման սովորույթի դեմ։

Ոտքերի երիզակապման արգելելու փորձեր է արել նաև կառավարությունը։ Կայսրուհին Ցիսին հրամանագիր է ստորագրել օտարերկրացիների հետ հարաբերությունները բարելավելու համար, սակայն շուտով հրամանագիրը չեղյալ է հայտարարվել։ 1902 թվականին ոտքերի վիրակապումն արգելվել է Ցին դինաստիայի կայսեր հրամանով[36]։ 1912 թվականին՝ Ցին դինաստիայի անկումից հետո, Չինաստանի Հանրապետության նոր կառավարությունն արգելել է ոտքերի երիզակապումը, սակայն, ինչպես և նախորդ դեպքերում, այդ նախաձեռնությունը հաջողությամբ չի պսակվել։ Դրա հետ մեկտեղ որոշ ընտանիքներ, որոնք հավանություն չէին տալիս ոտքերի երիզակապելու ավանդույթին, պայմանավորվում էին, որ մի ընտանիքի որդին կամուսնանա մեկ այլ ընտանիքից մի աղջկա հետ, նույնիսկ եթե նրա ոտքերը ըստ սովորության ձևախախտված չլինեն[9]։ Ի հայտ էին եկել «Ընկերություններ ոտքերի վիրակապման դեմ»։ Նրանց անդամները խոստանում էին ոչ միայն չերիզակապել իրենց դուստրերի ոտքերը, այլ նաև թույլ չտալ իրենց որդիներին ամուսնանալ դեֆորմացված ոտքերով աղջիկների հետ[12]։ Երբ 1949 թվականին իշխանության եկան կոմունիստները, նրանց հաջողվեց հասնել ոտքերի երիզակապման լիակատար արգելքի, այդ թվում՝ հեռավոր գյուղական շրջաններում, որոնց բնակիչները չէին ենթարկվում նախորդ կառավարության համապատասխան հրամաններին։

Ոտքերի երիզակապման արգելքը գոյություն ունի նաև ներկայումս։ Բացի օրենսդրական արգելքից, փոխվել է նաև Չինաստանի բնակիչների մտածելակերպը։ Մասնավորապես, հատուկ ուշադրություն է դարձվել սպորտի, այդ թվում՝ կանանց սպորտի զարգացմանը։ Օլիմպիական խաղերում չինացի մարզիկների հաղթանակները հպարտության առարկա են հայրենակիցների համար։ Այդ իսկ պատճառով կանացիության և կանացի գրավչության մասին հասկացությունն անհամատեղելի է դարձել ոտքերի դեֆորմացիայի հետ[11]։ Սակայն դեֆորմացված ոտքերի համար կոշիկները շարունակում էին արտադրվել, քանի որ դեռ կային կանայք, որոնց ոտքերը երիզակապված էին մանկության տարիներից։ «Ոսկե լոտոսների» վերջին զույգ կոշիկը կարվել է 1999 թվականին։ Դրանից հետո տեղի ունեցավ կոշիկի գործարանի փակման հանդիսավոր արարողությունը, իսկ պահեստում մնացած ապրանքը նվիրաբերվեց ազգագրական թանգարանին[37]։

Ժամանակակից հասարակության մեջ ոտքերի երիզակապման գնահատումը տարբերվում է. որոշ դեպքերում, ինչպես օրինակ՝ ամերիկյան գրող Պերլ Բաքի «Երկիր» վեպում, այս սովորույթը նկարագրվում է չեզոք կերպով. հեղինակը սկսում է չինական մշակույթի նկատմամբ հարգանքից և կարծում է, որ օտարերկրացիները չպետք է քննադատեն նրա սովորույթները։ Այլ դեպքերում օտարերկրյա հեղինակները վրդովմունք են հայտնում այդ ավանդույթի կապակցությամբ և կոչ անում չինացիներին ոչնչացնել այն[38]։

Երիզակապված ոտքերի համար նախատեսված կոշիկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Shoes for a Manchu noblewoman, China, Qing dynasty, mid 1800s AD, silk, wood - Textile Museum, George Washington University - DSC09970.JPG

Չինացի կանայք կրել են հատուկ կոշիկներ, որոնք կոչվում էին «լոտոս» կոշիկներ։ Նրանց գուլպաներն ունեին կոնաձև տեսք և հիշեցնում էին լոտոսի կոկոն, ընդ որում, կոշիկներն այնքան փոքր էին, որ տեղավորվում էին ձեռքի ափի մեջ։ Երբեմն կոշիկները կրունկներ կամ կոշտ ներբաններ ունեին, ինչի շնորհիվ ոտքը նույնիսկ ավելի փոքր էր թվում։ Կոշիկները սովորաբար կարվում էին բամբակից կամ մետաքսից, երբեմն դրանք պարզ էին, բայց առավել հաճախ զարդարված էին ծաղիկների, թռչունների և կենդանիների ասեղնագործ պատկերներով։ Երբեմն ասեղնագործությունները եղել են նույնիսկ կոշկատակերի վրա, քանի որ ենթադրվում էր, որ այդ կոշիկները նախատեսված չէին քայլելու համար[39]։ Քանի որ կանանց գեղեցիկ կոշիկները երբեմն տղամարդկանց շրջանում էրոտիկ հուզմունք էին առաջացնում, չինուհիների համար կոշիկի արտադրությունը մեծ նշանակություն ուներ։ Հաճախ կանայք իրենք էին իրենց համար կոշիկ կարում։ Դրա համար նրանք ունեին հատուկ փայտե բարձիկներ, որոնք պատրաստված էին իրենց ոտքերի տեսքով։ Կոշիկի կարի և ասեղնագործության արվեստը սովորում էին մանկուց։ Կային հատուկ արկղեր կանանց կոշիկները պահելու համար։ Գիշերը նույնպես կանայք պետք է կրեին կոշիկներ. գիշերային կոշիկները փափուկ ներբան ունեին, բայց դրանք ավելի կարճ էին և նեղ։ Գիշերային կոշիկները հաճախ զարդարված էին էրոտիկ բովանդակությամբ ասեղնագործ պատկերներով (որոնք Չինաստանում կոչվում էին «գարնանային պալատի նկարներ»)[26]։

