Ողոմպիական Խաղեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ողոմպիական օղակները ողոմպիական շարժման նշանն են
Ողոմպիական դրօշը

Ողոմպիական խաղեր (անգլ.՝ Olympic Games, Olympics, ֆր.՝ Jeux olympiques[1]), խոշորագոյն միջազգային մարզական իրադարձութիւն, ամառնային եւ ձմեռնային մարզաձեւերու մրցաշարեր, որոնց ընթացքին աշխարհի տարբեր երկիրներ ներկայացնող հազարաւոր մարզիկներ կը մասնակցին բազմատեսակ մրցութիւններու։ Ողոմպիական խաղերը կը համարուին գլխաւոր մարզական մրցոյթը աշխարհի տարածքին, որոնց կը մասնակցին աւելի քան 200 երկիր[2]։ Ողոմպիական խաղերը տեղի կ՛ունենան ամէն չորս տարին մէկ. Ամառնային եւ Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը տեղի կ՛ունենան հերթականութեամբ՝ մէկը միւսէն երկու տարի ետք։

Ողոմպիական խաղերու ստեղծումը ոգեշնչուած է հին Ողոմպիական խաղերէն, որոնք տեղի կ՛ունենային Հին Յունաստանի Օլիմպիա բնակավայրին մէջ՝ սկսած Ն.Ք. 8-րդ դարէն, սակայն արգիլուած են Ք.Ե. 4-րդ դարուն։ Պարոն Փիեր տը Քուպերթենի ջանքերով 1894-ին հիմնադրուած է Միջազգային ողոմպիական կոմիտէն (ՄՕԿ), որու գլխաւորութեամբ 1896-ին Աթէնքի մէջ տեղի ունեցած են ժամանակակիցառաջին Ողոմպիական խաղերը։ ՄՕԿ-ը Ողոմպիական շարժման ղեկավար մարմինն է, որու կառուցուածքն ու լիազօրութիւնները կ՛որոշուին ըստ Ողոմպիական խարտիայի։

20-րդ եւ 21-րդ դարերուն ընթացքին Ողոմպիական շարժումը զարգացում կ՛ապրի, որ հանգեցած է որոշակի փոփոխութիւններու Ողոմպիական խաղերուն մէջ։ Արդիւնքով ստեղծուած են Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը սառոյցի վրայ եղող ու ձմեռնային այլ մարզաձեւեր, Պարալիմպիկ խաղերը հաշմանդամութիւն ունեցող մարզիկներուն համար, ինչպէս նաեւ Պատանեկան ողոմպիական խաղերը պատանի մարզիկներուն համար։ Դեֆլիմպիկ եւ յատուկ ողոմպիական խաղերը նոյնպէս հաստատուած են ՄՕԿ-ի կողմէն։ Վերջինս ժամանակի ընթացքին ստիպուած եղած է յարմարուիլ կատարուող տնտեսական, քաղաքական ու տեխնիկական փոփոխութիւններուն հետ։

Արեւելեան երկիրներուն մէջ պետութեան կողմէն ֆինանսաւորուող եւ «ամբողջ դրոյքով մարզիկ աշխատող սիրողականներու» ի յայտ գալն ալ աւելի վնասած է զուտ սիրողականի գաղափարախօսութեան, քանի որ ոչ նպաստաւոր պայմաններ ստեղծած է արեւմտեան երկիրներու մէջ ինքնաֆինանսաւորուող մարզիկներուն համար։ Խորհրդային Միութիւնը կը ներկայացնէր մարզիկներու խումբ մը, որոնք պաշտօնապէս ուսանողներ, զինուորներ կամ բանուորներ էին, բայց իրականութեան մէջ անոնցմէ շատերուն պետութիւնը կը վճարէր իրենց ողջ ժամանակը մարզումներուն տրամադրելու համար[3][4]։ Որպէս արդիւնք՝ Ողոմպիական խաղերուն զուտ սիրողական մակարդակի մարզիկներուն փոխարէն, ինչպէս նախատեսած էր Քուպերտենը, սկսած են մասնակցիլ մասնագիտացած մարզիկներ։ Զանգուածային լրատուամիջոցներու կողմէն աճող կարեւորութիւնը ստեղծած է Ողոմպիական խաղերու հովանաւորութեան ու առեւտրայնացման խնդիր։ Համաշխարհային պատերազմներուն պատճառով չեղարկուած են 1916, 1940 եւ 1944 թուականներու Ողոմպիական խաղերը։ Սառ պատերազմի տարիներուն լայնածաւալ բողոքներու արդիւնքով սահմանափակուած է երկիրներու մասնակցութիւնը 1980 եւ 1984 թուականներու Ողոմպիական խաղերուն, սակայն վերջինին մասնակցած է 140 Ողոմպիական ազգային կոմիտէ, որ մրցանիշ էր այդ ժամանակուան համար[5]։

Ողոմպիական շարժումը իր մէջը կը ներառէ Միջազգային մարզական միաւորները, Ազգային ողոմպիական կոմիտէները (ԱՕՄ) եւ կը կազմակերպէ կոմիտէներ բոլոր Ողոմպիական խաղերուն համար։ Որպէս որոշումներ ընդունող մարմին՝ ՄՕԿ-ը պատասխանատու է Ողոմպիական խաղերու մայրաքաղաքի ընտրութեան համար, ինչպէս նաեւ կը կազմակերպէ եւ կը ֆինանսաւորէ Ողոմպիական խաղերը՝ համաձայն Ողոմպիական խարտիայի։ ՄՕԿ-ը նաեւ կ՛որոշէ ողոմպիական ծրագիրը, որ կազմուած է այն մրցոյթներէն, որոնք պէտք է ըլլան Խաղերու ընթացքին։ Կան ողոմպիական շարք մը արարողութիւններ ու խորհրդանիշներ, որոնցմէ են Ողոմպիական դրօշն ու ջահը, ինչպէս նաեւ Ողոմպիական խաղերու բացման ու փակման արարողութիւնները։ Աւելի քան 13 000 մարզիկ կը մասնակցի Ամառնային եւ Ձմեռնային ողոմպիական խաղերուն 33 տարբեր մարզաձեւերէն շուրջ 400 մրցումներուն։ Ամէն մէկ մրցոյթի արդիւնքով առաջին, երկիրորդ եւ երրորդ տեղերը զբաղեցուցած մարզիկները կ՛արժանանան համապատասխանաբար ոսկի, արծաթէ եւ պրոնզէ մետալներու։

Ժամանակի ընթացքին Ողոմպիական խաղերուն սկսած են մասնակցիլ բոլոր պետութիւնները։ Մասնագէններու թուաքանակի աճը հանգեցուցած է շարք մը խնդիրներ ու վէճեր, ներառեալ բողոքները, խթանիչու օգտագործումը, կաշառակերութիւնը եւ ահաբեկչական յարձակումը 1972-ին։ Ամէն երկու տարին մէկ տեղի ունեցող Ողոմպիական խաղերը, մեծապէս լուսաբանուելով զանգուածային լրատուամիջոցներու կողմէ, անյայտ մարզիկներուն հնարաւորութիւն կու տան ձեռք բերել ազգային, իսկ երբեմն նաեւ միջազգային ճանաչում։ Ողոմպիական խաղերը ընդունող երկիրին ու քաղաքին նաեւ հնարաւորութիւն կու տան ներկայանալ աշխարհին։

Բովանդակություն

Հին ողոմպիական խաղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարզադաշտ Օլիմպիայու, Յունաստան

Հին ողոմպիական խաղերը կրօնական ու մարմնամարզական փառատօններ էին, որոնք տեղի կ՛ունենային ամէն չորս տարին մէկ Հին Հունաստանի Օլիմպիա բնակավայրին մէջ՝ Զեւսին նուիրուած սրբավայրին մէջ։ Մրցումները տեղի կ՛ունենային Հին Հունաստանի տարբեր քաղաք-պետութիւններու ու թագաւորութիւններուն մէջ ներկայացուցիչներու միջեւ։ Այդ խաղերուն ժամանակ տեղի կ՛ունենային հիմնականին մարզական մրցութիւններ, սակայն կային նաեւ մարտական մարզաձեւերը, ինչպիսին էին ըմբշամարտը, պանկրատիոնը, ձիավարութեան ու կառք վարելու մրցութիւնները։ Յայտնի է, որ Ողոմպիական խաղերու ընթացքին մասնակէն քաղաք-պետութիւններու միջեւ եղած բոլոր ընդհանրումները դադրեցուած են մինչեւ խաղերուն աւարտը։ Ռազմական գործողութիւններու նմանատիպ դադրեցումը յայտնի էր որպէս Ողոմպիական խաղաղութիւն կամ զինադադար[6]։ Սակայն այդ պատմութիւնը ժամանակակիցառասպած է, քանի որ հին յոյները երբեք չեն դադրեցուցած իրենց պատերազմները։ Զինադադարը Օլիմպիա գացող կրօնական ուխտագնացներուն թոյլ կու տար անվնաս անցնիլ պատերազմող տարածքներով, քանի որ անոնք կը գտնուէին Զեւսի պաշտպանութեան ներքոյ[7]։ Ողոմպիական խաղերու ստեղծման պատմութիւնը պարուրուած է խորհրդաւորութեամբ ու լեգենդներով[8]. ամենատարածուած առասպածներէն մէկուն համաձայն՝ Ողոմպիական խաղերու ստեղծումը կը վերագրուի Հերակլեսին ու անոր հօրը՝ Զեւսին[9][10][11]։ Համաձայն լեգենդի՝ առաջինը Հերակլեսն է, որ խաղերը կոչած Ողոմպիական եւ սկիզբ դրած անոնց ամէն չորս տարին մէկ ըլլալու աւանդոյթը[12]։ Ըստ առասպելին՝ իր տասներկու սխրագործութիւնները աւարտելէ ետք Հերակլեսը կառուցած է Ողոմպիական մարզադաշտը ի պատիւ Զեւսի։ Անոր աւարտէն ետք ան ուղիղ գծով անցած է 200 քայլ եւ այդ տարածութիւնը կոչած «ասպարէզ» (յուն․՝ στάδιον - ստադիոն, լատիներէն՝ stadium, «փուլ, ընթացաշրջան, ստադիա»), որ յետագային դարձած է չափման միաւոր։ Առաջին Ողոմպիական խաղերուն առաւել ընդունուած տարեթիւը Ն.Ք. 776 թուականն է: Այդ հիմնուած է Օլիմպիային մէջ գտնուած արձանագրութիւններուն վրայ, որոնց մէջ թուարկուած են վազքի մրցումներուն յաղթողները, որ տեղ ունեցած են չորս տարին մէկ Ն.Ք. 776 թուականէն ի վեր[13]։ Հին ողոմպիական խաղերու ընթացքին կազմակերպուած են վազքի, հնգամարտի (ներառեալ ցատկել, սկաւառակի եւ նիզակի նետում, վազք եւ ըմբշամարտ), բռնցքամարտի, ըմբշամարտի, պանկրատիոնի եւ ձիավարութեան մրցումներ[14][15]։ Ըստ աւանդութեան՝ առաջին ողոմպիական ախոյեանը եղած է Քորեպուսը, որ խոհարար էր Էլիս քաղաքէն[16]։

Ողոմպիական խաղերը ունեցած են կրօնական հիմնարար նշանակութիւն, եւ մարզական միջոցառումներէն բացի կատարուած են զոհաբերութեան ծիսակարգեր ի պատիւ Զեւսի (որու յայտնի արձանը՝ ստեղծուած Ֆիտիասի կողմէ, տեղադրուած էր Օլիմպիա քաղաքին մէջ գտնուող իր տաճարին մէջ) եւ Պելոպսի Օլիմպիայի առասպելական թագաւորին։ Պելոպսը յայտնի էր Պիսատիսի թագաւոր Օէնոմուսի հետ կառք վարելու մրցման շնորհիւ[17]։ Մրցումներուն յաղթողները փառաբանուած են, անոնց պատուին ստեղծուած են բանաստեղծութիւններ ու կանգնեցուած արձաններ[18]։ Խաղերը տեղի ունեցած են ամէն չորս տարին մէկ, եւ այդ ժամանակաշրջանը, որ յայտնի է որպէս Օլիմպիատա, յոյները օգտագործած են որպէս ժամանակի չափման միաւոր։ Ողոմպիական խաղերը եղած են Պանհելենական խաղերու մէկ մասը, որոնց շարքին ներառուած եղած են Պիթոնեան խաղերը, Նեմէական խաղերը եւ Իշտմիական խաղերը[19]։

Ողոմպիական խաղերը իրենց գագաթնակէտին հասած են Ն.Ք. 6-5-րդ դարերուն, սակայն ետքը անոնց նշանակութիւնը աստիճանաբար նուազած է Յունաստանին մէջ Հռոմէական իշխանութեան ու ազդեցութեան տարածման զուգահեռ։ Թէեւ գիտական որեւէ յստակ եզրահանգին մէջ չկայ այն մասին, թէ երբ է պաշտօնապէս դադրեցումը Հին ողոմպիական խաղերուն, ամենատարածուած տարեթիւը Ք.Ե. 393 թուականն է, երբ Թեոդոսիոս Ա. կայսրը հրամայած է, որ հեթանոսական բոլոր պաշտամունքներն ու ծէսերը վերցուին[20]։ Կը նշուի նաեւ Ք.Ե. 426 թուականը, երբ Թեոդոսիոս Բ.-ը հրամայած է ոչնչացնել յունական բոլոր տաճարները[21]։

ժամանակակիցՈղոմպիական խաղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիմնադիրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարոն Փիեր տը Քուպերտեն

ժամանակակից շրջանին տեղի ունեցող մարզական միջոցառումներու մէջ վերաբերեալ «Ողոմպիական» բառի կիրառման բազմաթիւ դէպքեր փաստաթղթերու մէջմն մէջ կը հանդիպին 17-րդ դարէն սկսած։ Առաջին այդպիսի դէպքը եղած են «Կոտսուոլդի խաղերը» կամ «Կոտսուոլդի ողոմպիական խաղերը», որ ամէն տարի տեղի ունեցած են Անգլիոյ Չիփինկ Կեմփտէն քաղաքի մօտ եւ ներառած են մրցումներ տարբեր մարզաձեւերէ։ Անոնք առաջին անգամ կազմակերպուած են փաստաբան Ռոպերտ Տովերու մէջ կողմէ եւ տեղի ունեցած են 1612-1642 թուականներուն։ Անորմէ ետք եւս քանի մը անգամ տեղի ունեցած են այդ խաղերը ընդհուպ մինչեւ մեր օրերը։ 2012-ին Լոնտոնի Ողոմպիական խաղերու յայտին մէջ Բրիտանական ողոմպիական դաշնութիւնը այդ խաղերը յիշատակած է որպէս Բրիտանիոյ Ողոմպիական շարժման առաջին արտայայտութիւններ[22]։

Յեղափոխական Ֆրանսայի մէջ 1796-1796-ականներուն տեղի ունեցած L'Olympiade de la République ամէնամեայ ազգային ողոմպիական փառատօններուն ժամանակ նոյնպէս փորձ եղած է պահպանել Հին Յունաստանի մէջ տեղի ունեցած Ողոմպիական խաղերու աւանդոյթները[23]։ Մրցաշարերուն ներառուած են քանի մը մարզաձեւեր հին յունական Ողոմպիական խաղերուն։ 1796-ի խաղերը նշանաւորուած են անով, որ այդ ժամանակ մարզանքին ներդրուած է մեթրական համակարգը[23]։

1850-ին Ուիլիամ Փեննի Պրուկսի կողմէ հիմնադրուած է Ողոմպիական դասարան (անգլ.՝ Olympian Class) Միւխ Ուէնլոքու (Շրոփշիր, Անգլիա)։ 1859-ին Պրուկսը այն վերանուանած է Ուէնլոքի ողոմպիական խաղեր (անգլ.՝ Wenlock Olympian Games)։ Ամէնամեայ մարզական այդ փառատօնը տեղի կ՛ունենայ մինչ օրս[24]։ Ուէնլոքի ողոմպիական կազմակերպութիւնը հիմնադրուած է Պրուքի կողմէ 15 Նոյեմբեր 1860-ին[25]։

1862-էն մինչեւ 1867-ը Լիվերփուլի մէջ տեղի ունեցած է Մեծ ողոմպիական փառատօնը (անգլ.՝ Grand Olympic Festival)։ Ճոն Հալիի եւ Չարլզ Մելիի կողմէ հիմնադրուած այդ խաղերը եղած են լիովին սիրողական մակարդակի իրենց բնոյթով եւ միջազգային տեսակէտով, թէեւ միայն «ջենտլմէն ոչ պրոֆեսիոնալները» կրնային մասնակցիլ մրցումներուն[26][27]։ 1896-ին Աթէնքի մէջ տեղի ունեցած առաջին ժամանակակից Ողոմպիական խաղերու ծրագիրը գրեթէ նոյնը եղած է Լիվերփուլի Ողոմպիականի ծրագրի հետ[28]։ 1865-ին Հալին, Պրուքսը եւ Ե. Գ. Ռաւենշտէյնը հիմնադրած են Ազգային ողոմպիական դաշնութիւնը Լիվերփուլի մէջ, որ դարձած է Մեծ Բրիտանիոյ ողոմպիական դաշնութեան նախատիպը։ Անոր հիմնադիր փաստաթուղթի կէտերը յետագային հիմք դարձած են Միջազգային ողոմպիական խարտիայի համար[29]։ 1866-ին Մեծ Բրիտանիոյ մէջ տեղի ունեցած են ազգային Ողոմպիական խաղեր, որ կազմակերպուած են Բիւրեղապակեայ պալատին մէջ[30]։

Վերածնունդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փոստային նամականիշ Յունական առաջին ողոմպիական խաղերուն նուիրուած հաւաքածոյէն

Ողոմպիական խաղերու վերսկսման հարցին վերաբերեալ Յունաստանը սկսած է հետաքրքրութիւն ցուցաբերել 1821-ին Օսմանեան կայսրութեան դէմ մղուած անկախութեան պատերազմի ժամանակ։ Այն առաջին անգամ առաջարկուած է բանաստեղծ եւ թերթի խմբագիր Պանայոտիս Սուցոսը 1833-ին հրատարակուած իր «Մեռածներու երկխօսութիւն» բանաստեղծութեան մէջ[31]։ Յունահռոմէական հարուստ մարդասէր Եվանգելիս Զապասը նախ 1856-ին գրած է Յունաստանի թագաւոր Օտտօն Ա.-ին՝ առաջարկելով ֆինանսաւորել Ողոմպիական խաղերու վերջնական վերսկսումը[32]։ Զապասը հովանաւորած է 1859-ին տեղի ունեցած առաջին Ողոմպիական խաղերը, որ տեղի ունեցած են Աթէնքի հրապարակին մէջ։ Մասնակցած են մարզիկներ Յունաստանէն եւ Օսմանեան կայսրութենէն։ Զապասը ֆինանսաւորած է նաեւ հնագոյն Պանաթենաիկ մարզադաշտը, որպէսզի այն կարենայ հիւրընկալել ապագային տեղի ունեցած բոլոր Ողոմպիական խաղերը[32]։

Մարզադաշտը հիւրընկալած է Ողոմպիական խաղերը 1870 եւ 1875 թուականներուն[33]։ 180-ին խաղերը դիտած է երեսուն հազար հանդիսատես, իսկ 1875-ին խաղերու հանդիսատեսի վերաբերեալ պաշտօնական տուեալներ չկան[34]։ 1890-ին՝ Ուենլոքի ողոմպիական կազմակերպութեան կազմակերպած Ողոմիպիական խաղերուն ներկայ գտնուելէն ետք, Պարոն Փիեր տը Քուպերտենը որոշած է ստեղծել Միջազգային ողոմպիական կոմիտէն (ՄՕԿ)[35]։ Քուպերտենը, հիմնուած Պրուքսի եւ Զապասի գաղափարներուն ու աշխատանքին վրայ, մտադրած է հիմնադրել միջազգային մակարդակի Ողոմպիական խաղեր, որ տեղի կ՛ունենային ամէն չորս տարին մէկ[35]։ Ան այդ գաղափարները ներկայացուցած է նորաստեղծ Միջազգային ողոմպիական կոմիտէի առաջին Ողոմպիական համագումարումին, որ տեղի ունեցած է 16-23 Յունիս 1894-ին Փարիզի համալսարանէն ներս։ Համագումարի վերջին օրը որոշուած է, որ Միջազգային ողոմպիական կոմիտէի հովանիի ներքոյ տեղի ունեցած առաջին Ողոմպիական խաղերը տեղի ունենան Աթէնքի մէջ 1896-ին[36]։ ՄՕԿ-ի առաջին նախագահ ընտրուած է յոյն բանաստեղծ Տեմէտրիուս Վիքելասը[37]։

