Շվեդիայի անվանում
Շվեդիայի անվանում, շվեդերեն հնչում է որպես Sverige: Այն առաջացել է հին սկանդինավյան svear-rige բառից, որը նշանակում է «սվեյների (շվեդների) պետություն», որոնց անվանել են Sweon/Sweonas: Այս ինքնանվանումը Swerike ձևով շվեդական աղբյուրներում հանդիպել է 13-րդ դարի վերջից, Svearike ձևով՝ 14-րդ դարից, ինչպես նաև իսլանդական աղբյուրներում՝ Svíaríki, իսկ հին գուտնիականում՝ Suiariki ձևերով: Միջնադարում այս տեղանունն օգտագործվել է միայն Սվեալանդի («սվեյների հողի») վերաբերյալ և հակադրվել է Գյոտալանդին՝ «գյոտերի հողին»: Անվան riki մասը, որը նշանակում է «պետություն», հայտնվել է շվեդական օրենսդիր մարմնի՝ ռիկսդագի անվան մեջ (համեմատության համար՝ դան.՝ rigsdag, գերմ.՝ Reichstag):
Svea («սվեյներ, շվեդներ») անվան հիմքում, ընդհանուր ընդունված կարծիքով, ընկած է հնդեվրոպական նախալեզվի [s(w)e] «իր, յուր» արմատը, ինչը կարելի է մեկնաբանել որպես «սեփական ցեղ»[1][2][3]:
15-րդ դարի վերջին տեղանվան գրությունը Շվեդիայում և Դանիայում փոխվել է Swerighe-ի: 17-րդ դարում ի հայտ են եկել Swerghe, Swirghe, Swirge տարբերակները: Լեզվաբանների գնահատմամբ՝ չնայած գրության տարբերությանը, տեղանվան արտասանությունը Svearike և Sverige ձևերով մոտավորապես նույնն է եղել: Իվար Մոդեերը առաջ է քաշել մի հիպոթեզ (որը հանրայնացրել է Յան Գիյուն), ըստ որի՝ Svearige ձևը փոխառություն է դանիերենից՝ տարբեր իմաստային երանգներով: Ռուսաստանում մինչև Պյոտր I-ը շվեդներին անվանել են «սվեյներ» (свеи), որից հետո տիրապետող է դարձել այլ լեզուների միջնորդությամբ փոխառված ձևը[4]:
Շվեդիա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]«Շվեդիա» (Sweden) անվանման ժամանակակից անգլերեն տարբերակը փոխառվել է հոլանդերենից: Նախքան 17-րդ դարում Sweden ձևի աստիճանական ներմուծումը, անգլերենում օգտագործվում էին Swedeland կամ Sweathland տարբերակները[5]:
Այն հիմնված է միջին հոլանդերեն Zweden անվան վրա (Շվեդիայի հոլանդերեն անվանումը), որն իր ծագմամբ Zwede («շվեդ») բառի տրական հոլովի հոգնակի ձևն է:
Անգլերենում այն կիրառվում է մոտավորապես 1600 թվականից. առաջին անգամ արձանագրվել է շոտլանդերենում՝ Swethin, Swadne ձևերով: Տրական հոլովի հոգնակի -n վերջավորությամբ երկրների անվանումների կազմությունը գերմաներենում և հոլանդերենում արտադրողական (տարածված) դարձավ 15-րդ դարում. համեմատեք գերմաներեն Italien («Իտալիա»), Spanien («Իսպանիա»), Rumänien («Ռումինիա»), Ungarn («Հունգարիա») անվանումների հետ[6]:
Հոլանդերենից (Zweden), գերմաներենից (Schweden) և անգլերենից զատ, Sweden անվանումն ընդունվել է նաև վալիերենում (ուելսերեն): Անգլերեն -n-ով ձևն ազդել է նաև մի շարք ոչ եվրոպական լեզուների վրա, այդ թվում՝ ճապոներենի (スウェーデン - Suwēden), հարավկորեերենի (스웨덴 - Seuweden), հինդիի (स्वीडन - Svīḍan), բենգալերենի (সুইডেন - Śuiḍen), յորուբայի (Swídìn) և չինարենի տառադարձման (瑞典 - հարավային մին՝ Sūi-tián, կանտոներեն՝ seoi6 din2), ինչպես նաև չինական հիերոգլիֆային ուղղագրության միջոցով՝ արևելաասիական մշակութային ոլորտի (Sinosphere) այլ լեզուների վրա (օրինակ՝ մանդարին չինարենում՝ Ruìdiǎn, վիետնամերենում՝ Thụy Điển և այլն):
