Շուկայական տնտեսություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Շուկայական տնտեսությունը տնտեսվարող սուբյեկտների (նյութական, հոգևոր բարիքներ արտադրողներ, տարբեր տեսակի ծառայություններ մատուցողներ և սպառողներ) փոխհարաբերությունն է՝ կառուցված արժեքային (գնային) ազդակների վրա, որի հիմքը ծախսված ռեսուրսների փոխհատուցման սկզբունքն է։ Այն բնութագրվում է արտադրողների տնտեսական ազատությամբ, աշխատանքի բաժանմամբ պայմանավորված տնտեսական առանձնացվածությամբ, ունեցվածքի նկատմամբ սեփականության տարբեր ձևերի առկայությամբ, բարիքների կայուն փոխանակությամբ։ Շուկայական տնտեսության պայմաններում արտադրողի հիմնական կողմոնորոշիչը սպառողի պահանջարկն է, որը թելադրում է, թե արտադրողը ինչ արդյունք պետք է թողարկի։ Սակայն արտադրողը, ելնելով շուկայական առկա պահանջարկից, ինքն է որոշում, թե արդյունքի արտադրության համար անհրաժեշտ ռեսուրսները որտեղից և որ տնտեսավարող սուբյեկտից պետք է ձեռք բերի կամ գնի։ Արտադրողները գտնվում են անհրաժեշտ փոխհարաբերությունների մեջ։ Արտադրողղը արդյունք թողարկելու համար պետք է օգտագործի մյուս արտադրողների արտադրանքը։ Այս տեսանկյունից՝ շուկայական տնտեսությունը արտադրողների և սպառողների փոխհարաբերությունների այն համակարգն է, որը կարգավորվում է ինքնաբերաբար, առանց որևէ մեկի թելադրանքի։ Միակ թելադրողը շուկայում ձևավորված պահանջարկն է։Տնտեսագիտական գրականության մեջ փոխհարաբերությունների այս ձևը կոչվում է հորիզոնական համակարգում (կոորդինացիա) կամ ինքնակարգավորվող տնտեսություն։

Բնատնտեսության քայքայման և շուկայական տնտեսության ձևավորման պատճառների հիմքում սահմանափակ ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և մարդկանց աճող պահանջմունքների բավարարման անհրաժեշտությունն է։

Ձևավորման նախապայմաններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շուկայական տնտեսության ձևավորման նախապայմաններն են․

  • Աշխատանքի հասարակական բաժանումը, որը հանգեցնում է արտադրության մասնագիտացման, մարդու հմտության, տեխնոլոգիայի կատարելագործման և դրանց հիմքի վրա աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը։ Երբ սուբյեկտները մասնագիտանում են որևէ բարիքի արտադրության մեջ, միավոր ժամանակի ընթացքում արտադրում են ավելի շատ բարիքներ, ինչը նպաստում է ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը և մարդկանց աճող պահանջմունքների բավարարմանը։ Այդ գործընթացը սկսվել է հազարամյակներ առաջ և շարունակվում է մինչև օրս։ Աշխատանքի հասարակական բաժանմանը նպաստել է նաև ռեսուրսների անհամաչափ բաշխվածությունը տնտեսական շրջանների միջև։