1896-ի Ողոմպիական խաղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1896-ի Ողոմպիական խաղերու բացման արարողութիւնը Պանաթինաիկօ մարզադաշտին մէջ

Միջազգային ողոմպիական կոմիտէի հովանիի ներքոյ կազմակերպած առաջին Ողոմպիական խաղերը տեղի ունեցած են 1896-ին Աթէնքի Պանաթենաիկ մարզադաշտին մէջ։ Անոնց մասնակցած է ընդհանուր առմամբ 14 երկիր եւ 241 մարզիկ՝ պայքարելով 43 մարզաձեւերու մէջ[38]։ Զապասն ու իր զարմիկ Քոնստանտինոս Զապասը դիմած էին Յունաստանի կառավարութեան Ողոմպիական խաղերը հովանաւորելու համար, եւ այդ դիմումի հիման վրայ անոնց վստահուած է 1896-ի խաղերը հովանաւորելու պատասխանատուութիւնը[39][40][41]։ Ճորճ Աւերոֆը մեծ ներդրում կատարած է խաղերու նախապատրաստման ժամանակ մարզադաշտի վերակառուցման գործով[42]։ Յունաստանի կառավարութիւնը նոյնպէս յատկացուցած է որոշակի ֆինանսաւորում՝ յոյս ունենալով, որ ծախսերը կը փոխհատուցուին տոմսերու մէջ եւ առաջին Ողոմպիական խաղերուն նուիրուած նամականիշներու հաւաքածոյի վաճառքին շնորհիւ[42]։

Յունաստանի պաշտօնատար անձինք եւ հասարակութիւնը հիացած եղած են Ողոմպիական խաղերու տեղի ունեցած մակարդակէն։ Նոյն կարծիքին եղած են նաեւ շատ մարզիկներ, որոնք նոյնիսկ պահանջած են, որ Ողոմպիական խաղերը մշտապէս տեղի ունենան Աթէնքի մէջ։ Սակայն Միջազգային ողոմպիական կոմիտէն ծրագրած էր, որ յետագային խաղերը տեղի ունենան աշխարհի տարբեր քաղաքներուն մէջ։ Երկրորդ Ողոմպիական խաղերը տեղի ունեցած են Փարիզի մէջ[43]։[43]։

Փոփոխութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1896-ին ունեցած յաջողութենէն ետք Ողոմպիական խաղերը յայտնուած են լճացման մէջ, որ կը սպառնար անոնց գոյութեան։ 1900-ի Ողոմպիական խաղերը տեղի ունեցած են Փարիզի մէջ եւ կազմած Համաշխարհային ցուցահանդէսի մաս։ 1904-ին Սենթ Լուիսի մէջ տեղի ունեցած Ողոմպիական խաղերը նոյնպէս կազմակերպուած են Համաշխարհային ցուցահանդէսի շրջանակներուն մէջ, եւ երկուքն ալ աւելի շատ նման եղած են ցուցադրումի։ Փարիզի Ողոմպիական խաղերը չեն ունեցած մարզադաշտ, սակայն անոնք նշանաւոր են անով, որ անոնց առաջին անգամ մասնակցած են նաեւ կանայք։ Սենթ Լուիսի Ողոմպիական խաղերուն մասնակցած է շուրջ 650 մարզիկ, սակայն անոնցմէ 580-ը եղած է Միացեալ Նահանգներէն։ Այդ խաղերը եղած են Ողոմպիական շարժման նուազագոյն մակարդակը[44]։ Ողոմպիական խաղերու համբաւը կրկին վերականգնուած է այն բանէն ետք, երբ 1906-ին Աթէնքի մէջ տեղի ունեցած են արտահերթ Ողոմպիական խաղեր (անգլ.՝ Intercalated Games, այդպէս կոչուած են, որովհետեւ եղած են երրորդ Ողոմրիականի շրջանակներուն մէջ տեղի ունեցող երկրորդ խաղերը)։ Այդ խաղերը չեն ճանչցուած ՄՕԿ-ի կողմէն, եւ յետագային նման խաղեր այլեւս չեն եղած։ Արտահերթ Ողոմպիական խաղերը, որոնց մասնակցած են բազմաթիւ մարզիկներ աշխարհի տարբեր երկիրներէն, արժանացած են միջազգային ուշադրութեան։ Այդ նպաստած է Ողոմպիական խաղերու ժողովրդականութեան ու անոր մասշտաբներու մեծացման[45]։

Ձմեռնային ողոմպիական խաղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տափօղակով հոքէի խաղ 1928-ին Սանկտ Մորէնու տեղի ունեցած Ձմեռնային ողոմպիական խաղերուն

Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը ստեղծուած են սառոյցի եւ ձիւնի վրայ տեղի ունեցող մարզաձեւերուh համար, որոնց մրցումները տրամաբանական տեսնակիւնէն անհնար էր ըլլար Ամառնային ողոմպիական խաղերու ընթացքին։ Այնուամէնայնիւ, գեղասահքը (1908 եւ 1920) եւ տափօղակով հոքէյը (1920) ներառուած են Ամառնային ողոմպիական խաղերու մարզաձեւերուն շարքին։ ՄՕԿ-ը կը ցանկար ընդլայնել անոնց ցանկը՝ ներառելով ձմեռնային այլ մարզաձեւեր։ 1921-ին Լոզանի մէջ տեղի ունեցած Ողոմպիական համագումարին որոշուած է Ողոմպիական խաղերու ձմեռնային տարբերակը։ 1924-ին Ֆրանսայի Շամոնի քաղաքին մէջ տեղի ունեցած է ձմեռնային մարզաձեւերու շաբաթ (այն տեւած է 11 օր)՝ կապուած Փարիզի Ողոմպիական խաղերուն հետ, որ տեղի ունեցած են երեք ամիս ետք։ Այդ իրադարձութիւնն ալ յայտնի է որպէս առաջին Ձմեռնային ողոմպիական խաղեր[46]։ Չնայած սկիզբը նախատեսուած էր, որ Ամառնային եւ Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը կը հիւրընկալէ նոյն երկիրը մէկ տարուան ընթացքին, սակայն շուտով այդ դադրեցուած է։ ՄՕԿ-ը որոշած է, որ Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը պէտք է ըլլան ամէն չորս տարին մէկ՝ այն նոյն տարին, որ կ՛ըլլան Ամառնային ողոմպիական խաղերը[47]։ Այդ աւանդոյթը պահպանուած է մինչեւ 1992, երբ Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը տեղի ունեցած են Ֆրանսայի Ալբերու քաղաքին մէջ։ Անկէ ետք, սկսած 1994-էն, Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը տեղի ունեցած են ամէն չորս տարին մէկ, սակայն արդէն Ամառնային ողոմպիական խաղերէն երկու տարի ետք[48]։

Պարալիմպիկ խաղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1964-ի Ամառնային պարալիմպիկ խաղերը Թոքիոյու

1948-ին Սըր Լիուտուիկ Կուտմանը, որոշելով նպաստել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք զինուորներու վերականգման, կազմակերպած է տարբեր մարզաձեւերու մրցումներու շարք մը հիւանդանոցներու միջեւ, որ պէտք է համապատասխանէր նոյն թուականին Լոնտոնի տեղի ունեցած Ողոմպիական խաղերուն հետ։ Կուտմանի կազմակերպած միջոցառումը, որ այն ժամանակ յայտնի էր որպէս «Սթօք Մանտեւիլեան խաղեր, վերածուած է ամէնամեայ մարզական փառատօնի։ Յետագայ տասներկու տարիներու ընթացքին Կուտմանն ու այլք շարունակած են նպաստել մարզանքը՝ որպէս ապաքինման միջոց օգտագործելու գործին։ 1960-ին Հռոմի մէջ տեղի ունեցող Ողոմպիական խաղերու ժամանակ Կուտմանը տարած է 400 մարզիկներ՝ մասնակցելու «Զուգահեռ ողոմպիական խաղերուն» (անգլ.՝ Parallel Olympics), որոնք ալ յայտնի դարձած են որպէս առաջին Պարալիմպիկ խաղեր։ Այդ ժամանակէն ի վեր Պարալիմպիկ խաղերը տեղի կ՛ունենան ամէն Ողոմպիականի հետ նոյն տարին։ 1988-ին Սեուլու (Հարաւային Քորիա) տեղի ունեցած Ամառնային ողոմպիական խաղերէն սկսած՝ անոնք հիւրընկալող քաղաքին մէջ տեղի կ՛ունենան նաեւ Պարալիմպիկ խաղերը[49]։ 2001-ին Միջազգային ողոմպիական կոմիտէն եւ Միջազգային պարալիմպիկ կոմիտէն ստորագրած են համաձայնութիւն, ըստ որուն՝ երաշխաւորուած է, որ հիւրընկալող քաղաքի հետ պայմանագիր պիտի կնքուի եւ՛ Ողոմպիական, եւ՛ Պարալիմպիկ խաղերը ընդունելու վերաբերեալ[50][51]։ Այդ համաձայնութիւնը ուժի մտած է 2008-ին Փեքինի մէջ տեղի ունեցած Ամառնային ողոմպիական խաղերու եւ 2010-ին Վանկուվերու մէջ տեղի ունեցած Ձմեռնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ։ Լոնտոնի կազմակերպչական յանձնաժողովի Լորտ Քոուն 2012-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցող Ամառնային պարալիմպիկ խաղերու եւ Ամառնային ողոմպիական խաղերու մասին ըսած է.

Aquote1.png Մենք կ՛ուզենք փոխել հասարակութեան վերաբերմունքը հաշմանդամութեան նկատմամբ, ընդգծել Պարալիմպիկ մարզանքի գերազանցութիւնը եւ ճիշդ սկիզբէն հաւատացնել, որ այդ երկու խաղերը մէկ միասնական ամբողջութիւն են։
Aquote2.png


Պատանեկան խաղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2010-ին Ողոմպիական խաղերուն աւելցած են Պատանեկան խաղերը, որոնք 14-18 տարեկան մարզիկներուն հնարաւորութիւն կու տան մրցիլ ուրիշներու հետ։ Պատանեկան ողոմպիական խաղերու ստեղծման գաղափարը առաջարկուած է ՄՕԿ նախագահ Ժագ Ռոկէի կողմէ 2001-ին եւ հաստատուած ՄՕԿ 118-րդ համագումարին[53][54]։ Առաջին Ամառնային պատանեկան ողոմպիական խաղերը տեղի ունեցած են Սինկափուրի մէջ 14-26 Օգոստոս 2010-ին, իսկ անկէ երկու տարի ետք Աւստրիոյ Ինսպրուկ քաղաքին մէջ տեղի ունեցած են առաջին Ձմեռնային պատանեկան ողոմպիական խաղերը[55]։ Այս խաղերը աւելի կարճատեւ են, քան մեծահասակներունը. ամառնային խաղերը կը տեւեն տասներկու, ձմեռնայինը՝ ինը օր[56]։ ՄՕԿ-ը Ամառնային պատանեկան խաղերուն թոյլ տուած է մասնակցիլ 3500 մարզիկներու եւ 875 պաշտօնական անձերու, իսկ Ձմեռնային խաղերուն՝ 970 մարզիկներու եւ 580 պաշտօնական անձերու [57][58]։ Մարզաձեւերը կը համապատասխաեն անոնց, որոնք տեղի կ՛ունենան մեծահասակներու համար նախատեսուած Ողոմպիական խաղերուն, բայց կան որոշակի տարբերութիւններ։ Մասնաւորապէս մրցումներուն կրնան մասնակցիլ տարբեր ազգերու եւ տարբեր սեռերու ներկայացուցիչներէ կազմուած խումբեր, մարզաձեւերուն ու մրցութիւններուն թիւը աւելի քիչ է[59]։

21-րդ դարու Ողոմպիական խաղեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1896-ին 14 երկիրներ ներկայացնող 241 մասնակէններու փոխարէն 2012-ին Ամառնային ողոմպիական խաղերուն մասնակցած է արդէն շուրջ 10,500 մարզիկ աշխարհի 204 երկիրներէ[60]։ Ձմեռնային ողոմպիական խաղերու մասնակիցները աւելի փոքր են։ Օրինակ՝ 2014-ին Սոչիի մէջ տեղի ունեցած Ողոմպիական խաղերուն մասնակցած է 2873 մարզիկ 88 երկիրներէ, որոնք մետալներու համար պայքարած են 98 category-ներու մէջ։ Ողոմպիական խաղերու ընթացքին մարզիկներու եւ պաշտօնական անձերու մեծ մասը կը բնակի Օլմիպիական գիւղին մէջ։ Վերջինս նախատեսուած է Ողոմպիական խաղերու բոլոր մասնակէններու առաձին բնակութեան համար եւ ապահովուած է սրճարաններով, հիւանդանոցներով եւ կրօնական ծէսերու կատարման համար անհրաժեշտ վայրերով[61]։

ՄՕԿ-ը թոյլ կու տայ Ազգային ողոմպիական կոմիտէներ ստեղծել նաեւ այն ազգերուն, որոնք չեն համապատասխաներ քաղաքական ինքնիշխանութեան խիստ դրոյթներուն, ինչպէս պահանջու են այլ կազմակերպութիւններ։ Որպէս արդիւնք՝ գաղութներն ու կախեալ տարածքները նոյնպէս իրաւունք կը ստանան մասնակցիլ Ողոմպիական խաղերուն։ Այդպիսի տարածքներէն են Փորթօ Ռիքօն, Պերմուտեան կղզիները եւ Հոնկ Քոնկը, որոնք բոլորն ալ մրցումներուն կը մասնակցին որպէս առանձին երկիրներ, չնայած իրաւաբանական տեսանկիւնէ կը գտնուին այլ պետութեան կազմու[62]։ Ողոմպիական խարտիայի ներկայիս տարբերակը թոյլ կու տայ ստեղծել նոր Ազգային ողոմպիական կոմիտէներ այն ազգերու ներկայացման համար, որոնք կը դասակարգուին որպէս «միջազգային հանրութեան կողմէ ճանաչուած անկախ պետութիւն»[63]։ Այնուամէնայնիւ, թոյլ չի տրուիր ստեղծել Ազգային ողոմպիական կոմիտէներ Սինթ Մաարտենի եւ Քիւրասաոյի համար, երբ անոնք հասած են նոյն սահմանադրական կարգավիճակին, որ Արուբան 2010-ին, չնայած ՄՕԿ-ն Արուբայի ողոմպիական կոմիտէն ճանչցած է դեռ 1986-ին[64][65]։ 2012-էն ետք Նիտերլանտներու Անտիլեան կղզիներու մարզիկները կրնան իրենց ցանկութեամբ ներկայացնել կա՛մ Նիտերլանտները, կա՛մ Արուբան[66]։

Խաղերու արժէք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2016-ի Օքսֆորտի ողոմպիական ուսումնասիրութիւններու արդիւնքով պարզուած է, որ 1960-էն սկսած Ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ մարզանքի հետ կապուած ծախսերը կը կազմեն միջինը 5,2 միլիար տոլար, իսկ Ձմեռնային ողոմպիական խաղերուն՝ 3,1 միլիար։ Այդ թիւերը չեն ներառեր աւելի լայն ենթակառուածքները, ինչպիսին են ճանապարհները, քաղաքային երկաթուղի եւ օդակայանները, որոնք կրնան նոյնքան կամ ալ աւելի թանկ արժել, քան մարզանքի հետ կապուած ծախսերը։ Ամենաթանկ Ամառնային ողոմպիական խաղերը եղած են 2008-ին Փեքինի մէջ տեղի ունեցած խաղերը, որ արժցած են 40-44 միլիար տոլար[67], իսկ ամենաթանկ Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը՝ 2014-ին Սոչիի մէջ տեղի ունեցած խաղերը, որ արժած են 51 միլիար ամերիկեան տոլար[68][69]։ Մէկ մարզիկի համար միջինը կը ծախսուի 0,6 միլիոն ամերիկեան տոլար Ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ եւ 1,3 միլիոն Ձմեռնային խաղերու ժամանակ։ 2012-ին Լոնտոնի Ողոմպիական խաղերու ժամանակ մէկ մարզիկի հաշուով ծախսուած է 1,4 միլիոն, 2014-ին Սոչիի Ողոմպիական խաղերու ժամանակ՝ 7,9 միլիոն տոլար։

1976-ին Մոնրէալի մէջ եւ 1980-ին Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցած Ողոմպիական խաղերու ժամանակ հիւրընկալող երկիրը, ձգտելով հնարաւորինս լաւ ներկայանալ, կատարած է այնպիսի ծախսեր, որոնք էականօրէն գերազանցած են ստացուած եկամուտը։ Այդ պատճառով ալ 1984-ին Լոս Անճելըսի մէջ տեղի ունեցող Ողոմպիական խաղերուն նախապատրաստուելու ժամանակ տանտէրերը խստօրէն որոշած են վերահսկել կատարուող ծախսերը՝ օգտագործելով արդէն գոյութիւն ունեցող մարզադաշտեր ու այլ կառոյցներ, բացառութեամբ լողի մրցահրապարակի ու հեծանիւահրապարակի, որոնց համար վճարած են կորպորատիւ հովանաւորներ։ Ողոմպիական կոմիտէն Փիթեր Յուպերոտի գլխաւորութեամբ եկամուտի մէկ մասը օգտագործած է LA84 հիմնադրամի համար, որպէսզի նպաստէ պատանեկան մարզաձեւերու զարգացման Հարաւային Գալիֆորնիոյ մէջ, օժանդակէ մարզիչներու ուսման եւ օգնէ մարզական գրադարանին։ 1984-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերը կը համարուին ֆինանսական տեսնակիւնէ ամենայաջողուածը ժամանակակից Ողոմպիական խաղերու շարքին[70]։

Յաճախ Ողոմպիական խաղերու ժամանակ ծախասերը կը գերազանցեն նախատեսուած պիւտճէն։ 1960-էն ետք կազմակերպուած խաղերու համար միջին գերածախսը կը կազմէ 156% իսկական իմաստով[72], այսինքն՝ ծախսերու միջինը 2,56 անգամ կը գերազանցեն Ողոմպիական խաղերը հիւրընկալելու յայտի ներկայացման ժամանակ նախատեսուած պիւտճէն։ 1976-ին Մոնրէալի մէջ տեղի ունեցած Ողոմպիական խաղերու ժամանակ կատարուած է ամենաշատ գերածախսը (720 %) Ամառնային եւ ընդհանրապէս բոլոր Ողոմպիական խաղերու շարքին։ Ձմեռնային ողոմպիական խաղերուն ամենաշատ գերածախսը կատարուած է 1980-ին Լէյք Փլեսիտի Ողոմպիական խաղերու ժամանակ եւ կազմած է 324 %։ 2012-ին Լոնտոնի խաղերու ժամանակ գերածախսը կազմած է 76 %, 2014-ին Սոչիի խաղերուն՝ 289 %[71]։