Ազդեցություն նորաձևության վրա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

17-18-րդ դարերում Ֆրանսիայում առաջացել է չինական ոճով նորաձևություն («շինուազրի»), այդ թվում՝ հայտնվել են այսպես կոչված մյուլիները՝ փոքրիկ կոշիկներ (սովորաբար առանց հետևի), որոնք նմանակում էին չինուհիների կոշիկները և հաճախ շատ անհարմար էին[40][41]։ 17-րդ դարում մյուլին օգտագործվում էր որպես տնային կոշիկ, ավելի ուշ՝ 18-րդ դարում, նրանք սկսեցին համարվել նրբագեղ կոշիկներ[42]։ Չինական ոճով մյուլին (օրինակ՝ գունավոր սաֆյանից) որպես տնային կոշիկ հագնում էին նաև տղամարդիկ[43]։

Ավելի ուշ մյուլիները դուրս են եկել նորաձևությունից. նրանք իրենց վերածննդով պարտական են ֆրանսիացի մոդելավորողին Ռոժե Վիվիերին (1913-1998)[42], որը կոչվել է «կոշկի Ֆաբերժե»[44]։ Վիվիերը կրկին նորաձև է դարձրել առանց հետնամասի մյուլե կոշիկները, որոնք տեսողական նվազեցնում էինք ոտնաթաթի չափը[42]։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Lim Louisa (19 March 2007)։ «Painful Memories for China's Footbinding Survivors»։ Morning Edition։ National Public Radio 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Bossan, M.-J., 2004
  3. Ko, D., 2002
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Chinese Foot Binding
  5. Cultural Encyclopedia of the Body, 2008
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 Усов, 2003
  7. Fairbank, J.K., 1986
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 Дворкин, А.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Mackie, G., 1996, էջ 1001
  10. Manning, M.E.
  11. 11,0 11,1 Fan Hong, 1997
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 Vento, M., 1998
  13. Davis, 1991, էջ 333
  14. Atabaki, M., 2005, էջ 31
  15. Hastings,J, Selbie, J.A, Gray L.H., 1916, էջ 893
  16. Legge, J., 1880, էջ 111
  17. Lim, 2007
  18. 18,0 18,1 Jackson, B., 1998, էջ 192
  19. 19,00 19,01 19,02 19,03 19,04 19,05 19,06 19,07 19,08 19,09 19,10 19,11 19,12 19,13 19,14 19,15 19,16 19,17 19,18 Стул для бинтования ног
  20. 20,0 20,1 20,2 Levy, H.S., 1991, էջ 322
  21. Jackson, B., 1998, էջ 322
  22. Margo DeMello (2007)։ Encyclopedia of Body Adornment։ Greenwood Press։ էջեր 116–117։ ISBN 978-0-313-33695-9 
  23. Cummings, S.,Stone, K.1997
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 Чжан Юн, 2008
  25. Цветы сливы в золотой вазе
  26. 26,0 26,1 26,2 Сундук для туфель
  27. Flowers in the Mirror, 1965
  28. Elliott, M.C., 2001
  29. Восстание тайпинов
  30. Ko, D., 2005, էջ 14-15
  31. Ko, D., 2005, էջ 18
  32. Goossaert, Palmer, 2012
  33. Плешаков
  34. Schwartz, 1964, էջ 86—88
  35. Vittinghoff, 2004, էջ 245
  36. Journal of International Women’s Studies // bridgew.edu.
  37. Ko, D., 2002, էջ 9
  38. Ebrey, P.
  39. Nicholson, G., 2006, էջ 87
  40. Пахомова, А.В.
  41. Гелеранская, А.
  42. 42,0 42,1 42,2 Скуратовская, М.В., 2013
  43. Российский виртуальный музей обуви. История обуви, период 1800—1840 годов
  44. Bouznif, 2012


Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Тихвинский, С. Л. Движение за реформы в Китае в конце XIX века и Кан Ювэй // Избранные произведения. Т. 1.. — 2006. — С. 255. — ISBN 9004139192
  • Ko, D. Cinderella’s Sisters: A Revisionist History of Footbinding. — Los Angeles: University of California Press,, 2005.
  • Ko, D. Perspectives on Foot-binding. — Los Angeles: University of California Press, 2008.
  • Чжан Юн Дикие лебеди (глава 1. «Золотые лотосы длиной в три цуня»). — Изд–во Ивана Лимбаха, 2008. — 142 с. — ISBN 978–5–89059–106–7
  • Ebrey, P. Gender and Sinology: Shifting Western Interpretations of Footbinding, 1300–1890," Late Imperial China 20.2 (1999): 1-34..

Վավերագրական ֆիլմեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]