Շտիրիա (Սլովենիա)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Պատմական շրջան
Ստորին Շտիրիա
սլովեն.՝ Spodnja Štajerska գերմ.՝ Untersteiermark
Sevnica1.JPG
Տիպիկ ստորինշտիրիական տեսարան Սևնիկա քաղաքից
ԵրկիրՍլովենիա Սլովենիա
ԲԾՄ300 մ
##Շտիրիա (Սլովենիա) (Սլովենիա)
Red pog.png
Սլովենիայի պատմական շրջաններ
Borders of the Historical Habsburgian Lands in the Republic of Slovenia.png
1 Լիտրորալ, 2a Վերին Կարնիոլա


2b Ներքին Կարնիոլա, 2c Ստորին Կարնիոլա

3 Կարինթիա, 4 Շտիրիա, 5 Պրեկմուրջե

Շտիրիա (սլովեն.՝ Štajerska), նաև Սլովենական Շտիրիա (Slovenska Štajerska) կամ Ստորին Շտիրիա (Spodnja Štajerska ; գերմ.՝ Untersteiermark), պատմական շրջան Սլովենիայի հյուսիս-արևելքում։ Զբաղեցնում է նախկին Շտիրիայի դքսության հարավային հատվածը: Շտիրիայի բնակչությունն իր պատմական սահմաններում կազմում է շուրջ 705,000 բնակիչ կամ Սլովենիայի բնակչության 34.5%-ը: Ամենամեծ քաղաքը Մարիբորն է:

Տերմինի օգտագործումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շտիրիայի դքսության տարածքը ցուցադրված ժամանակակից Սլովենիայի և Ավստրիայի տարածքների վրա

19-րդ դարում Շտիրիայի դքսությունը, որը որպես առանձին վարչաքաղաքական միավոր գոյություն ուներ 1180-1918 թվականներին, բաժանվում էր երեք պատմական շրջանների՝ Վերին Շտիրիա, Կենտրոնական Շտիրիա և Ստորին Շտիրիա։ Վերջինս հյուսիսից հարավ ձգվում էր Մուրա գետից և Սլովենական բլուրներից մինչև Սավա գետը: Վերին Շտիրիան և Կենտրոնական Շտիրիան հիմնականում գերմանախոս են, և այսօր կազմում են ավստրիական Շտիրիա նաանգը (Steiermark)։ Ստորին Շտիրիան հիմնականում սլովենախոս է և Առաջին աշխարհամարտից հետո դարձավ Սերբերի, խորվաթների և սլովենացիների թագավորության (Հարավսլավիա) մաս: Երկրորդ աշխարհամարտից հետո այն դարձավ ժամանակակից Սլովենիայի նախորդի՝ Սլովենիայի Սոցիալիստական Հանրապետության մի մասը:

«Հարավային Շտիրիա» (Südsteiermark) տերմինը վերաբերում է ավստրիական Շտիրիա նահանգի հարավային հատվածին, մինչդեռ «Ստորին Շտիրիա» (Spodnja Štajerska) տերմինը վերաբերում է Սլովենիայի հյուսիս-արևելքում գտնվող Շտիրիա շրջանին։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջնադարում Ստորին Շտրիրան ղեկավարում էր մի քանի տեղական (reichsfrei) հարստություններ, որոնցից էին Ցելեյի կոմսեր, որոնց մեծ ունեցվածքի չեն բռնագրավել Հաբսբուրգյան իշխանների կողմից մինչև 15-րդ դար:

Ըստ 1910 թվականի վերջին ավստրո-հունգարական մարդահամարի՝ Ստորին Շտիրիան ուներ շուրջ 498,000 բնակիչ, որից 82%-ը սլովենացիներ և շուրջ 18%-ը գերմանախոսներ էին:[1]