Տնտեսական եւ ընկերային ազդեցութիւն հիւրընկալ քաղաքի եւ երկիրի վրայ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ տնտեսագէտներ վատատեսօրէն կը վերաբերին Ողոմպիական խաղերու հիւրընկալման տնտեսական օգուտին՝ նշելով, որ նման մեծամասամբ իրադարձութիւնները կը պահանջեն մեծ ծախսեր եւ կու տան համեմատաբար քիչ եկամուտ[72]։ Ընդհակառակը, հիւրընկալումը (կամ միայն յայտի ներկայացումը) կ՛աւելացնէ այդ երկիրի արտահանման ծաւալը, քանի որ հիւրընկալող կամ յայտ ներկայացուցած երկիրը ատով իսկ ցոյց կու տայ, որ պատրաստ է բաց առեւտուրի[73]։ Ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ Ամառնային ողոմպիական խաղերու հիւրընկալումը դրական ազդեցութիւն կ՛ունենայ այն հիմնարկութիւններու մարդասիրական ներդրումներու վրայ, որոնք գրասենեակներ ունին տուեալ քաղաքին մէջ, որ կը նպաստէ տեղի ոչ առեւտրային մասի զարգացման։ Այս դրական ազդեցութիւնը կը սկսի խաղէն տարիներ առաջ եւ կրնայ շարունակուիլ անկէ ետք եւս քանի մը տարի, թէեւ ոչ շատ երկար։ Այս թոյլ տուած եզրակացնել, որ Ողոմպիական խաղերու գումարումը կրնայ ազդել տեղի ձեռնարկութիւններուն վրայ, որպէսզի անոնք աջակցին տեղի ոչ առեւտրային մասին եւ քաղաքացիական հասարակութեան[74]։

Խաղերը հիւրընկալող երկրի հասարակութեան վրայ կ՛ունենան նաեւ նշանակալի բացասական ազդեցութիւն, օրինակ՝ Բնակարանով ապահովման իրաւունքի եւ վտարման կեդրոնը ներկայացուցած տուեալներու համաձայն՝ երկու տասնամեակի ընթացքին Ողոմպիական խաղերու պատճառով տունէն տեղափոխուած է աւելի քան երկու միլիոն անձ[75]։ 2014-ին Սոչիի Ողոմպիական խաղերը եղած են ամենաթանկը պատմութեան մէջ՝ արժէնալով աւելի քան 50 միլիար ԱՄՆ տոլար։ Համաձայն Վերակառուցման եւ զարգացման եւրոպական դրամատան հաշուէտուութեան, որ թողարկուած է այդ խաղերու ժամանակ, այդ ծախսերը չեն նպաստեր Ռուսաստանի ազգային տնտեսութեան զարգացման, սակայն կրնան ապագային գործարարներուն գրաւել դէպի Սոչի եւ Կրասնոդարի երկրամաս[76]։ Սակայն Դեկտեմբեր 2014-ին The Guardian պարբերականը գրած է, թէ Սոչին նման է «քաղաք-ուրուականի» բնութեան գիրկը տարածուած մարզադաշտերով ու արենաներով, դեռեւս անաւարտ կառոյցներով[77]։ Անորմէ բացի, առնուազն չորս քաղաք հետ վերցուած են 2022-ի Ձմեռնային ողոմպիական խաղերու հիւրընկալման համար ներկայացուցած իրենց յայտերը՝ որպէս պատճառ ներկայացնելով մեծ ծախսերն ու առաջակցութեան բացակայութիւնը[78]։ Արդիւնքով խաղերը հիւրընկալելու համար պայքարած են երկու քաղաք՝ Ղազախստանի մայրաքաղաք Ալմա-Աթան եւ Չինաստանի մայրաքաղաք Փեքինը։ Յուլիս 2016-ին The Guardian պարբերականը նշած է, որ Ողոմպիական խաղերու ապագային սպառնացող մեծագոյն վտանգը այն է, որ շատ քիչ քաղաքներ ցանկութիւն կը յայտնեն հիւրընկալել զանոնք[79]։

Միջազգային ողոմպիական կոմիտէ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջազգային ողոմպիական կոմիտէի գրասենեակը Լոզանի մէջ

Ողոմպիական շարժման մաս կը կազմեն մեծ թիւով ազգային եւ միջազգային մարզական կազմակերպութիւններ եւ դաշնութիւններ, ճանչցուած մետիա գործընկերներ, ինչպէս նաեւ մարզիկներ, պաշտօնատար անձինք, դատաւորներ եւ ցանկացած այլ անձինք ու հիմնարկութիւններ, որոնք կը համաձայնին ենթարկուիլ Ողոմպիական խարտիայի կանոններուն[80]։ Որպէս Ողոմպիական շարժումը հովանաւորող կազմակերպութիւն՝ Միջազգային ողոմպիական կոմիտէն (ՄՕԿ) պատասխանատու է Ողոմպիական խաղերը հիւրընկալող քաղաքի ընտրութեան, Ողոմպիական խաղերու ծրագրաւորման վերահսկողութեան, մարզական ծրագրի թարմացման ու հաստատման, հովանաւորման ու հեռարձակման իրաւունքներու վերաբերեալ բանակցութիւններու վարման համար[81]։

Ողոմպիական շարժումը կազմուած է երեք հիմնական տարրերէ.

  • Միջազգային միաւորումները ղեկավար մարմիններ են, որոնք կը վերահսկեն մարզանքը միջազգային մակարդակի վրայ։ Օրինակ՝ ոտնագնդակի միջազգային ընկերակցութիւններու դաշնութիւնը (ՖԻՖԱ) միջազգային միաւորում է ոտնագնդակի համար, իսկ Վոլէյպոլի միջազգային դաշնութիւնը (ֆր.՝ Fédération Internationale de Volleyball)՝ վոլէյպոլի համար։ Ողոմպիական շարժումը ներկայիս կը ներառէ 35 միջազգային դաշնութիւններ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը ներկայացնէ ողոմպիական մարզաձեւերէն մէկը[82]։
  • Ազգային ողոմպիական կոմիտէները (ԱՕԿ) կը ներկայացնեն եւ կը վերահսկեն Ողոմպիական շարժումը տուեալ պետութեան սահմաններուն մէջ։ Օրինակ՝ Միացեալ Նահանգներու ողոմպիական կոմիտէն ԱՄՆ-ի Ազգային ողոմպիական կոմիտէն է։ Ներկայիս գոյութիւն ունին 205 Ազգային ողոմպիական կոմիտէներ, որոնք ճանչցուած են ՄՕԿ-ի կողմէ[83]։
  • Ողոմպիական խաղերու կազմակերպիչ կոմիտէները ժամանակաւոր կոմիտէներ են, որոնք պատասխանատու են տուեալ Ողոմպիական խաղերու կազմակերպման համար։ Անոնք կը ցրուին Ողոմպիական խաղերու աւարտէն եւ ամփոփիչ հաշուէտուութիւնը ՄՕԿ-ին ներկայացնելէն ետք[84]։

Ողոմպիական շարժման պաշտօնական լեզուներն են անգլերէնն ու ֆրանսերէնը։ Ողոմպիական խաղերու ժամանակ կ՛օգտագործուի նաեւ հիւրընկալող երկիրի լեզուն (կամ լեզուները, եթէ տուեալ երկիրը ունի մէկէ աւելի պաշտօնական լեզու, բացի անգլերէնն ու ֆրանսերէնը)։ Իւրաքանչիւր յայտարարութիւն (օրինակ՝ երկիրի յայտարարումը բացման արարողութեան ժամանակ) կ՛ազդարարուի այդ երեք (կամ աւելի) կամ երկու հիմնական լեզուներով, եթէ հիւրընկալող երկիրի պաշտօնական լեզուն անգլերէնը կամ ֆրանսերէնն է[85]։

Քննադատութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջազգային ողոմպիական կոմիտէն յաճախ քննադատութիւններու կ՛արժանանայ դժուար վերահսկուող կազմակերպութիւն ըլլալու համար, որուն շարք մը անդամներ կոմիտէի կազմին մէջ կը մնան ամբողջ կեանքի ընթացքին։ Էյվերու Պրենտէժի եւ Խուան Անթոնիօ Սամարանչի նախագահութեան տարիները յատկապէս արժանացած են հակասական գնահատականներու։ Պրենտէժը նախագահած է աւելի քան 20 տարի, եւ այդ ընթացքին Ողոմպիական խաղերը զերծ պահած է քաղաքական միջամտութիւններէ ու գովազդի ազդեցութենէ[86]։ Ան մեղադրուած է ռասիզմի (Հարաւափիկեան Հանրապետութեան ռասայական մէկուսացուածութեան վերացման դիմադրելու համար) եւ հակասեմականութեան համար[87]։ Սամարանչի նախագահութեան ընթացքին գրասենեակը մեղադրուած է ընտանեվարութեան ու կաշառակարութեան մէջ[88]։ Սամարանչի կապերը Սպանիոյ մէջ տիրող Ֆրանքոյի ռեժիմի հետ նոյնպէս քննադատութեան տեղիք տուած են[89]։

1998-ին յայտնի դարձած է, որ ՄՕԿ-ի քանի մը անդամներ կաշառք վերցուցած են 2002-ի Ողոմպիական խաղերու յայտ ներկայացուցած Սոլթ Լէյք Սիթի կոմիտէի խումբէն։ ՄՕԿ-ը դիմած է հետաքննութեան, որու արդիւնքով չորս հոգի հրաժարական տուած է, իսկ վեցը հեռացուած են։ Սկանտալէն ետք կատարուած են որոշակի փոփոխութիւններ հիւրընկալող քաղաքի ընտրութեան կարգին մէջ, որպէսզի կանխարգիլուի ապագային նմանատիպ իրավիճակներու առաջացումը[90]։

1999-ին յայտնի դարձած է, որ 1998-ին Նականոյ մէջ Ողոմպիական խաղերը ընդունելու համար յայտ ներկայացուցած ողոմպիական կոմիտէն ծախսած է շուրջ 14 միլիոն տոլար ՄՕԿ-ի 62 անդամներու ու անոնց բազմաթիւ գործընկերներուն իրենց կողմը գրաւելու համար։ Ստոյգ թիւերը յայտնի չեն, որովհետեւ ծախսերուն վերաբերող փաստաթուղթերը ոչնչացուած են անկէ ետք, երբ ՄՕԿ-ը խնդրած է չհրապարակել միջոցառման կազմակերպման վրայ ծախսած գումարները[91][92]։

BBC հեռուստաալիքի Panorama: Buying the Games վաւերագրական ֆիլմին մէջ, որ հեռարձակուած է Օգոստոս 2004-ին, հետաքննուած է 2012-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերու մայրաքաղաքի որոշման ժամանակ կաշառք տալու հարցը[93]։ Ֆիլմը պնդած է, որ հնարաւոր է կաշառել ՄՕԿ-ի անդամին, որպէսզի ան քուէարկէ որոշակի քաղաքի օգտին։ Լոնտոնի՝ 2012-ի Ողոմպիական խաղերու մայրաքաղաք ընտրուելէ ետք[94] Փարիզի քաղաքապետ Պերտրան Տելանոյէն Մեծ Բրիտանիոյ վարչապետ Թոնի Պլէէրին եւ Լոնտոնի համար յայտ ներկայացուցած կոմիտէին (որու նախագահն էր ողոմպիական նախկին ախոյեան Սեբաստեան Քոուն) մեղադրած է յայտերու ներկայացման կանոնները խախտելու մէջ։ Ան Ֆրանսայի նախագահ Ժագ Շիրակին ներկայացուցած է որպէս վկայ։ Վերջինս զգուշաւոր հարցազրոյցներ տուած է իր մասնակցութեան վերաբերեալ[95]։ Այդ յայտարարութեան վերաբերեալ լիարժէք հետաքննութիւն չի եղած։ 2006-ի Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը հիւրընկալելու համար Թուրինի յայտը նոյնպէս վէճերու տեղիք տուած է։ ՄՕԿ-ի ականաւոր անդամ Մարք Հոտլերը, որ խիստ կողմնակից էր խաղերը Զուէներուոյ Սիոն քաղաքին մէջ կազմակերպելու, պնդած է, թէ Թուրինի կազմակերպիչ կոմիտէն կաշառած է ՄՕԿ-ի անդամներուն։ Այդ մեղադրանքներուն պատճառով տեղի ունեցած է լայն հետաքննութիւն։ Այդ յայտարարութիւններուն պատճառով ՄՕԿ-ի բազմաթիւ անդամներ վատ տրամադրուած էր Սիոնի յայտի նկատմամբ, որ օգնած է Թուրինին յաղթել Ողոմպիական խաղերը ընդունելու համար պայքարին մէջ[96]։

Յուլիս 2012-ին Հակադիֆամացիոն լիկան Միջազգային ողոմպիական կոմիտէի մերժումը Ողոմպիական խաղերու բացման արարողութենէն առաջ լռութեան վայրկեան յայտարարած իսրայէլցի այն տասնմէկ մարզիկներուն համար, որոնք պաղեստինցի ահաբեկիչի գործողութիւններու արդիւնքով զոհուած էին 1972-ին Միւնխենի Ողոմպիական խաղերու ժամանակ, կոչած է «շարունակական յամառ անտարբերութիւն եւ քարսրտութիւն իսրայէլցի զոհուած մարզիկներու յիշատակին նկատմամբ»[97]։

Առեւտրայնացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազգային կազմակերպչական կոմիտէներու ներքոյ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ողոմպիական խաղերը տարբեր չափերով առեւտրայնացուիլ սկսած են 1896-ին Աթէնքի մէջ տեղի ունեցած առաջին Ողոմպիական խաղերուն, երբ գովազդի համար վճարած են շարք մը ընկերութիւններ[98], որոնց կարգին էր Kodak-ը[99][100]։ 1908-ին Oxo, Odol mouthwash եւ Indian Foot Powder ընկերութիւնները եղած են Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցող Ողոմպիական խաղերու պաշտօնական հովանաւորները[101][102][103]։ Coca-Cola ընկերութիւնը հովանաւորած է 1928-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերը եւ մինչեւ այժմ կը շարունակէ հանդէս գալ որպէս հովանաւոր[98]։ Նախքան ՄՕԿ-ի կողմէ հովանաւորութեան վերահսկողութիւն ստանձնելը ազգային կազմակերպչական կոմիտէները իրենք պատասխանատու էին հովանաւորութեան վերաբերեալ պայմանագրերու կնքման եւ ողոմպիական խորհրդանիշներու օգտագործման համար[104]։

ՄՕԿ-ի վերահսկողութեան ներքոյ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկիզբը ՄՕԿ-ը դէմ էր հովանաւորներու կողմէ ֆինանսաւորման ընդունման։ Միայն 1972-ին ՄՕԿ նախագահ Էյվերու Պրենտէժի՝ պաշտօնէն հեռանալէն ետք ՄՕԿ-ը սկսած է ուսումնասիրել հեռուստատեսութեան եւ գովազդային շուկայի ընձեռած հնարաւորութիւնները[104]։ Խուան Անթոնիօ Սամարանչի նախագահութեան ընթացքին սկսած են համագործակցել միջազգային հովանաւորներու հետ, որոնք կը ձգտին իրենց ապրանքները կապել ողոմպիական ապրանքանիշի հետ[105]։

Պիւճէ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

20-րդ դարու առաջին կիսուն ՄՕԿ-ը գործած է փոքր պիւճէով[105][106]։ 1952-1972-ականներուն զբաղեցնելով ՄՕԿ նախագահի պաշտօնը՝ Էյվերու Պրենտէժը մերժած է Ողոմպիական խաղերը առեւտրային հետաքրքրութիւններու հետ կապելու բոլոր փորձերը։ Պրենտէժը կը հաւատար, որ հետաքրքրութիւնները բացասաբար կ՛անդրադառնան ՄՕԿ-ի կողմէ որոշումներու կայացման վրայ[104]։ Սակայն ՄՕԿ-ը կազմակերպչական կոմիտէներուն թոյլ կու տար հովանաւորութեան պայմանագրեր կնքել եւ օգտագործել ողոմպիական խորհրդանիշները[104]։ Պրենտէժի՝ պաշտօնէն հեռանալու ժամանակ ՄՕԿ-ի աշխոյժ դրամագլուխը կը կազմէր 2 մլն տոլար, իսկ ութ տարի ետք ՄՕԿ-ը արդէն ունէր 45 մլն տոլար[104]։ Այդ տեղի ունեցած է հիմնականին Ողոմպիական խաղերու հովանաւորութեան եւ հեռուստատեսութեամբ հեռարձակման իրաւունքներու վաճառքի հաշուին[104]։ 1980-ին, երբ ՄՕԿ նախագահ ընտրուած Խուան Անթոնիօ Սամարանչը, անոր ցանկութիւնը եղած է ՄՕԿ-ը դարձնել ֆինանսապէս անկախ[106]։

1984-ին Ողոմպիական խաղերը դարձած են պատմական իրադարձութիւն ֆինանսաւորման տեսանկիւնէն։ Լոս Անճելըսի կազմակերպչական կոմիտէն, որ կը գլխաւորէր Փիթեր Յուբերոթը, կրցած է խնայել 225 մլն տոլար, որ աննախադէպ գումար էր այդ ժամանակի համար[107]։ Այդ հնարաւոր դարձած է նաեւ ընկերութիւններու ընտրութեան յատուկ հովանաւորական իրաւունքներու վաճառքի շնորհիւ[107]։ ՄՕԿ-ը փորձած է վերահսկել այդ հովանաւորական իրաւունքները։ Սամարանչը օգնած է ստեղծել Ողոմպիական ծրագիր 1985-ին, որպէսզի ստեղծուի Ողոմպիական ապրանքանիշ[105]։ Ողոմպիական ծրագրի անդամակցութիւնը եղած եւ կը շարունակուի մնալ չափազանց բացառիկ ու թանկարժէք։ Չորս տարուան անդամակցութեան վճարը կը կազմէ 50 մլն տոլար[106]։ Ողոմպիական ծրագրի անդամները կը ստանան համաշխարհային բացառիկ գովազդային իրաւունք իրենց ապրանքներու համար եւ կ՛օգտագործեն Ողոմպիական խորհրդանիշ հանդիսացող միահիւսուած օղակները իրենց գովազդներուն մէջ[108]։

Հեռուստատեսութեան ազդեցութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծաղրանկար 1936-ին ողոմպիական խաղերուն, որուն պատկերուած է 2000-ը, երբ հանդիսատեսին պէտք է փոխարինէին հեռուստատեսութիւնն ու ձայնասփիւռը, անոնց բացականչութիւնները կը լսուին բարձրախօսներուն

1936-ին Պերլինի մէջ տեղի ունեցած Ամառնային ողոմպիական խաղերը եղած են առաջինը, որ ցունադրուած են հեռուստատեսութեամբ, բայց միայն տեղի բնակչութեան համար[109]։ 1956-ին Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը եղած են միջազգային ցուցադրութիւն ունեցած առաջին ողոմպիական խաղերը[110], իսկ 1960-ի Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը եղած են առաջինը, որոնց հեռարձակման իրաւունքը վաճառուած է. CBS հեռուստառատիոցանցը վճարած է 394000 տոլար խաղերը Ամերիկայի մէջ ցունադրելու համար[111], իսկ Եւրոպական հեռարձակողներու միութիւնը յատկացուցած է 660000 տոլար[105]։ Յետագայ տարիներու ողոմպիական խաղերը դարձած են Սառ պատերազմի գաղափարական ռազմաճակատներէն մէկը։ Գերտէրութիւնները պայքարած են իրենց քաղաքական գերազանցութիւնը ցունադրելու համար, եւ ՄՕԿ-ը փորձած է օգտուիլ զանգուածային լրատուամիջոցներու չափազանց հետաքրքրութենէն[111]։ Հեռարձակման իրաւունքներու վաճառքը ՄՕԿ-ին թոյլ տուած է բարձրացնել ողոմպիական խաղերու մակարդակը, որ իր հերթին գրաւած է աւելի մեծ հետաքրքրութիւն եւ աւելի շատ գովազդատուներու։ Արդիւնքով ՄՕԿ-ը աւելի մեծ եկամուտ կը ստանայ հեռարձակման իրաւունքներու վաճառքէն[111]։ Օրինակ՝ CBS-ը վճարած է 375 մլն տոլար 1998-ին Նագանոյի մէջ տեղի ունեցած ողոմպիական խաղերը Ամերիկայի մէջ ցունադրելու համար[112], իսկ NBC-ը ծախսած է 3,5 մլն տոլար 2000-2012-ականներուն կայացած բոլոր ողոմպիական խաղերը Ամերիկայի մէջ ցուցադրելու իրաւունքի ձեռքբերման համար[105]։