Պատմականորեն աշխատանքի հասարակական բաժանումը ներկայաացվում է մի քանի փուլերով։ Աշխատանքի առաջին խոշոր բաժանումը համարվում է անասնապահության առանձնացումը հողագործությունից։ Դա մեծ չափով նպաստեց աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը և ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործմանը։ Իրենց կարիքները բավարարելու համար հողագործի և անասնապահի միջև հաստատվում է փոխանակային հարաբերություններ։ Այդ գործընթացի շարունակման հետևանքով տեղի ունեցավ աշխատանքի երկրորդ խոշոր բաժանումը, երբ հողագործությունից առանձնացավ արհեստը։Արհեստագործության զարգամումը շրջադարձային նշանակություն ունեցավ մարդկության համար, ինչը մեծ չափով նպաստեց տեխնիկայի և տեխնոլոգիայի կատարելագործմանը։ Աշխատանքի երրորդ խոշոր բաժանումը առևտրի առանձնացումն է արտադրությունից։ Դա հսկայական նշանակություն ունեցավ տնտեսության զարգացման և հատկապես գործարքային ծախսերի կրճատման, բարիքների իրացման շրջանակների ընդլայնման, տարբեր երկրների միջև տնտեսական բարիքների իրացման շրջանակաների ընդլայման, տարբեր երկրների միջև տնտեսական կապերի ձևավորման և խորացման գործում։ Աշխատանքի չորրորդ խոշոր բաժանումը մտավոր և ֆիզիկական աշխատանքի տարանջատումն է։ Այդ ժամանակաշրջանից սկսած՝ գործունեության առանձնահատուկ ոլորտ դարձան մշակույթը և գիտությունը։ Հասարակության պատմության բոլոր ժամանակներում գիտատեխնիկական առաջադիմությունը պայմանավորված է եղել գիտության և մշակույթի զարգացմամբ, որոնց ուղեկցվում էին մեծ հայտնագործություններով։ Դա նպաստում էր արտադրության համար անհրաժեշտ սարքավորումների, մեքենաների, մեխանիզմների, տեխնոլոգիայի կատարելագործմանը։ Ժամանակակից զարգացած տեխնոլոգիաները, ավտոմատ սարքավորումները, կապի և տրանսպորտի միջոցները, մարդու թռիչքը դեպի տիեզերք գիտության հազարամյա պատմության և զարգացման արդյունք են։ Պատմականորեն գիտության զարգացումը բաժանվում է երեք փուլի։ Առաջին փուլում գիտությունը հաջորդում էր արտադրությանը։ Այսինքն՝ մարդիկ իրենց գործունեության ընթացքում հայտնաբերում էին կրակը, պատրաստում էին սայլեր, ջրաղացներ և այլն, իսկ հետագայում փորձում էին գիտականորեն հիմնավորել այդ երևույթները։ Զարգացման երկրորդ փուլում արտադրությունը և գիտությունը զարգանում էին համաչափորեն։ Երրորդ փուլում գիտությունն առաջ է անցնում արտադրությունից և կանխորոշում վերջինիս հետագա զարգացման ընթացքը։ Մտավոր և ֆիզիկական աշխատանքի տարանջատումը շրջադարձային նշանակություն ունեցավ քաղաքակրթության զարգացման գործում։

Աշխատանքի հասարակական բաժանումը սրանով չի ավարտվում։ Դրա հետագա խորացման արդյունքում ստեղծվում են արտադրության տարբեր ճյուղեր՝ արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն, շինարարություն, կապ, տրանսպորտ, ծառայություն և սպասարկում, գիտություն, մշակույթ և այլն։ Աշխատանքի բաժանումը խորանում է նաև նույն ճյուղի ներսում։ Օրինակ՝ արդյունաբերությունը բաժանվում է ծանր, թեթև մեքենաշինության, գյուղատնտեսությունը՝ անասնապահության, այգեգործության, դաշտավարության ոլորտների և այլն։

Աշխատանքի հասարակական բաժանումը դուրս է եկել մեր երկրի շրջանակներից և համաշխարհային ընդգրկում ունի, որը պայմանավորված է տարբեր երկրների միջև ռեսուրսների անհամաչափ բաշխվածությամբ և բնակլիմայական պայմանների տարբերությամբ։ Այդ հիմքի վրա էլ ձևավոևվել է արտաքին առևտուրը։ Դա նույնպես մեծ չափով նպաստել է ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը, որին արդրադարձել են Ադամ Սմիթը և Դեյվիդ Ռիկարդոն։ Նրանք բացահայտել են այն օրինաչափությունը, համաձայն որի՝ երկրները, մասնագիտականալով այս կամ այն բարիքների արտադրության մեջ ձեռք են բերում բացարձակ կամ հարաբերական առավելություններ։ Տնտեսագիտության տեսության մեջ դա կոչվում է բացարձակ և հարաբերական առավելությունների օրենք։

Այսպիսով՝ սահմանափակ ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործման և մարդկանց աճող պահանջմունքների բավարարման անհրաժեշտությունը անխուսափելի է դարձնում աշխատանքի բաժանումը։ Դա հանգեցնում է փոխանակային հարաբերությունների ձևավորման, որի հետևանքով տնտեսվարող սուբյեկտները միմյանց նկատմամվ գտնվում են փոխադարձ կախվածության մեջ։