1918 թվականին Առաջին աշխարհամարտից հետո ավստրո-հունգարական միապետության կազմալուծման արդյունքում Շտիրիայի դքսությունը բաժանվեց նորաստեղծ Գերմանական Ավստրիայի և հարավսլավական Սլովենացիների, խորվաթների և սերբ թագավորության միջև: 1918 թվականի նոյեմբերի սկզբին Ռուդոլֆ Մաիսթերը՝ նախկին ավստրո-հունգարական բանակի սլովենացի մայոր, մոտ 4000 տեղական կամավորներով գրավեց Ստորին Շտիրիան և Մարիբոր քաղաքը և այն հայտարարեց Հարավսլավիայի մի մաս:Գերմանա-ավստրիական կիսառազմականացված միավորումների կարճ պայքարից հետո ներկայիս սահմանը ստեղծվեց: 1918 թվականի դեկտեմբերին Ստորին Շտիրիան դե ֆակտո ընդգրկվեց Սերբերի, խորվաթների և սլովենացիների թագավորության մեջ: Գերմանաբնակ Մարբուրգի քաղաքացիների բողոքի ցույցը հանգեցրեց Մարբուրգի արյունոտ կիրակիին, որտեղ զոհվեց 13 մարդ, վիրավորվեց մոտ 60 մարդ:

Հաստատվելով 1919 թվականի Սեն Ժերմենի պայմանագրով՝ հարավսլավական և ավստրիական Շտիրիայի միջև սահմանը հիմնականում հետևում էր սլովենացիների և էթնիկ գերմանացիների միջև էթնիկ-լեզվական բաժանարար գծին: Այնուամենայնիվ, մի քանի սլովենախոս գյուղեր շուրջ մնաց Ավստրիայի կազմում: Մյուս կողմից, հիմնականում մի քանի գերմանաբնակ քաղաքներ մնացին Հարավսլավիայում, հատկապես Մարիբորը (80% գերմանախոս), Պտույը (86%) և Ցելեն (67%); Բացի այդ, Ապաչե գյուղի շուրջ գերմանալեզու տարածքը միացված էր Հարավսլավիային: Ըստ 1921 թվականի Հարավսլավիայի մարդահամարի տվյալների՝ Հարավսլավիայի Շտիրիայում բնակվում էր մոտ 22.500 էթնիկ գերմանացի: Դրանք ներկայացնում էին տարածաշրջանի ընդհանուր բնակչության շուրջ 4,5%-ը և Սլովենիայի բոլոր էթնիկ գերմանացիների շուրջ 57%-ը: 1931 թվականին այդ թիվը նվազեց մինչև շուրջ 12.500 կամ շրջանի բնակչության 2,3%-ը և Սլովենիայի բոլոր էթնիկ գերմանացիների շուրջ 45%-ը:[2][3]

1922 թվականին Մարիբորի շրջանը կազմավորվեց, որի կազմում էր Սլովենական Շտիրիայի մեծ մասը, նաև Պրեկմուրջեյի և Մեջիմուրսկայի շրջանները: 1929 թվականի հունվարին Հարավսլավիայի թագավոր Ալեքսանդր I-ի հեղաշրջումից հետո շրջանները վերացվեցին և փոխարինվեցին ինը բանովինաներով:[4] 1931 թվականի Հարավսլավիայի սահմանադրության կողմից իրականացված վերակազմավորումից հետո Սլովենական Շտիրիան ընդգրկվեց նորաստեղծ Դրավյան բանովինայի մեջ, որը քիչ թե շատ նույնական էր Սլովենիայի հետ, Լյուբլյանա կենտրոնով:

1941 թվականի ապրիլին նացիստական Գերմանիան ներխուժեց Հարավսլավիա, իսկ Սլովենական Շտիրիան բռնակցվեց Երրորդ Ռեյխին: Ներդրվեց բռնի գերմանացման քաղաքականություն: Սլովենական լեզվի հասարակական օգտագործումը արգելված էր, և սլովենական բոլոր ասոցիացիաները լուծարվեցին: Արտաքսվեցին բոլոր մասնագիտական և մտավորական խմբերի անդամները, ներառյալ բազմաթիվ հոգևորականներ: 1941 թվականի ապրիլից մինչև 1942 թվականի մայիս ընկած ժամանակահատվածում մոտ 80,000 սլովենացիներ (ընդհանուր բնակչության գրեթե 15%) արտաքսվեցին Ստորին Շտիրիայից կամ վերաբնակեցվեցին Ռայխի այլ մասերում: Որպես արձագանք, զարգացավ դիմադրական շարժում: Ստորին Շտիրիայի շատ շրջաններում ականատես եղան բուռն կռիվներ գերմանական զորքերի և սլովենական պարտիզանական ստորաբաժանումների միջև:

Երկրորդ աշխարհամարտից հետո տարածաշրջանում վերահաստատվեց Հարավսլավիայի իշխանությունը և Սլովենական Շտիրիան դարձավ Սլովենիայի Սոցիալիստական Հանրապետության անբաժանելի մասը: Ըստ Հարավսլավիայի Ժողովրդական ազատագրման հակաֆաշիստական խորհրդի կողմից ընդունված նախնական որոշումների՝ իրականացվել էր գերմանացի մնացած էթնիկ բնակչության արտաքսում՝ անկախ նացիստական ռեժիմի հետ նրանց կապերից:

1950-70-ական թվականների տարածաշրջանի շատ շրջաններ ենթարկվեցին արագ արդյունաբերականացման: Քաղաքներ, ինչպիսիք են Մարիբորը, Ցելեն և Վելենիեն, դարձան Սլովենիայի և Հարավսլավիայի կարևորագույն արդյունաբերական կենտրոններից մեկը:

Քաղաքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստորին Շտիրիայի մշակութային և տնտեսական կենտրոնը միշտ եղել է Մարիբոր քաղաքը: Մյուս խոշոր քաղաքներն են՝ Ցելեն, Վելենիեն, Պտույը, Բրեզիցեն և Սլովեն Գրադեցը: Վերջին երկուսն այլևս չեն համարվում Շտիրիայի պատկանելի մասը․ [5] Սլովեն Գրադեկը կցված է Կարինթիա՝ ձևավորելով այդ ընդլայնված շրջանի նոր մշակութային և տնտեսական կենտրոնը [6], մինչդեռ Բրեզիցեն Պոսավջեի շրջանի գլխավոր կենտրոններից է:

Զբոսաշրջություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շտիրիանն հայտնի է իր սպիտակ գինով, Պոհորջե լեռնադահուկային հանգստավայրով, մշակութային փառատոներով և դդմի սերմերի յուղով:

Հայտնի մարդիկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Անտոն Ասկերց, բանաստեղծ
  • Ժոզե Բրիլեյ, Հարավսլավիայի քաղաքական գործիչ, դիվանագետ և դեսպան, քաղաքական գործիչ, ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի նախագահ, Սլովենիայի Գերագույն դատարանի գլխավոր դատավոր, Երկրորդ աշխարհամարտի պարտիզանական պատերազմի հերոս, Ljudska pravica-իխմբագիր
  • Մարտա Բրիլեյ, դիվանագետ, պարտիզանական պատերազմի հերոս, Հարավսլավիայի զբոսաշրջության PR ղեկավար, արվեստի հովանավոր
  • Ալեշ Չեհ, ֆուտբոլիստ
  • Դրագո Յանչար, գրող
  • Էդվարդ Կոցբեկ, գրող, բանաստեղծ և քաղաքական գործիչ
  • Անտոն Կորոչեց, քաղաքական գործիչ, Հարավսլավիայի թագավորության Վարչապետ
  • Յանես Մենարտ, բանաստեղծ
  • Ֆրանց Միկլոշիչ, լեզվաբան
  • Մատիա Մուրկո, լեզվաբան և ազգագրագետ
  • Յոհան Պուչ, գյուտարար, հեծանիվների արդյունաբերություն
  • Զարկո Պետան, կինոյի և թատրոնի ռեժիսոր
  • Դանիլո Տյուրք, Սլովենիայի նախագահ
  • Բենո Ուդրիհ, բասկետբոլիստ
  • Ժոսիպ Վաշնջակ, քաղաքական ակտիվիստ
  • Ստանկո Վրազ, բանաստեղծ
  • Ուգո Գայլ, կոմպոզիտոր
  • Զլատկո Զահովիչ, ֆուտբոլիստ
  • Միլան Զվեր, քաղաքագետ

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Gregor Jenuš, Ko je Maribor postal slovenski (Maribor: znanstvenoraziskovalni inštitut dr. Franca Kovačiča, 2011), 81
  2. Dušan Nećak, Die "Deutschen" in Slowenien (1918-1955): kurzer Abriß (Ljubljana: Znanstveni inštitut Filozofske fakultete, 1998)
  3. Gregor Jenuš, Ko je Maribor postal slovenski (Maribor: znanstvenoraziskovalni inštitut dr. Franca Kovačiča, 2011), p 89-90
  4. Map of Yugoslav Banates
  5. Map of Slovene regions by Luventicus
  6. Sloveniaholidays Site: Regions with their centres