Հանդիսատեսի քանակը նոյնպէս մեծացած է 1960-ականներուն մինչեւ 20-րդ դարու վերջը։ Այդ տեղի ունեցած է 1964-ին ուղիղ հեռարձակման եւ 1968-ին գունաւոր հեռուստատեսութեան ստեղծման շնորհիւ[113]։ 1968-ին Մեխիկոյի մէջ տեղի ունեցած Ամառնային ողոմպիական խաղերու հանդիսատեսներու քանակը ամբողջ աշխարհին մէջ կազմած է 600 մլն, 1984-ին Լոս Անճելըսի մէջ կայացած ողոմպիական խաղերուն՝ 900 մլն, իսկ 1992-ին Պարսելոնայի մէջ տեղի ունեցած խաղերուն՝ 3,5 միլիար[114]։ Սակայն 2000-ին Սիտնիի մէջ տեղի ունեցած ողոմպիական խաղերու ցունադրումը NBC-ով ունեցած է ամենացած վարկանիշը Ամառնային եւ Ձմեռնային ողոմպիական խաղերու շարքին սկսած 1968-էն[115]։ Անոր պատճառ դարձած են երկու գործօններ. մէկը եղած է կաբելային հեռուստաալիքներու հետ աճող մրցակցութիւնը, երկրորդը՝ համացանցը, որ թոյլ կու տայ տեսնել արդիւնքներն ու տեսանիւթերը իրական ժամանակին։ Հեռուստաընկերութիւնները դեռեւս կը գործէին ժապաւէնային եղանակով՝ հետ մնալով զարգացող տեխնոլոգիաներու ժամանակէն[116]։ Վարկանիշներու անկումը ազդած է նաեւ գովազդի վրայ[117]։ Ողոմպիական խաղերու հեռարձակման համար կատարուող մեծ ծախսերու, համացանցի կողմէն ճնշման ու կաբելային հեռուստատեսութեան հետ մրցակցութեան պայմաններուն հեռուստաընկերութիւնները պահանջած են ՄՕԿ-էն միջոցներ ձեռնարկել վարկանիշի բարձրացման համար[118]։ Անոր ի պատասխան՝ ՄՕԿ-ը կատարած է շարք մը փոփոխութիւններ ողոմպիական ծրագրին մէջ։ Ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ մարմնամարզիկներու մրցումները եօթի փոխարէն սկսած են երկարիլ ինը գիշեր, ինչպէս նաեւ կազմակերպուած է ախոյեաններու գալայ աւելի մեծ հետաքրքրութիւն գրաւելու համար[119]։ ՄՕԿ-ը ընդլայնած է նաեւ լողի ու ջրացատկի մրցումներու ծրագրերը, որոնք երկուքն ալ մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելեն եւ ունին մեծաքանակ հեռուստադիտողներ։ Եւ ի վերջոյ ամերիկեան հեռուստատեսային լոպպին եւ մասնաւորապէս NBC-ը կարողացած ենթելադրել, թէ երբ պէտք է տեղի ունենան որոշակի մրցումներ, որպէսզի իրենք կարողանան զանոնք ուղիղ հեռարձակմամբ ցունադրել Միացեալ Նահանգներու մէջ[120]։ Արդիւնքները եղած են հակասական. 2006-ին Ձմեռնային ողոմպիական խաղերու վարկանիշը եղած է էականօրէն աւելի ցած, քան 2002-ի ողոմպիական խաղերունը, սակայն հեռուստադիտողներու թուաքանակի մեծ աճ նկատուած է 2008-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ, իսկ 2012-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերը դարձած են ամենամեծ դիտումները ունեցած իրադարձութիւնը ԱՄՆ հեռուստատեսութեան ողջ պատմութեան ընթացքին[117][121][122]։ Ողոմպիական ապրանքանիշի վաճառքը եղած է վիճահարոյց։ Փաստարկումը այն է, որ ողոմպիական խաղերը այլեւս չեն տարբերիր այլ առեւտրային մարզական ներկայացումներէն[108]։ Յատկապէս քննադատուած է ՄՕԿ-ի կողմէն շուկայի յագեցումը 1996-ին Ատլանտայի եւ 2000-ին Սիտնիի մէջ տեղի ունեցած ողոմպիական խաղերու ժամանակ, երբ քաղաքները լի էին ողոմպիական խաղերուն վերաբերող իրեր առաջարկող ընկերութիւններով ու վաճառականներով[123]։ ՄՕԿ-ը նշած է, որ իրենք հաշուի կ՛առնեն այդ՝ ապագային նման երեւոյթներ թոյլ չտալու համար[123]։ Քննադատութեան մէկ այլ պատճառ դարձած է այն հանգամանքը, որ ողոմպիական խաղերու կազմակերպումը կը ֆինանսաւորուի հիւրընկալող քաղաքի ու երկրի կառավարութեան կողմէն, սակայն ՄՕԿ-ը կը վերահսկէ ողոմպիական խորհրդանիշներու օգտագործման իրաւունքներն ու անորմէ ստացուած շահոյթները։ ՄՕԿ-ը որոշակի տոկոսներ կը ստանայ նաեւ հովանաւորներու տրամադրած եւ հեռարձակման համար վճարուած գումարներուն[108]։ Քաղաքները կը շարունակեն պայքարիլ ողոմպիական խաղերը հիւրընկալելու համար, թէեւ ոչ մէկ երաշխիք կայ, որ իրենք կրնան վերադարձնել իրենց ներդրումները[124]։

Խորհրդանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ողոմպիական դրօշ

Ողոմպիական շարժումը կ՛օգտագործէ խորհրդանիշներ՝ Ողոմպիական խարտիային մէջ ամրագրուած գաղափարները ներկայացնելու համար։ Ողոմպիական խորհրդանիշը, որ առաւել յայտնի է որպէս Ողոմպիական օղակներ, բաղկացած է հինգ միահիւսուած օղակներէ եւ կը խորհրդանշէ բնակեցուած հինգ մայրցամաքները (Ափրիկէ, Ամերիկա, Ասիա, Աւստրալիա եւ Եւրոպա)։ Սպիտակ ֆոնի վրայ նկարուած ողոմպիական գունաւոր օղակները (կապոյտ, դեղին, սեւ, կանաչ եւ կարմիր) կը կազմեն Ողոմպիական դրօշը։ Այդ գոյները ընտրուած են այն պատճառով, որ ամէն մէկ ազգ իր ազգային դրօշի վրայ ունի անոնցմէ առնուազն մէկը։ Ողոմպիական դրօշը հաստատուած է 1914-ին, սակայն առաջին անգամ օգտագործուած է 1920-ին Անտուերպենի մէջ (Պելճիքա) տեղի ունեցած Ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ։ Անկէ ետք այն կը բարձրացուի բոլոր Ողոմպիական խաղերու ժամանակ[125][126]։։

Ողոմպիական նշանաբանը՝ Citius, Altius, Fortius, որ լատիներէնէն թարգմանաբար կը նշանակէ «Արագ, բարձր, ուժեղ», առաջարկուած է Փիեր Տը Քուպերտենի կողմէն 1894-ին եւ պաշտօնապէս ընդունուած է 1924-ին։ Նշանաբանը յօրինած է Քուպերտենի ընկերը՝ դոմինիկեան վանական Հենրի Տիտոնը 1891-ին Փարիզի երիտասարդական ժողովին համար[127]։

Քուպերտենի ողոմպիական գաղափարները արտայայտուած են Ողոմպիական հանգանակին մէջ.

Aquote1.png Ողոմպիական խաղերուն ամենակարեւորը ոչ թէ յաղթանակն է, այլ մասնակցությունը, ինչպես ամենակարեւորը կեանքին մէջ ոչ թէ յաղթատօնն է, այլ պայքարը։ Ամենաէականը ոչ թէ նուաճելն է, այլ լաւ պայքարելը։
Aquote2.png


Ողոմպիական խաղերու մեկնարկէն ամիսներ առաջ Ողոմպիական կրակը կը վառուի Օլիմպիայի մէջ արարողութեամբ մը, որ կը յիշեցէ հին յունական ծիսակարգերը։ Կրակը վառողը, որ կը ներկայացնէ քրմուհիին, ջահը կը դնէ արեւի ճառագայթները կեդրոնացնող պարաբոլային հայելիին մէջ։ Ապա քրմուհին կը վառէ առաջին ջահակրի ջահը, որմէ ետք ջահակիրները, մէկը միւսին փոխանցելով, կրակը կը հասցնեն այն մարզադաշտ, ուր պէտք է տեղի ունենան Ողոմպիական խաղերը։ Ողոմպիական կրակը կարեւոր դեր կը կատարէ Ողոմպիական խաղերու բացման արարողութեան ժամանակ[128]։ Չնայած կրակը Ողոմպիական խաղերու խորհրդանիշ եղած է 1928-էն, սակայն ջահերով այն փոխանցելու աւանդոյթը ներդրուած է 1936-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ, որ տեղի ունեցած են Երրորդ ռայխին[125][129]։

Ողոմպիական թալիսմանները, որոնք հիւրընկալող երկիրի մշակութային ժառանգութիւնը ներկայացնող կենդանիի կամ մարդու կերպարներ են, սկսած են օգտագործուիլ 1968-էն։ Սակայն անոնք Ողոմպիական խաղերու կարեւոր մաս դարձած են 1980-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերէն ետք, երբ միջազգային ժողովրդականութիւն ստացած է Մոսկուայի Ողոմպիական խաղերու Միշա արջուկը։ Լոնտոնի Ողոմպիական խաղերու թալիսմանը կոչուած է Վենլօք ի պատիւ Շրոպշիրի Մաչ Վենլօք քաղաքի, որ կը շարունակէ հիւրընկալել Վենլօքի ողոմպիական խաղերը, որոնք Փիեր Տը Քուպերտենին ոգեշնչած են ստեղծել Ողոմպիական խաղերը[130]։

Արարողութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2012-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերու բացման արարողութիւնը Լոնտոնի մէջ

Ողոմպիական խարտիայի համաձայն՝ Ողոմպիական խաղերու բացման արարողութիւնը պէտք է ներառէ շարք մը տարրեր։ Բացումը տեղի կ՛ունենայ նախքան մրցումներու սկսիլը[131][132]։ Այդ արարողութիւններու մեծ մասը սկիզբ առած է 1920-ի Անտուերպենի Ողոմպիական խաղերէն[133]։ Սովորաբար բացման արարողութիւնը կը սկսի հիւրընկալող երկիրի դրօշի բարձրացմամբ ու օրհներգի հնչեցմամբ[131][132]։ Ապա կը ներկայացուին հիւրընկալող երկիրը ներկայացնող երաժշտական, պարային ու թատերական բեմադրութիւններ[133]։ Բացման արարողութեան գեղարուեստական մասը ժամանակի ընթացքին դարձած է աւելի բարդ, քանի որ իւրաքանչիւր երկիր կը ձգտի կազմակերպել նախորդէն աւելի յիշարժան միջոցառում։ Փեքինի Ողոմպիական խաղերու բացման արարողութեան համար ծախսուած է 100 մլն տոլար, ընդ որուն՝ այդ գումարի մեծ մասը յատկացուած է գեղարուեստական մասին[134]։ Գեղարուեստական մասէն ետք տեղի կ՛ունենայ մարզիկներու շքերթ ըստ երկիրներու։ Ըստ աւանդութեան՝ առաջինը մարզադաշտ կը մտնէ Յունաստանի ողոմպիական խումբը, որմով յարգանքի տուրք կը մատուցուի ողոմպիական խաղերու ստեղծման համար։ Ապա մարզադաշտ կը մտնեն միւս երկիրներու ներկայացուցիչները՝ ըստ այբբենական կարգի (լեզուն կ՛ընտրէ հիւրընկալող երկիրը), իսկ հիւրընկալող երկրի խումբը կը ներկայանայ վերջինը։ 2004-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ, որ տեղի ունեցած են Աթէնքի մէջ, Յունաստանի դրօշը մարզադաշտ կը բերուի առաջինը, սակայն երկրի ողոմպիական խումբը մտած է վերջինը։ Անոր կը հետեւին ելոյթները, որոնցմով պաշտօնապէս կը բացուին խաղերը։ Վերջը մարզադաշտ կը բերուի ջահով կրակը եւ կը փոխանցուի անոր (սովորաբար կ՛ըլլայ տուեալ երկրի ամենայաջողակ մարզիկը), որ պէտք է վառէ Ողոմպիական կրակը մարզադաշտին մէջ[131][132]։

Փակում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարզիկները հաւաքուած են մարզադաշտին մէջ 2008-ին Փեքինի մէջ կայացած Ամառնային ողոմպիական խաղերու փակման ժամանակ

Ողոմպիական խաղերու փակման արարողութիւնը տեղի ունեցած է մարզական բոլոր մրցումներու աւարտէն ետք։ Մարզադաշտ կը մտնեն դրօշակակիրները, որոնց կը հետեւին բոլոր երկիրները ներկայացնող մարզիկները մէկ խումբով՝ առանց բաժանուած ըլլալու ըստ երկրի[135]։ Համապատասխան օրհներգի հնչեցման զուգահեռ կը բարձրացուին երեք երկիրներու դրօշներ՝ տուեալ Ողոմպիական խաղերը ընդունած երկրի, Յունաստանի, ինչպէս նաեւ այն երկրի դրօշը, ուր տեղի ունեցած են յաջորդ Ամառնային կամ Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը[135]։ Կազմակերպչական յանձնաժողովի ու ՄՕԿ-ի նախագահները հանդէս կու գան եզրափակիչ ելոյթներով, Ողոմպիական խաղերը պաշտօնապէս կը փակուին եւ կը հանգեցուի Ողոմպիական կրակը[136]։ Ապա տեղի կ՛ունենայ, այսպէս կոչուած, Անտուերպենի արարողութիւնը. տուեալ Ողոմպիական խաղերը հիւրընկալած քաղաքի քաղաքապետը յատուկ Ողոմպիական դրօշը կը փոխանցէ ՄՕԿ նախագահին, որ ալ այն կը յանձնէ այն քաղաքի քաղաքապետին, որ պէտք է ընդունի յաջորդ Ողոմպիական խաղերը[137]։ Անորմէ ետք յաջորդ Ողոմպիական խաղերը ընդունող երկիրը սովորաբար կը ներկայացուի իր մշակոյթը արտացոլող պարային ու թատերական կարճատեւ ներկայացմամբ[135]։

Ըստ աւանդոյթի՝ տղամարդոց մարաթոնեան վազքի (Ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ) եւ տղամարդոց մասսայական մեկնարկով 50 քմ դահուկավազքի (Ձմեռնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ) մետալներու յանձնումը կը կատարուի փակման արարողութեան ժամանակ եւ կը դառնայ տուեալ Ողոմպիական խաղերու մետալներու յանձնման վերջին արարողութիւնը։

Մետալներու յանձնում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մետալներու յանձնման արարողութիւն 2008-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ. բարձրացուած են Դանիայի, Մեծ Բրիտանիայի ու Նոր Զելանտիայի դրօշները (ձախէն աջ)

Մետալներու յանձնման արարողութիւնը կը կատարուի ողոմպիական իւրաքանչիւր մարզաձեւի մրցումներու աւարտէն ետք։ Առաջին, երկիրորդ եւ երրորդ տեղը գրաւած մարզիկները կամ խումբերը կը կանգնին երեք աստիճաններէ կազմուած պատուոյ հարթակի վրայ, որպէսզի ստանան իրենց մետալները[138]։ Մետալները կը յանձնէ ՄՕԿ անդամներէն մէկը, որմէ յետոյ կը բարձրացուին այն երեք երկիրներու դրօշները, որոնց կը ներկայացնեն մետալակիրները, եւ կը հնչէ ոսկի մետալի արժանացած մարզիկի երկրի օրհներգը[139]։ Ողոմպիական խաղերը հիւրընկալող երկրի քաղաքացիները՝ որպէս կամաւոր, նոյնպէս կը մասնակցին մետալներու յանձնման արարողութեան. անոնք կ՛օգնեն մետալները ներկայացնող ՄՕԿ անդամին եւ հանդէս կու գան որպէս դրօշակակիր[140]։

Մարզաձեւեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ողոմպիական խաղերու ծրագիրը կը ներառէ 35 մարզաձեւեր, կատեգորիա եւ 408 մրցութիւն։ Օրինակ՝ Ամառնային ողոմպիական խաղերուն ըմբշամարտէն տեղի կ՛ունենան մրցումներ երկու կատեգորիաներով՝ յունահռոմէական եւ ազատ ոճի։ Անոնցմէ իւրաքանչիւրի շրջանակներուն մէջ տեղի կ՛ունենան տասնչորս մրցութիւններ տղամարդոց եւ չորս մրցութիւններ կանանց համար, որոնք բաժանուած են ըստ քաշային կարգերու[141]։ Ամառնային ողոմպիական խաղերու ծրագիրը կ՛ընդգրկէ 26, Ձմեռնային ողոմպիական խաղերուն՝ 15 մարզաձեւ[142]։ Աթլետիկայի, լողի, սուսերամարտի ու գեղարուեստական մարմնամարզութեան մրցումները մշտապէս կ՛ընդգրկուին Ամառնային ողոմպիական խաղերու ծրագրերուն մէջ։ Դահուկավազքը, գեղասահքը, տափօղակով հոքէյը, դահուկային երկամարտը, դահուկացատկը եւ չմշկաւազքը մշտապէս կ՛ընդգրկուին Ձմեռնային ողոմպիական խաղերու ծրագրում՝ սկսած 1924-էն։ Ներկայիս Ողոմպիական խաղերու ծրագրին մէջ ընդգրկուող շարք մը մարզաձեւեր, ինչպիսին են բադմինտօնը, պասքէթպոլը, վոլէյպոլը, նախապէս Ողոմպիական խաղերուն ներառուած են որպէս ցուցադրական մարզաձեւեր, ապա ընդգրկուած հիմնական ծրագրին մէջ։ Շարք մը մարզաձեւեր, ընդհակառակը, ժամանակի ընթացքին դուրս մնացած են ողոմպիական ծրագրէն[143]։

Ողոմպիական մարզաձեւերը կը վերահսկեն միջազգային մարզական դաշնութիւնները, որոնք ճանչցուած են ՄՕԿ-ի կողմէն։ ՄՕԿ-ին մօջ ներկայացուած են 35 դաշնութիւններ[144]։ Կան մարզաձեւեր, որ ճանչցուած են ՄՕԿ-ի կողմէն, սակայն ներառուած չեն Ողոմպիական ծրագրին մէջ։ Սակայն անոնք կրնան ստանալ Ողոմպիական մարզաձեւի կարգավիճակ ծրագրի վերանայման ժամանակ, որ տեղի կ՛ունենայ ՄՕԿ-ի՝ Ողոմպիական խաղերու յաջորդող առաջին նիստին[145][146]։ Այդ վերանայումներու ժամանակ մարզաձեւերը կրնան ընդգրկուիլ ողոմպիական ծրագրին մէջ կամ դուրս գալ անկէ ՄՕԿ-ի անդամներու երկու երրորդի կողմ քուէարկելու պարագային[147]։ Կան ՄՕԿ-ի կողմէն ճանչցուած մարզաձեւեր, որոնք երբեք չեն ընդգրկուած ողոմպիական ծրագրին մէջ. անոնց կարգին են շախմատն ու սըրֆինկը[148]։