Sverige (Շվեդիայի շվեդերեն անվանումը)
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Շվեդիայում Swerike ձևն արձանագրված է 13-րդ դարի վերջից, Svearike ձևը՝ 14-րդ դարից, ինչպես նաև իսլանդերեն Svíaríki և հին գոտլանդերեն Suiariki տարբերակները:
Այն ժամանակներում անվանման իմաստը սահմանափակվում էր Սվեալանդի (Svealand) շվեդական հին տարածաշրջանով և միշտ չէ, որ ներառում էր Գյոտալանդը (Götaland)՝ գյոթերի (գեաթերի) երկիրը: Rike բառը թարգմանվում է որպես «թագավորություն» կամ «տերություն/պետություն» և հանդիպում է նաև օրենսդիր մարմնի՝ Ռիկսդագի (Riksdag) անվան մեջ (հմմտ. դանիերեն rigsdag, գերմաներեն Reichstag):
15-րդ դարի վերջում, լեզվական հնչյունափոխության արդյունքում, շվեդերենում ձևը փոխվեց Swerighe-ի (ինչպես, օրինակ, baker («հացթուխ») բառը դարձավ bager, իսկ mik («ինձ») բառը՝ mig): 17-րդ դարի ուղղագրական տարբերակներից են Swerghe, Swirghe, Swirge:
Մեծ ուշադրություն է դարձվում միջնադարյան Svearike և Sverige ձևերի միջև եղած տարբերությանը, թեև միջնադարյան շվեդները, ամենայն հավանականությամբ, դա ընկալել են պարզապես որպես արտասանության տարբերություն:
Անվանումները ֆիննո-ուգրական (ֆիննական) լեզուներում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բոլորովին այլ արմատից է սերում որոշ ֆիննական լեզուներում կիրառվող անվանումը, օրինակ՝ ֆիններենում՝ Ruotsi, էստոներենում՝ Rootsi, հյուսիսսամիերենում՝ Ruoŧŧa: Այն, ամենայն հավանականությամբ, ծագում է հին շվեդերեն rōþs- (այսինքն՝ «թիավարության հետ կապված») արմատի տարբեր կիրառություններից (հմմտ. Rus / «Ռուս»), ինչը թերևս կապված է Հյուսիսային Սվեալանդի ափամերձ շրջանի՝ Ռոսլագենի (Roslagen) հին անվան, ինչպես նաև այն փաստի հետ, որ նախքան Բալթիկ ծովում առագաստանավերի տարածումը, այն կտրող-անցնող նավերը թիանավեր էին: Այս անվանման ստուգաբանությունը ունի նույն արմատը, ինչ «Ռուսաստան» (Russia) անվանումը:
Անվանումներն այլ լեզուներում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Շվեդիայի անվանումը լատինացվել է որպես Suecia, որն ընդունվել է ռոմանական և սլավոնական տարբեր լեզուներում, այդ թվում՝ իսպաներենում (Suecia), կատալաներենում (Suècia), պորտուգալերենում (Suécia), բուլղարերենում (Швеция — Shvetsiya), ինչպես նաև դրանց ազդեցությունը կրած ոչ եվրոպական լեզուներում: Այս լեզուներում հաճախակի շփոթություն է առաջանում Շվեդիայի և Շվեյցարիայի անվանումների միջև (իսպաներեն՝ Suiza, կատալաներեն՝ Suïssa, պորտուգալերեն՝ Suíça, բուլղարերեն՝ Швейцария — Shveytsariya): Գոյություն