  • Սեփականատիրական հարաբերությունները ձևավորումը, որոնք ձևավորվում են ռեսուրսների սահմանափակության հիմքի վրա և նպատակ ունեն ապահովելու դրանց արդյունավետ օգտագործումը։ Ըստ նպատակահարմարության և անհրաժեշտության՝ սեփականության տարբեր ձևերի հաստատումը կարևոր պայման է բարիքների արտադրության և փոխանակության համար։ Այսինքն՝ մարդիկ իրենց ստեղծած բարիքների նկատմամն պետք է ունենան սեփականության իրավունք, որի հիմքի վրա էլ կատարվում է դրանց փոխանակությունը։
  • Արտադրողների տնտեսական առանձնացումը։ Աշխատանքի հասարակական բաժանման արդյունքում, ինչպես արդեն նշել ենք, տեղի է ունենում արտադրության մասնագիտացում, ինչն իր հերթին հանգեցնում է արտադրողների տնտեսական առանձնացմանը։ Այդ հիմքի վրա ձևավորվում են արհեստանոցներ, իսկ հետագայում, երբ ձեռքի աշխատանքին աստիճանաբար փոխարինում են մեքենենրը, սարքավորումները, մեխանիզմները, ի հայտ են գալիս ձեռնարկություններ կամ ֆիրմաներ, խոշոր միավորումներ և այլն։
  • Արտադրողների տնտեսական ազատությունը։ Խնդիրն այն է, որ արտադրողը պետք է ունենա ինքնությունություն ռեսուրսների փոխանակման, բարիքների կնքման, գնի սահմանման, սեփականության ձևի ընտրության գործում։

Վերը նշված նախադրյալների հիմքի վրա ձևավորվել է շուկայական տնտեսակարգը։ Յուրաքանչյուր ոք, ըստ իր տնօրինության տակ գտնվող ռեսուրսի, անհրաժեշտ տնտեսական գործարքների կամ փոխանակային հարաբերությունների մեջ է մտնում մյուսների հետ։ Մեկի սեփականության օբյեկտը կապիտալն է, մյուսինը՝ աշխատանքը, իսկ երրորդինը՝ բնական ռեսուրսների և բարիքների փոխանակությունը։

Էությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխատանքի բաժանման խորացման հետևանքով բարդացել են փոխանակային հարաբերությունները, բայց դրանց բովանդակությունը մնացել է նույնը․ բարիքների (ռեսուրսների) փոխանակությունը տեղի է ունենում ըստ դրանց արժեքի (գնի)։ Փոխանակության հարաբերությունների հիմքում ընկած է փոխհատուցման սկզբունքը։ Եթե Ա բարիքը փոխանակվում է Բ-ի հետ, սա նշանակում է՝ Ա բարիքի օգտակարությունը (արժեքը) փոխհատուցվում է Բ-ով։ Երբ բանվորները կամ ծառայողները տրամադրում են իրենց աշխատանքը և դրա դիմաց ստանում աշխատավարձ, սա նշանակում է, որ կատարված աշխատանքը փոխհատուցվում է։ Ստացած աշխատավարձով նրանք ձեռք են բերում հագուստ, սնունդ, ավտոմեքենա։ Այսինքն՝ տեղի է ունենում գործունեության փոխանակություն, որի հիմքում ընկած է օգտագործված ռեսուրսի փոխհատուցման սկզբունքը։ Փոխհատուցման սկզբունքը մարդու գործունեության ներքին շարժաթիռն է, որը նպաստում է սահմանափակ ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործմանը։ Յուրաքանչյուր ոք իր ունեցած սահմանափակ ռեսուրսի օգտագործման արդյունքում ցանկանում է ստանալ անհրաժեշտ բարիք, որը ռեսուրսի օգտագործման փախհատուցումն է։ Ռեսուրսը խնայողաբար օգտագործելու դեպքում փոխհատուցումն ավելի մեծ կլինի։

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Աղաջանյան Հովսեփ, Տնտեսագիտության տեսության ընդհանուր հիմունքները.-Երևան, Տնտեսագետ, 2008.- էջ 109։