Հոկտեմբեր եւ Նոյեմբեր 2004-ին ՄՕԿ-ը ստեղծած է Ողոմպիական ծրագրի յանձնաժողով, որ պէտք է վերանայէր ողոմպիական ծրագրին մէջ ընդգրկուած մարզաձեւերը ու ոչ ողոմպիական ճանչցուած բոլոր մարզաձեւերը։ ԱԱնոր նպատակն էր ստեղծել համակարգուած մօտեցում Ողոմպիական խաղերու ծրագրի կազման հարցով[149]։ Յանձնաժողովը ձեւակերպած է եօթ չափանիշներ, որոնց հիման վրայ պէտք է որոշուէր, թէ արդեօք տուեալ մարզաձեւը պէտք է ընդգրկուի ողոմպիական ծրագրին մէջ[149]։ Այդ չափանիշներն են մարզաձեւի պատմութիւնն ու աւանդոյթները, համաշխարհային բնոյթը, ժողովրդականութիւնը, ձեւը, մարզիկներու առողջութիւնը, այդ մարզաձեւը վերահսկող միջազգային դաշնութեան զարգացումը եւ այդ մրցութեան համար պահանջուող ծախսերը[149]։ Այդ ուսումնասիրութեան արդիւնքով հինգ ճանչցուած մարզաձեւեր առաջարկուած են որպէս 2012-ի Ողոմպիական խաղերու ծրագրին մէջ ընդգրկուածու թեկնածուներ. այդ մարզաձեւերն են կոլֆը, քարաթէն, ռեկպի 15-ը, անուաչմշկասահքը եւ սկուոշը[149]։ Այդ մարզաձեւերը քննարկուած են ՄՕԿ-ի գործադիր խորհուրդի կողմէն եւ ներկայացուած Յուլիս 2005-ին Սինկափուրու տեղի ունեցած ընդհանուր նիստին։ Հինգ մարզաձեւերէն եզրափակիչ փուլ անցած են միայն երկուքը՝ քարաթէն եւ սկուոշը[149]։ Սակայն անոնցմէ ոչ մէկը ստացած է ՄՕԿ-ի անդամներու ձայներու երկու երրորդը եւ չէ ընդգրկուած ողոմպիական ծրագրին մէջ[149]։ Հոկտեմբեր 2009-ին ՄՕԿ-ը քուէրակած է կոլֆն ու ռեկպին 2016 եւ 2020 թուականներու Ողոմպիական խաղերու ծրագրերուն ընդգրկելու օգուտին[150]։

ՄՕԿ-ի 114-րդ նիստին, որ կայացած է 2002-ին, Ամառնային ողոմպիական խաղերու ծրագիրը սահմանափակուած է առաւելագոյնը 28 մարզաձեւերով, 301 մրցութիւններով ու 10, 500 մարզիկներով[149]։ Երեք տարի ետք՝ ՄՕԿ-ի 117-րդ նիստին, տեղի ունեցած առաջին խոշոր փոփոխութիւնը ողոմպիական ծրագրին մէջ, որու արդիւնքով 2012-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերու պաշտօնական ծրագրէն դուրս բերուած են պէյսպոլն ու սոֆթպոլը։ Քանի որ այդ ժամանակ նոր մարզաձեւեր չեն ներառուած ծրագրին մէջ, 2012-ի ողոմպիական ծրագրի կազմին մէջ եղած է 26 մարզաձեւ[149]։ 2016 եւ 2020 թուականներու Ողոմպիական խաղերու ծրագրերուն մէջ կրկին ընդգրկուած են առաւելագոյն թիւով մարզաձեւեր, քանի որ աւելցուած են ռեկպին ու կոլֆը[150]։

Սիրողական եւ մասնագիտական մակարդակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոկեյի ազգային լիկայի մասնագետ խաղացողներուն թոյլատրուած է մասնակցիլ տափօղակով հոքիյի մրցումներուն 1998-էն (նկարին մէջ՝ Ոսկէ մետալի համար Ռուսաստանի ու Չեխիոյ հաւաքականներու խաղը 1998-ին)

Ազնուականական բարքերը, որոնք կը տիրէին Անգլիոյ մասնաւոր դպրոցներուն մէջ, մեծապէս ազդած են Փիեր տը Կուպերտենի վրայ[151]։ Մասնաւոր դպրոցներուն մէջ կը տիրէր այն համոզմունքը, որ մարզանքը կրթութեան անբաժանելի մասն է, եւ այդ վերաբերմունքը կը ձեւակերպուէր mens sana in corpore sano (առողջ մարմնին մէջ՝ առողջ հոգի) արտայայտութեամբ։ Ըստ այդ համոզմունքներու՝ տղամարդը պէտք է ըլլայ բազմակողմանի օժտուած մարդ, ոչ թէ լաւագոյնը ոլորտի մը մէջ։ Գոյութիւն ունէր նաեւ գերակշռող համոզմունք, ըստ որուն՝ մարզուիլը կը համարուէր խաբէութիւն[151]։ Մասնագիտական մակարդակով որեւէ մարզաձեւով զբաղուողներու գերազանցութիւնը անոնց նկատմամբ, որոնք մարզանքով կը զբաղուէին միայն որպէս նախասիրութիւն, կը համարուէր անարդար[151]։

Խաղերուն մասնագէտ մարզիկներու մասնակցութեան բացառումը վէճերու տեղիք տուած է ժամանակակիցՈղոմպիական խաղերու ողջ ընթացքին։ 1912-ին հնգամարտի եւ տասնամարտի ողոմպիական ախոյեան Ճիմ Թորփը զրկուած է իր մետալներէն, երբ պարզուած է, որ Ողոմպիական խաղերէն առաջ ան խաղցած է պէյսպոլ մասնագիտական մակարդակով։ Անոր մետալները յետմահու վերականգնուած են ՄՕԿ-ի կողմէն 1983-ին[152]։ Զուէներացի եւ աւստրիացի դահուկորդները բողոքած են 1936-ի Ձմեռնային Ողոմպիական խաղերը՝ ի սատարում դահուկավազքի իրենց ուսուցիչներուն, որոնց թոյլ չէին տուած մասնակցիլ Ողոմպիական խաղերուն, քանի որ անոնք փող կը վաստակէին մարզանքի միջոցով, որու պատճառով համարուած են մասնագէտներ[153]։

20-րդ դարուն սիրողական մարզիկի բնորոշումը որպէս արիստոկրատ տղամարդ դարձաւ հնաոճ[151]։ Արեւելեան պլոկի երկիրներուն մէջ պետութիւնը կը սկսի ֆինանսաւորել մարզիկներուն միայն մարզանքով զբաղուածու համար, որ բացասաբար կ՛անդրադառնայ սիրողական մարզանքի գաղափարախօսութեան վրայ, քանի որ անբարենպաստ պայմաններուն մէջ կը դնէր Արեւմտեան երկիրները ներկայացնող սիրողական մակարդակի մարզիկներուն[154]։ 1970-ականներէն սկսած՝ մասնակէններու՝ ոչ մասնագէտ ըլլալու պահանջները աստիճանաբար դուրս եկած են Ողոմպիական խարտիայէն։ 1988-ի Ողոմպիական խաղերէն ետք ՄՕԿ-ը որոշած է թոյլատրել բոլոր մասնագէտ մարզիկներու մասնակցութիւնը խաղերուն՝ Միջազգային մարզական միաւորումներու համաձայնութեամբ[155]։

Քանատայի խումբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1960-ական թուականներու վերջին Քանատյի սիրողական հոկեյի ասոցիացիան հասկացած է, որ իրենց ոչ մասնագիտականխաղացողներն այլեւս չէն կարող մրցակցել Խորհրդային Միութեան խումբի՝ իրենց ողջ ժամանակը մարզումներուն տրամադրող խաղացողներու եւ մշտապէս կատարելագործուող եւրոպական միւս խումբերուն հետ։ Անոնք պնդած են, որ հնարաւորութիւն տրուի խումբին մէջ ներառել մասնագիտական լիկաներու խաղցողներու, սակայն անոր դէմ հանդէս եկած են Տափօղակով հոքիյի միջազգային դաշնութիւնը ու ՄՕԿ-ը։ Էյվերու Պրենտէժը, որ եղած է ՄՕԿ-ի նախագահը 1952-1972-ականներուն, դէմ եղած է սիրողական ու մասնագիտական մակարդակներու մարզիկներու՝ ուրիշներուն հետ մրցելուն։ 1969-ին կայացած Տափօղակով հոքիյի միջազգային դաշնութեան համագումարին որոշուած է Քանատային թոյլ տալ իր խումբը ընդգրկել ինը մասնագիտական մարզիկներ, բայց ոչ Հոքիյի ազգային լիկայէնՔաղվածելու սխալ՝ Closing </ref> missing for <ref> tag։ Կիւնթէր Սապեթցկին 1975-ին դարձած է Տափօղակով հոքիյիի միջազգային դաշնութեան նախագահ եւ օգնած հարթել վէճը Քանատայի սիրողական հոքիյի ընկերակցութեան հետ։ 1976-ին Տափօղակով հոքիյի միջազգային դաշնութիւնը համաձայնած է թոյլատրել «բաց մրցակցութիւն» բոլոր խաղցողներուն միջեւ աշխարհի առաջնութիւններուն մէջ։ Այնուամէնայնիւ, Հոքիյի ազգային լիկայի խաղցողները դեռեւս իրաւունք չեն ստացած մասնակցիլ Ողոմպիական խաղերուն մինչեւ 1988-ը, քանի որ ըստ ՄՕԿ-ի քաղաքականութեան՝ միայն սիրողական մակարդակի մարզիկները կրնային մասնակցիլ ողոմպիական խաղերուն[156]։

Վեճեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բողոքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1956-ին Ողոմպիական խաղերը բողոքած երկիրները նշուած են կապոյտով
1964-ին Ողոմպիական խաղերը բողոքած երկիրները նշուած են կարմիրով
1976 թվականի Ողոմպիական խաղերը բողոքած երկիրները նշուած են կապոյտով
1980 թվականի Ողոմպիական խաղերը բողոքած երկիրները նշուած են կապոյտով
1984 թվականի Ողոմպիական խաղերը բողոքած երկիրները նշուած են կապոյտով
1988 թվականի Ողոմպիական խաղերը բողոքած երկիրները նշուած են կապոյտով

Յունաստանը, Աւստրալիան, Ֆրանսան եւ Մեծ Բրիտանիան այն միակ երկիրներն են, որոնք մասնակցած են ժամանակակիցբոլոր Ողոմպիական խաղերուն՝ սկսած 1896-էն։ Երբեմն երկիրները բաց ձգած են Ողոմպիական խաղերը որակաւորուած մարզիկներ չունենալու պատճառով, իսկ որոշ երկիրներ կը նախընտրեն բողոքել Ողոմպիական խաղերը տարբեր պատճառներով։ Իռլանտայի ողոմպիական խորհուրդը բողոքած է 1936-ին Պերլինի մէջ տեղի ունեցող Ամառնային ողոմպիական խաղերը, որովհետեւ ՄՕԿ-ը պահանջած է, որ անոր խումբը ներկայացնէ Իռլանտայի Ազատ Պետութիւնը, ոչ թէ ամբողջ Իռլանտա կղզին[157]։

Երեք բողոք յայտարարուած է 1956-ին Մելպուրնու տեղի ունեցող Ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ. Նիտերլանտները, Սպանիան եւ Զուէներուան հրաժարած են մասնակցիլ՝ բողոքելով Խորհրդային Միութեան կողմէն Հունգարական յեղափոխութեան ճնշման դէմ, սակայն այդ երկիրներու ձիավարութեան խումբերը մանսակցած են Սթոքհոլմու տեղի ունեցած մրցումներուն։ Քամպոժան, Եգիպտոսը, Իրաքը եւ Լիբանանը բողոքած են Ողոմպիական խաղերը Սուէզի ճգնաժամի պատճառով, իսկ Չինաստանը (Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութիւն) բողոքած է խաղերը այն պատճառով, որ Թայուանին թուլատրուած է մասնակցիլ որպէս Չինաստանի Հանրապետութիւն[158]։

1972 եւ 1976-ականներուն ափրիկեան բազմաթիւ երկիրներ ՄՕԿ-ին սպառնացած բողոքած են Ողոմպիական խաղերը, եթէ չարգիլուի Հարաւափրիկեան Հանրապետութեան եւ Ռոտէզիայի մասնակցութիւնը այնտեղ տիրող խտրականութեան քաղաքականութեան պատճառով։ Ափրիկեան երկիրները պահանջած են հանել նաեւ Նոր Զելանտայի մասնակցութիւնը, որովհետեւ վերջինիս ռեկպիի ազգային խումբը մեկնած էր Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւն։ ՄՕԿ-ը կատարած է առաջին երկու պահանջները, սակայն մերժած է վերջինը՝ պատճառաբանելով, որ ռեկպին ողոմպիական մարզաձեւ չէ[159]։ Յետագային ափրիկեան 20 երկիրներուն միացած են Գայանան ու Իրաքը՝ ձգելով Մոնրէալու տեղի ունեցող Ողոմպիական խաղերը այն բանէն յետոյ, երբ իրենց քանի մը ներկայացուցիչներ արդէն մասնակցած էին մրցումներու[159][160]։

Թայուանը հեռացուած է 1976-ի Ողոմպիական խաղերէն Քանատայի վարչապետ Փիեր Էլիոթ Տրիւտոյի հրամանով։ Տրիւտոյի արարքը լայնօրէն քննադատուած է, եւ Քանատային մեղադրածեն քաղաքական ճնշում գործադրելու մէջ[161]։ Քանատայի կողմէն կղզիի ճանչցուած չըլլալու պատճառով որոշուած է արգիլել խումբի մասնակցութիւնը, սակայն մարզիկներուն առաջարկուած է սահմանափակուիլ պետական խորհրդանիշներու մասնաւոր օգտագործմամբ[162]։ Այնուամէնայնիւ Թայուանը որոշած է բողոքել Ողոմպիական խաղերը եւ չէ մասնակցած մինչեւ 1984-ը, երբ վերադարձած է Չինական Թայպէյ անունով եւ յատուկ դրօշով ու օրհներգով[163]։

1980 եւ 1984-ականներուն Սառ պատերազմի մասնակէնները բողոքած են ուրիշ երկիրներու մէջ տեղի ունեցող Ողոմպիական խաղերը։ Միացեալ Նահանգներն ու վաթսունհինգ երկիրներ բողոքած են 1980-ին Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցած Ամառնային ողոմպիական խաղերը Խորհրդային Միութեան կողմէն Աֆղանիստան ներխուժման պատճառով։ Այդ բողոքի պատճառով 1980-ի ողոմպիականին մասնակցած է 80 երկիր, որ մասնակէն երկիրներու ամենափոքր թիւն է 1956-էն ի վեր[164]։ Խորհրդային Միութիւնը եւ 15 երկիրներ բողոքած են 1984-ին Լոս Անճելըսի մէջ տեղի ունեցած Ողոմպիական խաղերը՝ պատճառաբանելով, թէ անոնք չեն կրնար երաշխաւորել իրենց քաղաքացիներու անվտանգութիւնը։ Չնայած անոր՝ այդ Ողոմպիականը մասնակցած է 140 Ազգային կոմիտէ, որ մրցանշային թիւ էր այդ ժամանակի համար[5]։ Վարշաւայի պայմանագրի կազմակերպութեան անդամ Ռումինիայի խումբը, հակառակ ԽՍՀՄ պահանջի, որոշած է մասնակցիլ եւ արժանացած է ջերմ ընդունելութեան Միացեալ Նահանգներու մէջ։ Ողոմպիական խաղերու բացման արարողութեան ժամանակ Ռումինիայի խումբը արժանացած է բուռն ծափահարութիւններու հանդիսատեսի կողմէն, որ հիմնականին ԱՄՆ քաղաքացիներ էին։ Արեւելեան միաւորումի՝ Ողոմպիական խաղերը բողոքած երկիրները Յուլիսին եւ Օգօստոսին ունեցած են իրենց այլընտրանքային մրցութիւնը, որ կոչուած է Բարեկամութեան խաղեր[165][166]։

Կոչեր եղած է բողոքելու չինական արտադրութեան ապրանքներն ու 2008-ին Չինաստանու կայանալիք Ողոմպիական խաղերը որպէս բողոք Չինաստանու մարդու իրաւունքները խախտելու դէմ եւ ի պատասխան Տիպեթեան անկարգութիւններուն։ Սակայն վերջնական արդիւնքով ոչ մէկ երկիր միացած է բողոբքին[167][168]։ Օգոստոս 2008-ին Վրաստանի կառավարութիւնը կոչ ըրած է բողոքել 2014-ին Սոչիու կայանալիք Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը Հարաւային Օսիայի պատերազմին Ռուսաստանի միջամտութեան պատճառով[169][170]։

Քաղաքականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ճեսսի Օվենսը պատուոյ հարթակին 1936-ի Ողոմպիական խաղերու ժամանակ

Ողոմպիական խաղերը գրեթէ իրենց սկզբնաւորման ժամանակներուն օգտագործուած են որպէս քաղաքական գաղափարախօսութիւններու տարածման հարթակ։ 1936-ի Ողոմպիական խաղերը հիւրընկալելող Նացիստական Գերմանիան ցանկանացած է Նացիոնալ-սոցիալիստական կուսակցութիւնը ներկայացնել որպէս բարեացակամ ու խաղաղասէր, սակայն միաժամանակ խաղերը օգտագործած է արիական ռասայի գերազանցութիւնը ցուցադրելու նպատակով[171]։ Գերմանիան եղած է այդ խաղերու ամենայաջողակը այդ Ողոմպիական խաղերուն եւ ամէն ինչ ըրած է, որ ցոյց տայ արիացիներու առաւելութիւնը, սակայն այդ յաջողութիւնը մթագնած են չորս ոսկի մետալ նուաճած աֆրոամերուկացի Ժեսսի Օվենսի եւ ոսկի մետալի արժանացած հունգարացի հրեայ Իպոյյա Չաքի նշանակալէն յաղթանակները[172]։ Խորհրդային Միութիւնը չէ մասնակցած Ողոմպիական խաղերուն նախքան 1952-ը։ Սակայն անոր փոխարէն 1928-էն սկսած ԽՍՀՄ-ը կազմակերպած է միջազգային մրցութիւններ, որ կոչուած են Սպարտակիադաներ։ Երկու համաշխարհային պատերազմներու միջեւ ինկած ժամանակաշրջանին՝ 1920-ական եւ 1930-ականներուն, տարբեր երկիրներու, ինչպէս նաեւ Միացեալ Նահանգներու կոմունիստներն ու սոցիալիստները փորձած են իրենց կողմէն «բուրժուական» կոչուած Ողոմպիական խաղերուն հակադրել Բանուորներու ողոմպիական խաղերը[173][174]։ 1956-ի Ողոմպիական խաղերուն Խորհրդային Միութիւնը հասած է մեծ յաջողութեան՝ նուաճելով ամենաշատ թիւով մետալները, որ նպաստած է երկիրի միջազգային հեղինակութեան բարձրացմանը[175]։

Առանձին անհատներ նոյնպէս օգտագործած են Ողոմպիական խաղերը իրենց քաղաքական գաղափարները քարոզելու համար։ 1968-ին Մեխիկոյի մէջ տեղի ունեցող Ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ ամերուկացի վազորդներ Թոմի Սմիթը եւ Ճոն Քարլոսը, որ 200 մեթր մրցատարածութիւնով գրաւած էին համապատասխանաբար առաջին եւ երրորդ տեղերը, մետալներու յանձնումէն ետք, երբ հնչած է ԱՄՆ օրհներգը, խոնարհած են գլուխներն ու վեր բարձրացուցած բռունցքները (սեւ ձեռնոցներով)՝ ցուցադրելով «Black Power» (սեւերու հզօրութիւն) յայտնի նշանը՝ անով արտայայտելով իրենց բողոքը Միացեալ Նահանգներու մէջ տիրող ռասիզմի դէմ։ Արծաթէ մետալակիրը՝ աւստրալացի Փիթր Նորմանը, կը կրէր «Օլիպիական նախագիծ յանուն մարդու իրաւունքներու» (անգլ.՝ Olympic Project for Human Rights, OPHR) նշանը՝ ցոյց տալով իր աջակցութիւնը Սմիթին ու Քարլոսին։ Անոր ի պատասխան՝ ՄՕԿ-ի նախագահ Էյվերու Պրենտէժը Միացեալ Նահանգներու ողոմպիական կոմիտէէն պահանջած է տուն ուղարկել այդ երկու մարզիկներուն կամ պայքարէն հանել թեթեւ ատլետիկայի խումբը ամբողջութեամբ։ Միացեալ Նահանգներու ողոմպիական կոմիտէն ընտրած է առաջինը[176]։ Նոյն Ողոմպիական խաղերու ժամանակ Չեխօսլովակիան ներկայացնող մարմնամարզուհի Վերա Չասլաւսկան արտայայտած է բողոքը ընդդէմ Խորհրդային Միութեան կողմէն իր հայրենիք կատարուած ներխուժման. մարզագերանի վրայ վարժութիւններու համար արծաթէ եւ ազատ վարժութիւններու համար ոսկի (ԽՍՀՄ ներկայացուցիչ Լարիսա Փեթրիքի հետ միասին) մետալներու արժանանալէ ետք Չասլաւսկան ԽՍՀՄ օրհներգի հնչեցման ժամանակ գլուխը թեքած է աջ եւ փոքր խոնարհած։ Հայրենիք վերադառնալէն ետք Վերա Չասլաւսկային Չեխօսլովակիայի կոմունիստական ղեկավարութիւնը արգիլած է դուրս գալ երկիրէն։