ունի առնվազն 15-րդ դարից սկիզբ առնող պատմական ավանդույթ, ըստ որի՝ Շվիցը (այն բնակավայրը, որից առաջացել է Շվեյցարիայի անվանումը) իրոք անվանվել է շվեդների պատվին: Էրիկուս Օլաին իր Chronica regni Gothorum («Գոթերի թագավորության քրոնիկոն», մոտ 1470 թ.) աշխատության մեջ նշում է տեղանունների նմանությունը՝ Swycia, quasi Suecia («Շվից, կարծես թե Շվեդիա»): Այս ավանդույթը լուրջ ընդունելություն է գտել 19-րդ դարում Շվեյցարիայի շվեդական ծագման մասին լեգենդի գիտական ուսումնասիրություններում, հատկապես շվեդական ռոմանտիկ նացիոնալիզմի շրջանակում (օրինակ՝ Էրիկ Գուստավ Գեյերի 1836 թ. «Շվեդների պատմությունը» գրքում), սակայն այժմ այն քիչ հավանական է համարվում:
Չինարենն օգտագործում է 瑞典 հիերոգլիֆները՝ որպես անվանման հնչյունային մոտարկում (20-րդ դարասկզբի մանդարինում՝ Shuì Diǎn[7], ժամանակակից մանդարինում՝ Ruì Diǎn, կանտոներենում՝ Seoi6 Din2): Չինաստանում նույնպես հաճախակի շփոթություն է առաջացել Շվեյցարիայի անվանման հետ (երկու երկրների անվանումներն էլ թե՛ մանդարինում, թե՛ կանտոներենում սկսվում են նույն 瑞 (ruì) հիերոգլիֆով, որը նշանակում է «բարեբաստիկ»): Բանը հասել էր նրան, որ 2013 թվականին Շանհայում Շվեյցարիայի և Շվեդիայի հյուպատոսությունները հատուկ արշավ նախաձեռնեցին՝ օգնելու չինացի զբոսաշրջիկներին տարբերակել այս երկու երկրները[8]:
Արաբերենում անվանումը հնչում է որպես Suwayd (سويد), իսկ համապատասխան ածականը՝ suwaydī (سويدي - «շվեդական/շվեդ»): Սա համանուն (հոմոնիմ) է դառնում արաբերենում արդեն իսկ գոյություն ունեցող Suwayd անվան հետ, որը նշանակում է «սև, մուգ, թուխ» (հմմտ. Սուդան), ինչպես նաև արաբական աշխարհի տարբեր մասերում գոյություն ունեցող ծագումնանվան (nisba) հետ (օրինակ՝ Ալ-Ռիյադի Աս-Սուվայդի շրջանը):
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Indogermanisches etymologisches Wörterbuch by Julius Pokorny (English translation), p. 1493
- ↑ Friesen (von), O. (1915). Verdandis småskrifter (Verdandis Pamphlets) nr. 200.
- ↑ Hellquist, Elof (1922). Svensk etymologisk ordbok [Swedish etymological dictionary] (շվեդերեն). Gleerup. էջ 915.
- ↑ Никонов, 1966, էջ 477
- ↑ Korr, Charles P (1975). Cromwell and the New Model Foreign Policy. Berkeley: University of California Press. էջ 121. ISBN 0-520-02281-5.
- ↑ J. Grimm, Deutsches Wörterbuch, s.v. "Spanien": "der im mhd. übliche nom. sing. wurde dann nhd. nach der analogie von Baiern, Thüringen u.s.w. (dat. plur. des bewohnernamens) umgebildet", with citations from Keller (ed.), Fastnachtspiele aus dem fünfzehnten Jahrhundert (1853) and Valentin Schumanns Nachtbüchlein (1559).
- ↑ The pronunciation Shuì was given in early 20th century dictionaries like the Zhonghua Da Zidian.
- ↑ Chinese confuse Sweden with Switzerland