Ներկայիս Իրանի կառավարութիւնը քայլեր կը ձեռնարկէ իր մարզիկներուն թոյլ չտալու մասնակցիլ որեւէ մրցութեան ընդդէմ Իսրայէլի մարզիկներու։ Պարսիկ ձիւդոիստ Արաշ Միրեսմաեիլին չէ մասնակցած Իսրայէլը ներկայացնող մարզիկի դէմ մարտին 2004-ին Ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ։ Չնայած պաշտօնապէս Արաշ Միրեսմաեիլին որակազրկուած է աւելորդ քաշի պատճառով, սակայն ան Իրանի կառավարութեան կողմէն ստացած է 125,000 տոլարի չափով դրամական պարգեւ, որ կը տրէր Ողոմպիական խաղերուն ոսկի մետալներ նուաճած բոլոր իրանցիներուն։ Միջազգային մակարդակով կը համարուի, որ ան դիտմամբ չէ խուսափած մարտէն, սակայն այդ գումարի ընդունումը կասկածի տեղիք տուած է[177]։

Արդիւնաւետութիւնը խթանող դեղամիջոցներու օգտագործում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

20-րդ դարու սկզբը Ողոմպիական խաղերուն մասնակցող բազմաթիւ մարզիկներ սկսած են օգտագործել դեղանիւթեր՝ լաւացնելու համար իրենց մարզական ունակութիւնները։ Օրինակ՝ 1904-ին մարաթոնեան վազքին ոսկի մետալ ստացած Թոմաս Հիքսին մարզիչը տուած էր ստիխնին[178]։ Ողոմպիական խաղերու ժամանակ խթանիչներու օգտագործման պատճառով վրայ հասած մահուան միակ դէպքը պատահած է 1960-ին Հռոմի մէջ։ Դանիացի հեծանուորդ Քնուտ Ենսէնը ինկած է իր հեծանիւէն եւ յետոյ մահացած։ Դատաքննչական յետաքննութիւնը ցոյց տուած է, որ ան եղած է ամֆետամիններու ազդեցութեան տակ[179]։ 1960-ականներու կէսերուն մարզանքի դաշնութիւնները սկսած են արգիլել արդիւնաւետութիւնը խթանող դեղամիջոցներու օգտագործումը։ 1967-ին ՄՕԿ-ը հետեւած է անոնց[180]։

Ըստ բրիտանացի լրագրող Էնտրու Ժենինկսի՝ Պետական անվտանգութեան կոմիտէի գնդապետը յայտարարած է, թէ գործակալութեան սպաները նշանակուած են ՄՕԿ-ի հակադոպինգային մարմիններուն մէջ, որպէսզի ghyhm կեղծէն խթանիչի քննութիւնները, եւ այդ հսկայական ջանքերուն շնորհիւ «փրկուած են» խորհրդային մարզիկները[181]։ 1980-ին Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցած Ողոմպիական խաղերուն նուիրուած աւստրալական ուսումնասիրութեան մէջ, որ կատարուած է 1989-ին, ըսուած է. «Հազիւ թէ Մոսկուայի խաղերուն ըլլայ որեւէ մետիլակիր, աւելի ստոյգ՝ ոսկի մետալի յաղթող, որ չըլլար այս կամ այն, որպէս կանոն՝ քանի մը խթանիչի ազդեցութեան տակ։ Մոսկուայի խաղերը կրնան կոչուիլ Դեղագործներու խաղեր»[181]։

Ողոմպիական խաղերու մասնակէ առաջին մարզիկը, որու դոպինգային քննութիւնը դրական արդիւնք ցոյց տուած է, եղած է շուէտ հնգամարտիկ Հանս Գունար Լիլենվալը, որ կորսնցուցած է է 1968-ի ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ ստացած պրոնզէ մետալը ալկոհոլ օգտագործելու պատճառով[182]։ Խթնիչներու օգտագործման պատճառով տեղի ունեցած ամենայայտնի որակազրկումներէն մէկը տեղի ունեցած է 1988-ի Ողոմպիական խաղերէն ետք, երբ քանատացի սպրինտէր Պէն Ճոնսոնի (որ յաղթած էր 100 մեթր մրցատարածութեան մէջ) քննութեան արդիւնքով պարզուած է, որ ան օգտագործած է ստանոզոլոլ։ Անոր ոսկի մետալը փոխանցուած է ամերուկացի Քարլ Լյուիսին, որու արգիլուած նիւթերու օգտագործման վերաբերեալ քննութեան արդիւնքները նոյնպէս դրական եղած էին Ողոմպիական խաղերէն առաջ[183]։

1999-ին ՄՕԿ-ի կողմէ ստեղծուած է Համաշխարհային հակադոպինգային գործակալութիւնը, որուն նպատակն է համակարգել խթանիչներու օգտագործման ստուգումն ու յայտնաբերումը։ Խթանիչներու օգտագործման քննութիւններու դրական արդիւնքներու քանակի կտրուկ աճ գրանցուած է 2000-ի Ամառնային եւ 2002-ի Ձմեռնային ողոմպիական խաղերուն ժամանակ։ Ծանր մարզախաղերուն ու դահուկավազքին մետալներու արժանացած շարք մը մարզիկներ որակազրկուած են խթանիչներու օգտագործման պատճառով։ 2006-ի Ձմեռնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ միայն մէկ մարզիկ զրկուած է մետալէ խթանիչի օգտագործման պատճառով։ ՄՕԿ-ի կողմէն ստեղծուած խթանիչներու քննութեան համակարգը (ներկայիս յայտնի է որպէս Ողոմպիական համաչափ) սահմաննծ է համաշխարհային չափանիշներ, որ կը փորձեն ընդօրինակել մարզանքի դաշնութիւնները[184]։ Փեքինի Ողոմպիական խաղերու ժամանակ 3667 մարզիկներ ստուգուած են ՄՕԿ-ի կողմէ Համաշխարհային հակադոպինգային գործակալութեան հովանիի ներքոյ։ Ստուգուած է մէզի եւ արեան մէջ արգիլուած նիւթերու առկայութիւնը։ Շարք մը մարզիկներու խաղերուն մասնակցիլ թոյլ չէին տուած իրենց Ազգային ողոմպիական կոմիտէները, եւ միայն երեք մարզիկներ տապալած են խթանիչի օգտագործման քննութիւնը Փեքինի մէջ[179][185]։ Լոնտոնի մէջ քննութենէն անցած են Ողոմպիական ու Պարալիմպիկ խաղերու աւելի քան 6000 մարզիկներ։ Մրցութիւններէն առաջ արգիլուած նիւթերու օգտագործման քննութեան արդիւնքը դրական եղած է 107 մարզիկներու մօտ, որոնց թոյլ չէ տրուած մասնակցիլ մրցութիւններուն[186][187]։ Խաղերու ընթացքին եւ անոնցմէ ետք եւս ութ մարզիկներու քննութիւնները ցոյց տուած են դրական արդիւնք. անոնց կարգին էր Նատժէա Օսթաբչուկը, որ զրկուած է ոսկի մետալէ[188]։

Ռուսաստանի թմրեցուցիչի խայտառակութիւնը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Խթանիչներու օգտագործման ծրագրի՝ պետութեան կողմէ հովանաւորուելու պատճառով 2016-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերուն մասամբ, իսկ 2018-ի Ձմեռնային խաղերուն բոլորովին արգիլուած է Ռուսաստանի ողոմպիական կոմիտէի մասնակցութիւնը։

Սեռական խտրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրիտանացի թենիսիստուհի Շառլոթա Քուպերը, որ դարձած է առաջին կին ողոմպիական ախոյեանը 1900-ին

Ողոմպիական խաղերուն մասնակցելու թոյլտուութիւն կանայք առաջին անգամ ստացած են 1900-ին Փարիզի մէջ, բայց մասնակէ 35 երկիրներ ուղարկած են միայն տղամարդոցմէ կազմուած հաւաքականներ[189]: Յետագային այդ թիւը նուազած է: 2000-ին Պատրէյնը առաջին անգամ ուղարկած է երկու մարզուհիներու՝ Ֆաթիմա Համիտ Գերաշիին ու Մարիամ Մուհամէտ Հատի Ալ Հիլիին[190]: 2004-ին Ռոպինա Մուկիմեարը եւ Ֆարիտա Ռեզային դարձած են առաջին մարզուհիները, որ ներկայացուցածծ են Աֆղանիստանը ողոմպիական խաղերուն[191]: 2008-ին Արաբական Միացեալ Էմիրութիւնները առաջին անգամ ողոմպիական խաղերուն ուղարկած է երկու մարզուհիներու (Մաիտա Ալ Մաքթումը մասնակցած է թեքուոնտոյի, Լաթիֆայ Ալ Մաքթումը՝ ձիավարութեան մրցումներուն): Երկու մարզուհիներն ալ եղած են Տուպայի շէյխերու ընտանիքէ[192]:

Մինչ 2010-ը միայն երեք երկիրներ ոչ մէկ մարզուհիի չէին ուղարկած մասնակցելու ողոմպիական խաղերուն. այդ երկնրներն են Պրունէյը, Սէուտական Արաբիան եւ Քաթարը: Պրունէյը մասնակցած է միայն երեք Ողոպիական խաղերու՝ ամէն անգամ ուղարկելով մէկական մարզիկ, իսկ Սէուտական Արաբիան ու Քաթարը կը մասնակցին պարբերաբար, սակայն կ՛ուղարկեն միայն տղամարդ մարզիկներ: 2010-ին Միջազգային ողոմպիական կոմիտէն յայտարարած է, որ պէտք է այդ երկիրներուն ստիպել թոյլ տալ եւ խրախուսել կանանց մասնակցութիւնը 2012-ի ողոմպիական խաղերուն: Միջազգային ողոմպիական կոմիտէի՝ Կանանց եւ մարզանքի հարցերով կոմիտէի ղեկավար Անիթա Տեֆրանցը առաջարկած է երկիրներուն թոյլ չտալ մասնակցիլ ողոմպիական խաղերուն, եթէ անոնք չեն ուղարկեր կանանց: Անորմէ կարճ ժամանակ ետք Քաթարի ողոմպիական կոմիտէն յայտարարած է, որ իրենք «յոյս ունին ուղարկել մինչեւ չորս կին մարզիկներու»՝ մասնակցելու հրաձգութեան եւ սուսէրամարտի մրցումներուն 2012-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունենալնք ողոմպիական խաղերուն:

2012-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցած ողոմպիական խաղերու ժամանակ պատմութեան մէջ առաջին անգամ մասնակէ բոլոր երկիրներու հաւաքականներուն մէջ ընդգրկուած եղած են նաեւ կանայք[193]: Սէուտական Արաբիան իր ողոմպիական հաւաքականին ընդգրկած էր երկու, Քաթարը՝ չորս, Պրունէյը՝ մէկ մարզուհի: Քաթարի ներկայացուցչուհիներէն մէկը՝ Պահիյա ալ Համատը, դարձած է ողոմպիական ախոյեան (հրաձգութիւն) եւ եղած է անոնց դրօշակակիրը 2012-ի ողոմպիական խաղերու ժամանակ[194], իսկ Պահրէյնը ներկայացնող վազորդուհի Մարիամ Եուսուֆ Ճամալը արժանացած է պրոնզէ մետալի 1500 մեթր մրցատարածեան մէջ[195]:

Ողոմպիական ծրագրին մէջ ընդգրկուած միակ մրցութիւնը, որուն կը մասնակցին կանայք ու տղամարդիկ միասին, ձիաւարութիւնն է: 2008-ի տուեալներով՝ աւելի շատ մետալներու հաւաքածոներ խաղարկուած են տղամարդոց, քան թէ կանանց համար: 2012-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ ծրագրին մէջ կանանց բռնցքամարտի աւելացումէն ետք կանայք կրնան մասնակցիլ այն նոյն մրցութիւններուն, ինչպէս տղամարդիկ[196]: Ձմեռնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ կանայք չեն կրնապ մասնակցիլ մէկ մարզաձեւի՝ դահուկային երկամարտի մրցութիւններուն: Տղամարդիկ չեն մասնակցիր երկու մարզաձեւերու՝ գեղալողի ու Գեղարուեստական մարմնամարզութեան մրցութիւններուն:

Գաղութացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ողոմպիական խաղերը քննադատուած են հիւընկալող երկիրներու ու քաղաքներու գաղութային քաղաքականութեանը սատարելու (իսկ որոշ պարագաներու նաեւ ուժեղացնելու) համար, որ տեղի կ՛ունենայ Ողոմպիական խաղերու հետ կապուած կազմակերպութիւններու կամ ուղղակիօրէն Ողոմպիական խաղերու պաշտօնական մարմիններու կողմէ, ինչպիսին են Միջազգային ողոմպիական կոմիտէն, հիւրընկալող կազմակերպչական կոմիտէները եւ պաշտօնական հովանաւորները։ Քննադատները նշած են, որ Ողոմպիական խաղերու ժամանակ կը ներկայացուին ժողովրդագրական ու գաղութային սխալ տեղեկութիւններ[197], ինչպէս նաեւ կ՛օգտագործուին բնիկ ժողովուրդի մշակութային արժէքները, որոնց հողերը գրաւուած են, եւ որոնց համար ստեղծուած են ապրելու վատ պայմաններ։ Նման դէպքեր եղած են 1904-ին Սենթ Լուիսի մէջ (Միսսուրի, ԱՄՆ) ու 1976-ին Մոնրէալի մէջ տեղի ունեցած Ամառնային ողոմպիական խաղերուն եւ 1988-ին Քալկարիի մէջ (Ալպերթա, Քանատա) ու 2010-ին Վանքուվերու մէջ (Բրիտանական Գոլոմպիա, Քանատա) տեղի ունեցած Ձմեռնային ողոմպիական խաղերու ժամանակ։

Քաղաքացիութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՄՕԿ կանոնները քաղաքացիութեան վերաբերեալ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ողոմպիական խարտիան կը պահանջէ, որ մարզիկը ըլլայ այն երկիրի քաղաքացին, որ կը ներկայացնէ։ Երկքաղաքացիութիւն ունեցող անձեր կրնան ներկայացնել այն երկիրը, որ կը ցանկանան, եթէ նախորդ երկիրը ներկայացնելէ ետք անցած է երեք տարի։ Սակայն ՄՕԿ-ի եւ Միջազգային մարզական միաւորման համաձայնութեամբ այդ ժամկէտը կրնայ կրճատուիլ կամ չեղարկուիլ[198]։ Այդ ժամկէտը պահպանելը պարտադիր է այն մարզիկներուն համար, որոնք նախապէս ներկայացուցած են երկիր մը եւ կը ցանկան հանդէս գալ այլ երկիրի դրօշի ներքոյ։ Եթէ մարզիկը ստանայ նոր կամ երկիրորդ քաղաքացիութիւն, ապա ան պարտաւոր չէ սպասել որոշակի ժամանակ եւ կրնայ միանգամէ հանդէս գալ նոր կամ երկիրորդ երկիրի օգտին։ ՄՕԿ-ը սկսած է հետաքրքրուել քաղաքացիութեան հարցերով այն բանէն ետք, երբ առանձին պետութիւններ սկսած են մարզիկներուն տալ քաղաքացիութիւն[199]։

Քաղաքացիութիւնը փոխելու պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարզիկները երբեմն ձեռք կը բերեն այլ երկիրի քաղաքացիութիւն, որպէսզի կարողանան մասնակցիլ Ողոմպիական խաղերուն այդ երկիրի դրօշի ներքոյ։ Այս յաճախ տեղի կ՛ունենայ այն պատճառով, որ մարզիկներուն կը գրաւեն աւելի լաւ հովանաւորներ կամ մարզուելու աւելի լաւ պայմաններ ունենալու հնարաւորութիւնները այնպիսի երկիրներու մէջ, ինչպիսին է ԱՄՆ-ը։ Անոր պատճառ կրնայ ըլլալ նաեւ այն, որ մարզիկին չի յաջողուիր որակաւորուիլ իր հայրենի երկիրը ներկայացնելու համար, օրինակ՝ երբ իր երկիրին մէջ արդէն որակաւորուած են ուրիշ մարզիկներ։ 1992-էն մինչեւ 2008-ը նախապէս այլ երկիրի դրօշի ներքոյ Ողոմպիական խաղերուն մասնակցած շուրջ 50 մարզիկներ տեղափոխուած են Միացեալ Նահանգներ՝ նպատակ ունենալով հանդէս գալ ԱՄՆ ողոմպիական խումբի կազմին մէջ[200]։

Քաղաքացիութեան փոփոխութիւններ եւ վէճեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ողոմպիական խաղերուն մասնակցելու համար քաղաքացիութիւնը փոխելու ամենայայտնի դէպքերէն մէկը հարաւափրիկացի վազորդ Զոլա Պատտի դէպքն է, որ տեղափոխուած է Մեծ Բրիտանիա, քանի որ Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւնը չէր կրնար մասնակցիլ Ողոմպիական խաղերուն։ Ան իրաւունք ունէր ստանալ բրիտանական քաղաքացիութիւն, քանի որ իր պապը ծնած էր Բրիտանիոյ մէջ, սակայն երկիրի քաղաքացիները կառավարութեան մեղադրած են անոր քաղաքացիութիւն շնորհելու գործընթացը արագացնելու համար[201]։

Այլ յայտնի օրինակ է քինիացի վազորդ Պերնարտ Լակատի դէպքը, որ դարձած է Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի Մայիս 2004-ին։ Քինիայի Սահմանադրութիւնը կը պահանջէէ, որ անձը հրաժարի այդ երկիրի քաղաքացիութիւնէ այլ երկիրի քաղաքացիութիւն ստանալու պարագային։ Լակատը Քինիայի դրօշի ներքոյ հանդէս եկած է Աթէնքի մէջ կայացած 2004-ի Ողոմպիական խաղերուն, չնայած արդէն Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի էր։ Ըստ քինիական կողմի՝ Լակատը արդէն Քինիայի քաղաքացի չէր, որ վտանգի տակ կը դնէր անոր նուաճած արծաթէ մետալը։ Լակատը ըսած է, թէ ինքը Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիութիւն ստանալու գործընթացը սկսած է 2003-ի վերջը եւ չէր սպասեր, որ քաղաքացիութիւն կը ստանայ նախքան Աթէնքի Ողոմպիական խաղերը[202]։

Պասքէթպոլուհի Պեքի Համոնը (անգլ.՝ Becky Hammon) չէ ընդգրկուածՄիացեալ Նահանգներու ողոմպիական խումբին մէջ, սակայն ցանկացած է մասնակցիլ Ողոմպիական խաղերուն, այդ պատճառով ալ տեղափոխուած է Ռուսաստան, ուր ան արդէն խաղցած էր տեղի լիկային մէջ WNBA միջմրցաշրջանի ընթացքին։ Համոնը քննադատութիւններու արժանացած է շարք մը ամերուկացիներէ, ինչպէս նաեւ ԱՄՆ ազգային խումբի մարզիչին կողմէ եւ նոյնիսկ համարուած ոչ հայրենասէր[203]։

Ախոյեաններ եւ մետալակիրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իւրաքանչիւր մրցումներում առաջին, երկիրորդ եւ երրորդ տեղը գրաւած մարզիկները կը ստանան մետալներ։ Յաղթողները կ՛արժանանան ոսկի մետալներու, որոնք մինչեւ 1912 ամբողջովին եղած են ոսկիէ, անորմէ ետք՝ ոսկէզօծուած արծաթէ, ապա ոսկիի բարակ շերտով պատուած արծաթէ։ Ամէն մէկ ոսկի մետալ պէտք է պարունակէ առնուազն վեց կրամ մաքուր ոսկի[204]։ Երկրորդ տեղը զբաղեցուցածները կը ստանան արծաթէ, երրորդ տեղը զբաղեցուցածները՝ պրոնզէ մետալներ։ Այն մարզաձեւերուն մէջ, որոնց մէջ կը գործէ փլէյ օֆֆ համակարգը (առաւելապէս բռնցքամարտին մէջ), երրորդ տեղը որոշելու անհնարինութեան պատճառով կիսաեզրափակիչ պարտուած երկու մարզիկներն ալ կ՛արժանանան պրոնզէ մետալներու։ 1896-ի Ողոմպիական խաղերու ժամանակ մետալները ստացած են միայն առաջին երկու տեղերը զբաղեցուցածները. առաջինները ստացած են արծաթէ, երկիրորդները՝ պրոնզէ մետալներ։ Երեք մետալներ ներառող ներկայիս համակարգը կը գործէ 1904-ի Ողոմպիական խաղերէն սկսած[205]։ 1948-էն չորրորդ, հինգերորդ եւ վեցերորդ տեղերը զբաղեցուցած մարզիկները կը ստանան հաւաստագրեր, որոնք պաշտօնապէս յայտնի են որպէս յաղթանակի վկայականներ։ 1984-էն նման վկայականներ կը տրուին նաեւ եօթերորդ եւ ութերորդ տեղերը զբաղեցնողներուն։ 2004-ին Աթէնքի մէջ տեղի ունեցած Ողոմպիական խաղերուն ժամանակ ոսկիէ, արծաթէ եւ պրոնզէ մետալներու արժանացած մարզիկներուն տրուած են նաեւ դափնեպսակներ[206]։ ՄՕԿ-ը չի պահպաներ մետալակիրներու վիճակագրութիւնը, սակայն Ազգային ողոմպիական կոմիտէներու ու զանգուածային լրատուամիջոցներու կողմէ ողոմպիական մետալները կը դիտարկուին որպէս յաջողութեան չափանիշ[207]։

Մասնակից երկիրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամառնային ողոմպիական խաղերու մասնակիցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2012-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցած Ողոմպիական խաղերուն մասնակցած են ներկայիս գոյութիւն ունեցող բոլոր 204 Ազգային ողոմպիական կոմիտէները, որոնք մասնակցած են Ամառնային ողոմպիական խաղերու առնուազն մէկ մրցման, իսկ Աւստրալիայի, Ֆրանսայի, Մեծ Բրիտանիան, Յունաստանը եւ Զուիցերիան մասնակցած են բոլոր Ամառնային ողոմպիական խաղերուն։ Միացեալ Նահանգները բաց թողած է 1980-ին Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցած Ողոմպիական խաղերը երկիրի նախագահ Ճիմի Քարթերուբողոքի պատճառով։

Ձմեռային ողոմպիական խաղերու մասնակիցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

119 Ազգային ողոմպիական կոմիտէներ (ներկայիս 204 Ազգային ողոմպիական կոմիտէներէն 110-ը եւ նախապէս գործած 9 Ազգային ողոմպիական կոմիտէներ) առնուազն մէկ անգամ մասնակցած են Ձմեռնային ողոմպիական խաղերու, իսկ 12 պետութիւններ (Աւստրիա, Իտալիա, Լեհաստան, Քանատա, Հունկարիա, Մեծ Բրիտանիա, Միացեալ Նահանգներ, Նորուեկի, Շուէտ, Զուիցերիա, Ֆինլանտա, Ֆրանսա) մասնակցած են մինչ օրս տեղի ունեցած բոլոր Ձմեռնային ողոմպիական խաղերուն։ Հաշուի առնելով Չեխօսլովաքիայի մասնակցութիւնը՝ Չեխիան եւ Սլովաքիան նոյնպէս մասնակցած են տեղի ունեցած բոլոր Ձմեռնային ողոմպիական խաղերուն։

Հիւրընկալող երկ րներ եւ քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամառնային ողոմպիական խաղերը հիւրընկալած երկիրներու ցանկ. խաղերը մէկ անգամ հիւրընկալած երկիրները նշուած են կանաչով, երկու կամ աւելի անգամ հիւրընկալածները՝ կապոյտով
Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը հիւրընկալած երկիրներու ցանկ. խաղերը մէկ անգամ հիւրընկալած երկիրները նշուած են կանաչով, երկու կամ աւելի անգամ հիւրընկալածները՝ կապոյտով

Ողոմպիական խաղերու մայրաքաղաքը սովորաբար կ՛ընտրուի միջոցառման տեղի ունենալէն եօթ կամ ութ տարի առաջ[208]։ Ընտրութիւնը կազմուած է երկու փուլէ, որոնց միջեւ ինկած է երկամեայ ժամանակահատուած։ Ողոմպիական խաղերը հիւրընկալել ցանկացող քաղաքները յայտ կը ներկայացնեն իրենց երկիրի Ազգային ողոմպիական կոմիտէին. եթէ մէկ երկրին մէջ մէկէ աւելի քաղաքներ յայտ ներկայացուցած են, ապա Ազգային կոմիտէն սովորաբար կը կատարէ ներքին ընտրութիւն, քանի որ միայն մէկ քաղաքի համար կարելի է յայտ ներկայացնել Միջազգային ողոմպիական կոմիտէն։ Յայտերու ներկայացման համար նախատեսուած ժամկէտի աւարտէն ետք կը սկսի առաջին փուլը, որու ընթացքին յայտ ներկայացուցած քաղաքները կը լրացնեն որոշակի հարցաթերթիկ՝ պատասխանելով Ողոմպիական խաղերու կազմակերպման վերաբերող շարք մը հարցերու[209]: Յայտ ներկայացուցած քաղաքները պէտք է վստահեցնեն, որ իրենք կը հետեւին Ողոմպիական խարտիային եւ միւս կանոններուն, որ սահմանուած են ՄՕԿ-ի գործադիր կոմիտէի կողմէ[208]։ Լրացուած հարցաթերթիկները կը գնահատուին մասնագէտներու յատուկ խումբի կողմէ, որու հիման վրայ պատկերացում կը կազմուի երկիրներու ներկայացուցած նախագիերու ու խաղերը հիւրընկալելու անոնց հնարաւորութեան վերաբերեալ։ Այդ գնահատման հիման վրայ ՄՕԿ-ի գործադիր խորհուրդը կ՛ընտրէ այն թեկնածուներուն, որոնք կ՛անցնին յաջորդ փուլ[209]։

Որպէս թեկնածու ընտրուելէ ետք քաղաքները պէտք է աւելի ծաւալուն ու մանրամասն ներկայացնեն իրենց նախագիծը ՄՕԿ-ին։ Անոնցմէ իւրաքանչիւրը կը քննարկուի գնահատող յանձնաժողովի կողմէ։ Վերջինս կ՛այցելէ թեկնածու քաղաքներ, հարցազրոյցներ կ՛ունենայ տեղի պետական պաշտօնեաներուն հետ, կը ստուգէ այն վայրերը, ուր կը նախատեսուի կատարել միջոցառումները։ Անորմէ ետք յանձնաժողովը կը ներկայացնէ իր հաշուէտուութիւնը ՄՕԿ-ի վերջնական որոշումէն մէկ ամիս առաջ։ Հարցազրոյցներու փուլին թեկնածու քաղաքը պէտք է նաեւ երաշխաւորէ, որ կրնայ ֆինանսաւորել Ողոմպիական խաղերու կատարումը[208]։ Գնահատող յանձնաժողովի աշխատանքի աւարտէն ետք թեկնածուներու ցանկը կը ներկայացուի ՄՕԿ-ի ընդհանուր նիստին մէջ, որ տեղի կ՛ունենայ այն երկրին մէջ, որու քաղաքները չկան թեկնածուներու ցանկին մէջ։ ՄՕԿ-ի անդամներու քուէրակութեամբ կ՛որոշուի այն քաղաքը, որ պէտք է հիւրընկալէ Ողոմպիական խաղերը։ Ընտրուելէն ետք հիւրընկալ քաղաքի յայտը ներկայացուցած կոմիտէն (համապատասխան երկիրի Ազգային ողոմպիական կոմիտէի հետ միասին) կը ստորագրէ Հիւրընկալող քաղաքի պայմանագիր ՄՕԿ-ի հետ՝ պաշտօնապէս դառնալով Ողոմպիական խաղերը ընդունող քաղաք[208]։

Մինչ 2016-ը Ողոմպիական խաղերը տեղի ունեցած են 23 պետութիւններու 44 քաղաքներու մէջ, որոնցմէ միայն ութը կը գտնուին Եւրոպայէն ու Հիւսիսային Ամերիկայէն դուրս։ 1988-ին Սեուլի մէջ տեղի ունեցած (Հարաւային Քորիա) Ամառնային ողոմպիական խաղերէն սկսած՝ Ողոմպիական խաղերը չորս անգամ տեղի ունեցած են Ասիոյ եւ Օվկիանիայի մէջ, որ մեծ առաջընթաց է ժամանակակից Ողոմպիական խաղերու պատմութեան անցած 92 տարիներու համեմատութեամբ։ 2006-ի Ռիօ տէ Ժանէրոյի մէջ տեղի ունեցած Ողոմպիական խաղերը եղած են առաջինը Հարաւային Ամերեկայի մէջ։ Ափրիկէի երկիրներուն մէջ Ողոմպիական խաղերը երբեք չեն կատարուած։

Միացեալ Նահանգները Ողոմպիական խաղերը հիւրընկալած է ութ անգամ (չորս անգամ հիւրընկալած Ամառնային ողոմպիական խաղերը, չորս անգամ՝ Ձմեռնային), որ ամենաշատն է բոլոր երկիրներու ցանկին մէջ։ Մեծ Բրիտանիոյ մայրաքաղաք Լոնտոնն Ողոմպիական խաղերը ընդունած է երեք անգամ (բոլորն ալ Ամառնային), որ աւելի շատ է, քան ցանկացած այլ քաղաք։ Երկու անգամ Ամառնային ողոմպիական խաղերը ընդունած երկիրներն են Գերմանիան, Աւստրալիան, Ֆրանսան եւ Յունաստանը։ Երկու անգամ Ամառնային ողոմպիական խաղերը ընդունած քաղաքներն են Լոս Անճելըսը, Փարիզն ու Աթէնքը։ 2020-ի Ամառնային ողոմպիական խաղերու կատարումէն ետք Ճափոնն ու Թոքիօն կը համալրեն այդ ցանկերը։

Միացեալ Նահանգներէն բացի Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը երեք անգամ ընդունած է նաեւ Ֆրանսան։ Երկու անգամ այդ խաղերը հիւրընկալած են Զուիցերիան, Աւստրիան, Նորվեկիան, Ճափոնը, Քանատան եւ Իտալիան։ Քաղաքներու շարքին Ձմեռնային ողոմպիական խաղերը երկուքական անգամ ընդունած են Լէյք Փլեսիտը, Ինսպրուկը եւ Սանկտ Մորիցը։

Ողոմպիական խաղերու անցկացման տարեթիւեր եւ վայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամառնային ողոմպիական խաղեր Ձմեռնային ողոմպիական խաղեր
Տարեթիւ Տեղի ունեցած վայր Մասնակէններ Տարեթիւ Տեղի ունեցած վայր Մասնակէններ
երկիր մարզաձեւ երկիր մարզաձեւ
1 1896 Flag of Greece (1822-1978).svg Աթէնք, Յունաստան 14 9
2 1900 Flag of France.svg Փարիզ, Ֆրանսա 24 20
3 1904 Flag of the United States (1896-1908).svg Չիքակօ, ԱՄՆ
Flag of the United States (1896-1908).svg Սենթ Լուիս, ԱՄՆ
12 18
-- 1906 Flag of Greece (1822-1978).svg Աթէնք, Յունաստան 21
4 1908 Flag of Italy (1861–1946).svg Հռոմ, Իտալիա
Flag of the United Kingdom.svg Լոնտոն, Մեծ Բրիտանիա
22 22
5 1912 Flag of Sweden.svg Սթոքհոլմ, Շուէտ 28
6 1916 Flag of the German Empire.svg Պերլին, Գերմանիա -- --
7 1920 Flag of Belgium (civil).svg Անթվերբէն, Պելճիքա 29 26
8 1924 Flag of France.svg Փարիզ, Ֆրանսա 44 17 1 1924 Flag of France.svg Շամոնի, Ֆրանսա 16 4
9 1928 Flag of the Netherlands.svg Ամսթերտամ, Նիտերլանտներ 46 14 2 1928 Civil Ensign of Switzerland.svg Սանկտ Մորէն, Զուէներուա 25 4
10 1932 Flag of the United States (1912-1959).svg Լոս Անճելըս, ԱՄՆ 37 14 3 1932 Flag of the United States (1912-1959).svg Լէյք Պլեսիդտ, ԱՄՆ 17 4
11 1936 Flag of the NSDAP (1920–1945).svg Պերլին, Գերմանիա 51 19 4 1936 Flag of the NSDAP (1920–1945).svg Գարմիշ-Փարթենքիրխէն, Գերմանիա 28 4
12 1940 Flag of Japan.svg Թոքիօ, Ճափոն
Flag of Finland.svg Հելսինկի, Ֆինլանտ
-- -- -- 1940 Flag of Japan.svg Սապորօ, Ճափոն
Civil Ensign of Switzerland.svg Սանկտ Մորէն, Զուէներուա
Flag of the NSDAP (1920–1945).svg Գարմիշ-Փարթենքիրխէն, Գերմանիա .
-- --
13 1944 Flag of the United Kingdom.svg Լոնտոն, Մեծ Բրիտանիա . -- -- -- 1944 Flag of Italy (1861–1946).svg Քորթինա տ'Ամպեցօ, Իտալիա -- --
14 1948 Flag of the United Kingdom.svg Լոնտոն, Մեծ Բրիտանիա . 59 19 5 1948 Civil Ensign of Switzerland.svg Սանկտ Մորէն, Զուէներուա 28 4
15 1952 Flag of Finland.svg Հելսինկի, Ֆինլանդ 69 17 6 1952 Flag of Norway.svg Օսլօ, Նորուէկիա 30 4
16 1956 Flag of Australia.svg Մելպուրն, Աւստրալիա
Flag of Sweden.svg Սթոքհոլմ, Շուէտ
67 17
1
7 1956 Flag of Italy.svg Քորթինա տ'Ամպեցօ, Իտալիա 32 4
17 1960 Flag of Italy.svg Հռոմ, Իտալիա 83 17 8 1960 US flag 49 stars.svg Սքվօ Վելի, ԱՄՆ 30 4
18 1964 Flag of Japan.svg Թոքիօ, Ճափոն 93 19 9 1964 Flag of Austria.svg Ինսպրուկ, Աւստրիա 36 6
19 1968 Flag of Mexico.svg Մեխիկօ, Մեքսիքա 112 20 10 1968 Flag of France.svg Գրենոպլ, Ֆրանսա 37 6
20 1972 Flag of Germany.svg Միունխէն, Գերմանիա 121 23 11 1972 Flag of Japan.svg Սապորօ, Ճափոն 35 6
21 1976 Flag of Canada.svg Մոնրէալ, Քանատա 92 21 12 1976 Flag of the United States.svg Տէնվէր, ԱՄՆ
Flag of Austria.svg Ինսպրուկ, Աւստրիա
37 6
22 1980 Flag of the Soviet Union (dark version).svg Մոսկուա, ԽՍՀՄ 80 21 13 1980 Flag of the United States.svg Լէյք Պլեսիտ, ԱՄՆ 37 6
23 1984 Flag of the United States.svg Լոս Անճելըս, ԱՄՆ 140 23 14 1984 Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg Սարայեվօ, Հարաւսլավիա 49 6
24 1988 Flag of South Korea.svg Սէուլ, Հարաւային Քորիա 159 27 15 1988 Flag of Canada.svg Քալկարի, Քանատա 57 6
25 1992 Flag of Spain.svg Պարսելոնա, Սպանիա 169 32 16 1992 Flag of France.svg Ալպերվիլ, Ֆրանսա 64 6
17 1994 Flag of Norway.svg Լիլեհամեր, Նորուէկիա 67 6
26 1996 Flag of the United States.svg Աթլանթա, ԱՄՆ 197 26
18 1998 Flag of Japan.svg Նականօ, Ճափոն 72 7
27 2000 Flag of Australia.svg Սիտնի, Աւստրալիա 199 28
19 2002 Flag of the United States.svg Սոլթ Լէյք Սիթի, ԱՄՆ 77 7
28 2004 Flag of Greece.svg Աթէնք, Յունաստան 201 28
20 2006 Flag of Italy.svg Թուրին, Իտալիա 80 7
29 2008 Flag of the People's Republic of China.svg Փեքին, Չինաստան 204 28
21 2010 Flag of Canada.svg Վանքուվեր, Քանատա 82 7
30 2012 Flag of the United Kingdom.svg Լոնտոն, Մեծ Բրիտանիա 204 36[210]
22 2014 Flag of Russia.svg Սոչի, Ռուսաստան 88 7
31 2016 Flag of Brazil.svg Ռիօ տէ Ժանէրօ, Պրազիլ 207 28
2018 Flag of South Korea.svg Փհենչհան, Հարաւային Քորիա 92 7
32 2020 Flag of Japan.svg Թոքիօ, Ճափոն

Ծանօթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Jeux Olympiques - Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016»։ International Olympic Committee 
  2. «Olympic Games | History, Locations, & Winners»։ Encyclopedia Britannica 
  3. Benjamin, Daniel (27 July 1992)։ Traditions Pro Vs. Amateur
  4. Schantz Otto։ «The Olympic Ideal and the Winter Games Attitudes Towards the Olympic Winter Games in Olympic Discourses—from Coubertin to Samaranch» (PDF)։ Comité International Pierre De Coubertin
  5. 5,0 5,1 «NO BOYCOTT BLUES»։ olympic.org 
  6. Swaddling, 2000, էջ 54
  7. «The Olympic Truce – Myth and Reality by Harvey Abrams»։ Classics Technology Center, AbleMedia.com 
  8. Young, 2004, էջ 12
  9. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ elis1-7-9 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  10. Richardson, 1992, էջ 227
  11. Young, 2004, էջեր 12–13
  12. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ elis1-7-7 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  13. Young, 2004, էջ 12
  14. Crowther, 2007, էջեր 59–61
  15. «Ancient Olympic Events»։ Perseus Project of Tufts University 
  16. Golden, 2009, էջ 24
  17. Burkert, 1983, էջ 95
  18. Swaddling, 1999, էջեր 90–93
  19. Olympic Museum, "The Olympic Games in Antiquity", p. 2
  20. However, Theodosius' decree contains no specific reference to Olympia (Crowther 2007, էջ 54).
  21. Crowther, 2007, էջ 54
  22. 400 Years of Olimpick Passion, Robert Dover's Games Society, http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853 
  23. 23,0 23,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ frencholympics անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  24. Young, 2004, էջ 144
  25. Young, 1996, էջ 28
  26. Matthews, 2005, էջեր 53–54
  27. Weiler, 2004
  28. Girginov Parry, 2005, էջ 38
  29. Young, 1996, էջ 24
  30. «Much Wenlock & the Olympian Connection»։ Wenlock Olympian Society։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին 
  31. Young, 1996, էջ 1
  32. 32,0 32,1 Young, 1996, էջ 14
  33. Young, 1996, էջեր 2, 13–23, 81
  34. Young, 1996, էջ 44
  35. 35,0 35,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ wenlock անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  36. Coubertin, Philemon, Part 2, էջ 8
  37. Young, 1996, էջեր 100–105
  38. «Athens 1896»։ The International Olympic Committee 
  39. Young, 1996, էջ 117
  40. de Martens Frédéric (1893)։ Mémoire sur le conflit entre la Grèce et la Roumanie concernant l'affaire Zappa (French)։ Athens: [printer Anestis Constantinides] 
  41. Streit Geōrgios S. (1894)։ L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain (French)։ Paris: L. Larose 
  42. 42,0 42,1 Young, 1996, էջ 128
  43. «1896 Athina Summer Games»։ Sports Reference 
  44. «St. Louis 1904 – Overview»։ ESPN 
  45. «1906 Olympics mark 10th anniversary of the Olympic revival»։ Canadian Broadcasting Centre։ 28 May 2008։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին 
  46. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ chamonix անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  47. «Winter Olympics History»։ Utah Athletic Foundation։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին 
  48. Findling, Pelle, էջ 405
  49. «History of the Paralympics»։ BBC Sport 
  50. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Parahist անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  51. «IPC-IOC Cooperation»։ International Paralympic Committee։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին։ Վերցված է 3 May 2010 
  52. Gibson Owen (4 May 2010)։ «Sainsbury's announces sponsorship of 2012 Paralympics»։ The Guardian (London) 
  53. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Rogge introduces անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  54. «IOC approves Youth Olympics; first set for 2010»։ USA Today։ Associated Press։ 5 July 2007 
  55. «Innsbruck is the host city for the first Winter Youth Olympic Games»։ The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games։ 12 December 2008 
  56. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ CRIonYOG անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  57. Young, 1996, էջ 1
  58. Young, 1996, էջ 14
  59. Michaelis Vicky (5 July 2007)։ «IOC votes to start Youth Olympics in 2010»։ USA Today 
  60. «London 2012»։ International Olympic Committee 
  61. «Beijing to build convenient Olympic village»։ The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին։ Վերցված է 4 May 2009 
  62. «Olympic Charter» (PDF)։ International Olympic Committee։ էջ 61։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 23 July 2011-ին 
  63. «The Olympic Charter»։ International Olympic Committee։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին։ Վերցված է 17 July 2012 
  64. «Executive Board concludes first meeting of the new year»։ olympic.org ("Official website of the Olympic movement")։ 13 January 2011։ Վերցված է 13 January 2011 
  65. «Curtain comes down on 123rd IOC Session»։ International Olympic Committee 
  66. «Working meeting between the IOC and the NOCs of the Netherlands Antilles, Aruba and the Netherlands»։ olympic.org ("Official website of the Olympic movement") 
  67. «Beijing Olympics to cost China 44,000,000,000 dollars - 2008-06-08 - Pravda News» 
  68. «Sochi 2014: the costliest Olympics yet but where has all the money gone?»։ The Guardian։ Վերցված է 2014-02-12 
  69. Flyvbjerg Bent, Stewart Allison, Budzier Alexander (2016)։ The Oxford Olympics Study 2016: Cost and Cost Overrun at the Games։ Saïd Business School, University of Oxford։ SSRN 2804554 
  70. Abrahamson Alan (25 July 2004)։ «LA the Best Site, Bid Group Insists; Olympics: Despite USOC rejection»։ Los Angeles Times 
  71. Flyvbjerg Bent, Stewart Allison, Budzier Alexander (2016)։ The Oxford Olympics Study 2016: Cost and Cost Overrun at the Games։ Saïd Business School, University of Oxford։ SSRN 2804554 
  72. «Olympics Everywhere»։ Argument։ WIRED (Paper)։ August 2016։ էջ 19։ «...hosting the Olympics is almost always a financial disaster for cities in the long term.... Indeed, economists are uncommonly unanimous that hosting the Olympics is a bad bet.» 
  73. «The Olympic Effect»։ The Economic Journal 121 (553): 652–77։ 19 January 2011։ doi:10.1111/j.1468-0297.2010.02407.x։ (subscription required (help)) 
  74. «Punctuated Generosity: How Mega-events and Natural Disasters Affect Corporate Philanthropy in U.S. Communities»։ Administrative Science Quarterly 58 (1): 111–48։ 1 February 2013։ SSRN 2028982։ doi:10.1177/0001839213475800 – via Social Science Research Network 
  75. Glynn, M. A. (2008). "Configuring the field of play: how hosting the Olympic Games impacts civic community." Journal of Management Studies, 45(6), 1117–1146.
  76. «The Economic Impact Of The Winter Olympics: Not Great For Russia But Sochi Stands To Gain»։ International Business Times։ 8 February 2014։ Վերցված է 10 February 2014 
  77. «The Economic Impact Of The Winter Olympics: Not Great For Russia But Sochi Stands To Gain»։ The Guardian։ 17 December 2014 
  78. Abend Lisa (3 October 2014)։ «Why Nobody Wants to Host the 2022 Winter Olympics»։ Time 
  79. «Revealed: the biggest threat to the future of the Olympic Games»։ The Guardian։ 27 July 2016 
  80. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ movement անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  81. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ movement roles անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  82. «For the Good of the Athletes»։ The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad։ 31 October 2007։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 23 January 2009-ին։ Վերցված է 4 February 2009 
  83. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ iocfactsheet անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  84. «Organising Committees for the Olympic Games»։ Olympic Games։ Վերցված է 18 July 2012 
  85. Olympic Charter, 2007, Rule 24, էջ 53
  86. Maraniss, 2008, էջեր 52–60
  87. Maraniss, 2008, էջեր 60–69
  88. «Samaranch Defends Nominating Son for IOC Post»։ CBC Sports։ 18 May 2001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 5 December 2008-ին։ Վերցված է 4 February 2009 
  89. Riding Alan (30 June 1992)։ «Olympics:Barcelona Profile; Samaranch, Under the Gun Shoots Back»։ The New York Times։ Վերցված է 30 January 2009 
  90. Abrahamson Alan (6 December 2003)։ «Judge Drops Olympic Bid Case»։ Los Angeles Times։ Վերցված է 21 March 2009 
  91. Jordan, Mary; Sullivan, Kevin (21 January 1999), «Nagano Burned Documents Tracing '98 Olympics Bid», Washington Post: A1, https://www.washingtonpost.com/wp-srv/digest/daily/jan99/nagano21.htm, վերցված է 20 August 2016 
  92. Macintyre Donald (1 February 1999)։ «Japan's Sullied Bid»։ Time Magazine։ Վերցված է 20 August 2016 
  93. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Buying the Games անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  94. Zinser Lynn (7 July 2005)։ «London Wins 2012 Olympics New York Lags»։ The New York Times։ Վերցված է 4 February 2009 
  95. «Paris Mayor Slams London Tactics»։ Sporting Life (UK)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին 
  96. Berkes Howard (7 February 2006)։ «How Turin got the Games»։ NPR 
  97. «Olympic Committee's Refusal to Honor Munich 11 Mired in 'Stubborn Insensitivity and Callousness'»։ ADL։ Վերցված է 26 January 2013 
  98. 98,0 98,1 «Marketing Fact File, International Olympic Committee, 2011 edition, page 18, accessed 2015-12-22» 
  99. «Kodak to end Olympics sponsorship after 2008 games»։ Reuters։ 12 October 2007 
  100. «No more Kodak moments in the Olympics» 
  101. «Wildly interesting facts about London you never knew, until now»։ ITV News 
  102. «OXO - About Us» 
  103. Alex։ «FORM AND SURFACE: Odol» 
  104. 104,0 104,1 104,2 104,3 104,4 104,5 Cooper-Chen, 2005, էջ 231
  105. 105,0 105,1 105,2 105,3 105,4 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ television անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  106. 106,0 106,1 106,2 Buchanon, Mallon, էջ ci
  107. 107,0 107,1 Findling, Pelle, էջ 209
  108. 108,0 108,1 108,2 Slack, 2004, էջ 194
  109. «Berlin 1936»։ International Olympic Committee։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 August 2008-ին։ Վերցված է 31 March 2009 
  110. «Cortina d'Ampezzo»։ International Olympic Committee։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 August 2008-ին։ Վերցված է 31 March 2009 
  111. 111,0 111,1 111,2 Slack, 2004, էջ 192
  112. Gershon, 2000, էջ 17
  113. Whannel, G. (1984) The television spectacular in A. Tomlinson & G. Whannel (Eds.), Five-ring circus (pp. 30–43). London: Pluto Press
  114. Whannel, G. (1984) The television spectacular in A. Tomlinson & G. Whannel (Eds.), Five-ring circus (pp. 30–43). London: Pluto Press
  115. «World Series TV ratings slump»։ CBS News։ Associated Press։ 27 October 2000։ Վերցված է 4 May 2009 
  116. Walters Walters (2 October 2000)։ «All fall down»։ Sports Illustrated։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 April 2011-ին։ Վերցված է 2 April 2009 
  117. 117,0 117,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ ratings անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  118. Slack, 2004, էջեր 16–18
  119. Slack, 2004, էջ 17
  120. Cooper-Chen, 2005, էջ 230
  121. Woods, 2007, էջ 146
  122. «London Olympics 2012 Ratings: Most Watched Event In TV History»։ The Huffington Post։ 13 August 2012։ Վերցված է 12 July 2013 
  123. 123,0 123,1 Buchanon, Mallon, էջ cii
  124. Slack, 2004, էջեր 194–195
  125. 125,0 125,1 125,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ olympicsymbols անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  126. Lennartz Karl (2002)։ «The Story of the Rings»։ Journal of Olympic History 10: 29–61 
  127. "Sport athlétique", 14 mars 1891: "... dans une éloquente allocution il a souhaité que ce drapeau les conduise 'souvent à la victoire, à la lutte toujours'. Il a dit qu'il leur donnait pour devise ces trois mots qui sont le fondement et la raison d'être des sports athlétiques: citius, altius, fortius, 'plus vite, plus haut, plus fort'.", cited in Hoffmane, Simone La carrière du père Didon, Dominicain. 1840–1900, Doctoral thesis, Université de Paris IV – Sorbonne, 1985, p. 926; cf. Michaela Lochmann, Les fondements pédagogiques de la devise olympique "citius, altius, fortius"
  128. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ torch անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  129. «IOC Investigation». Real Sports with Bryant Gumbel. Season 22. Episode 7. 26 July 2016. HBO. http://www.hbo.com/real-sports-with-bryant-gumbel/episodes/0/232-episode/index.html. 
  130. «Olympic Summer Games Mascots from Munich 1972 to London 2012» (PDF)։ International Olympic Committee։ 1 January 2013։ Վերցված է 13 July 2013 
  131. 131,0 131,1 131,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ OCFactSheetS անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  132. 132,0 132,1 132,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ OCFactSheetW անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  133. 133,0 133,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ OCprotocol1 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  134. «Beijing Dazzles: Chinese History, on Parade as Olympics Begin»։ Canadian Broadcasting Centre։ 8 August 2008։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 September 2008-ին։ Վերցված է 9 September 2008 
  135. 135,0 135,1 135,2 «Closing Ceremony Factsheet»։ The International Olympic Committee։ 5 June 2012։ Վերցված է 12 August 2012 
  136. «Closing Ceremony» (PDF)։ International Olympic Committee։ 31 January 2002։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 April 2009-ին։ Վերցված է 27 August 2008 
  137. «The Olympic Flags and Emblem»։ The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games։ Վերցված է 10 February 2009 
  138. «Olympic Games – the Medal Ceremonies»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 29 August 2008։ (registration required (help)) (subscription required)
  139. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ otraditions անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  140. «Medal Ceremony Hostess Outfits Revealed»։ China Daily։ 18 July 2008։ Վերցված է 29 August 2008 
  141. «Wrestling»։ The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 February 2009-ին։ Վերցված է 25 March 2009 
  142. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Sports անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  143. «Olympic Sports of the Past»։ International Olympic Committee։ Վերցված է 10 February 2009 
  144. Olympic Charter, 2007, էջեր 88–90
  145. «International Sports Federations»։ International Olympic Committee։ Վերցված է 8 February 2009 
  146. Olympic Charter, 2007, էջ 87
  147. «Factsheet: The sessions» (PDF)։ International Olympic Committee։ էջ 1։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 April 2011-ին։ Վերցված է 8 February 2009 
  148. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ recognizedsports անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  149. 149,0 149,1 149,2 149,3 149,4 149,5 149,6 149,7 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ factsheetsports անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  150. 150,0 150,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ newosports անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  151. 151,0 151,1 151,2 151,3 Eassom, 1994, էջեր 120–123
  152. «Jim Thorpe Biography»։ Biography.com։ Վերցված է 9 February 2009 
  153. «Garmisch-Partenkirchen 1936»։ International Olympic Committee։ Վերցված է 25 July 2011 
  154. Schantz Otto։ «The Olympic Ideal and the Winter Games Attitudes Towards the Olympic Winter Games in Olympic Discourses – from Coubertin to Samaranch» (PDF)։ Comité International Pierre De Coubertin։ Արխիվացված օրիգինալից 19 September 2016-ին։ Վերցված է 19 September 2016 
  155. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Amateurism անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  156. Podnieks & Szemberg 2008 , Story #6–First Canada Cup opens up the hockey world.
  157. Krüger Murray, 2003, էջ 230
  158. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Boycott 1 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  159. 159,0 159,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ CBC boycott անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  160. «Africa and the XXIst Olympiad» (PDF)։ Olympic Review (International Olympic Committee) (109–110): 584–585։ November–December 1976։ Վերցված է 6 February 2009 
  161. http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02722019109481098?journalCode=rarc20
  162. «Game playing in Montreal» (PDF)։ Olympic Review (International Olympic Committee) (107–108): 461–462։ October 1976։ Վերցված է 7 February 2009 
  163. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ corbit անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  164. «Moscow 1980»։ International Olympic Committee։ Վերցված է 25 July 2011 
  165. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ 1980 Boycott անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  166. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ 1980 Boycott 2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  167. «Australia: Calls to Boycott Beijing Olympics»։ Inter Press Service։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 12 September 2008-ին։ Վերցված է 10 September 2008 
  168. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ EUTibet անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  169. «Putin Faces Green Olympic Challenge: The Sochi 2014 Winter Games are threatened by a looming international boycott, environmental concerns, and public protests against local development»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 August 2009-ին։ Վերցված է 18 August 2008 , The Christian Science Monitor. Retrieved 18 August 2008.
  170. Bernas Frederick (5 December 2009)։ «Olympic challenge for Sochi Games»։ The Guardian (London)։ Վերցված է 31 May 2011 
  171. Findling, Pelle, էջ 107
  172. Findling, Pelle, էջեր 111–112
  173. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ GSE անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  174. Roche, 2000, էջ 106
  175. «The USSR and Olympism» (PDF)։ Olympic Review (International Olympic Committee) (84): 530–557։ October 1974։ Վերցված է 4 May 2009 
  176. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Black Salute անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  177. «Iranian Judoka rewarded after snubbing Israeli»։ NBC Sports։ Associated Press։ 8 September 2004։ Վերցված է 7 February 2009 
  178. «Tom Hicks»։ Sports-reference.com։ Վերցված է 30 January 2009 
  179. 179,0 179,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ wadahistory անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  180. Begley Sharon (7 January 2008)։ «The Drug Charade»։ Newsweek։ Վերցված է 27 August 2008 
  181. 181,0 181,1 Hunt Thomas M. (2011)։ Drug Games: The International Olympic Committee and the Politics of Doping։ University of Texas Press։ էջ 66։ ISBN 0292739575 
  182. Porterfield, 2008, էջ 15
  183. Magnay Jacquelin (18 April 2003)։ «Carl Lewis's positive test covered up»։ The Sydney Morning Herald։ Վերցված է 28 August 2008 
  184. Coile Zachary (27 April 2005)։ «Bill Seeks to Toughen Drug Testing in Pro Sports»։ The San Francisco Chronicle։ Վերցված է 3 September 2008 
  185. «Doping: 3667 athletes tested, IOC seeks action against Halkia's coach»։ Express India Newspapers։ 19 August 2008։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 1 December 2008-ին։ Վերցված է 28 August 2008 
  186. «Play True» (PDF)։ World Anti-Doping Agency։ 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 25 January 2013-ին։ Վերցված է 13 July 2013 
  187. «Anti-Doping Results Announced»։ The New York Times։ 25 July 2012։ Վերցված է 13 July 2013 
  188. «IOC Orders Belarus to Return Gold»։ ESPN։ 13 August 2012։ Վերցված է 13 July 2013 
  189. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ nytimes%com անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  190. "Arab women make breakthrough at Games", CNN, 23 September 2000
  191. "Afghan women's Olympic dream", BBC, 22 June 2004
  192. Wallechinsky David (29 July 2008)։ «Should Saudi Arabia be Banned from the Olympics?»։ The Huffington Post 
  193. «Saudis to send 2 women to London, make history»։ Sports Illustrated։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 15 July 2012-ին։ Վերցված է 13 July 2012 
  194. "London 2012 Olympics: Saudi Arabian women to compete", BBC, 12 July 2012
  195. «Female Gulf athletes make their mark in London Olympics»։ Agence France-Presse։ 13 August 2012 
  196. "Women's boxing gains Olympic spot", BBC, 13 August 2009
  197. Definition: "…the process of transforming an object, idea, activity, or service into a commodity by capitalist economies." Beaster-Jones 2013, par. 1.
  198. "Olympic Charter" (PDF). Lausanne, Switzerland: International Olympic Committee. July 2011. Retrieved 27 July 2012.
  199. Shachar, 2011, էջեր 2114–2116
  200. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ autogenerated1 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  201. Rory Carroll (24 February 2003)։ «What Zola Budd did next»։ The Guardian (London)։ Վերցված է 27 November 2011 
  202. «Lagat a runner without a country»։ Cool Running։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 19 May 2012-ին։ Վերցված է 27 November 2011 
  203. «Olympics opportunity too much for Hammon to pass up – Olympics»։ ESPN։ 5 June 2008։ Վերցված է 27 November 2011 
  204. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ BeijingOlymp-1 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  205. «St Louis 1904»։ Olympic Games։ Վերցված է 3 July 2012 
  206. «The Modern Olympic Games» (PDF)։ The Olympic Museum։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 September 2008-ին։ Վերցված է 29 August 2008 
  207. Munro James (25 August 2008)։ «Britain may aim for third in 2012»։ BBC Sport։ Վերցված է 25 August 2008 
  208. 208,0 208,1 208,2 208,3 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ bidpro անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  209. 209,0 209,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ hostcity անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  210. 30-րդ Ամառնային ողոմպիական խաղերու պաշտոնական կայքի մարզաձեւերու էջը

Աղբիւրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Boykoff Jules (2016)։ Power Games: A Political History of the Olympics։ New York and London: Verso։ ISBN 978-1-784-78072-2 
  • Buchanan Ian (2001)։ Historical dictionary of the Olympic movement։ Lanham: Scarecrow Presz։ ISBN 978-0-8108-4054-6 
  • Kamper Erich, Mallon, Bill (1992)։ The Golden Book of the Olympic Games։ Milan: Vallardi & Associati։ ISBN 978-88-85202-35-1 
  • Preuss Holger, Marcia Semitiel García (2005)։ The Economics of Staging the Olympics: A Comparison of the Games 1972–2008։ Edward Elgar Publishing։ ISBN 978-1-84376-893-7 
  • Simson Vyv, Jennings, Andrew (1992)։ Dishonored Games: Corruption, Money, and Greed at the Olympics։ New York: S.P.I. Books։ ISBN 978-1-56171-199-4 
  • Wallechinsky David (2004)։ The Complete Book of the Summer Olympics, Athens 2004 Edition։ SportClassic Books։ ISBN 978-1-894963-32-9 
  • Wallechinsky David (2005)։ The Complete Book of the Winter Olympics, Turin 2006 Edition։ SportClassic Books։ ISBN 978-1-894963-45-9 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

{