Շիրվանշահ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Շիրվանշահերի ապարանքը

Շիրվանշահ (պարս․՝ شروانشاه, ադրբ.՝ Şirvanşah պարս. առյուծային շահ, շահ առյուծ ), պետության իշխանական տիտղոս, որը ստեղծվել է պատմական Շիրվանի տարածքում՝ ներկայիս Ադրբեջանի հյուսիս-արևմուտքում, պատմական աղբյուրներում հայտնի է նաև Շիրվանշահերի պետություն անվամբ: Ինչպես նշում է Ք. Է. Բոսֆորդը, Շիրվանշահերը եղել են էթնիկ արաբներ, բայց ենթարկվել են պարսկացման՝ պարսկական մշակույթի ազդեցության միջավայրում: Նրանք կրում էին իրանական պատմական անցյալի հետքերը և հավակնում էին սասանյան Վահրամ Գուրից ծագմանը[1]:

Շիրվանշահերի առաջին արքայատոհմի՝ Մազյադիների (Յազիդիների) հիմնադիր Յազիդ իբն Մազյադ ալ-Շայբանին դառնում է Աբբասյան խալիֆայության զորահրամանատար, կուսակալ Արմինիա փոխարքայությունում, Ադրբեջանում, Շիրվանում և Դերբենդում (799—801): Իր ժառանգները եւ իրավահաջորդները, օգտվելով կենտրոնական իշխանության թուլացումից, Շիրվանը հռչակեցին իրենց սեփականությունը՝ ստանալով շիրվանշահի տիտղոս (861 թվական):

Արքայատոհմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Մազյադիներ — առաջին արքայատոհմ (799 թվական-9-րդ դարի առաջին կես): Սերում են արաբական շայբան ցեղից, հիմնադիրը Յազիդ իբն Մազյադ ալ-Շայբան է:
  • Քասրանիներ — երկրորդ արքայատոհմ (1027—1382): Արաբական ծագմամբ, հետագայում պարսկացված: Ծագում են Յազիդ իբն Ախմադից:
  • Դերբենդիներ — երրորդ արքայատոհմ (1382—1538): Ծագում են Քեյ Քուբադա իբն Ախսիտանայից:

Տիտղոսի ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բայիլովյան քարի վրա փորագրված է «շահ» բառը

Շիրվանների ամրոցը գտնվում է Բաքվում: Շիրվանշահ տիտղոսը կրել են արքայատոհմի բոլոր ներկայացուցիչները՝ անկախ ծագումից և ազգակցական կապերից: Վերջին երեք արքայատոհմերը (Մազյադիներ, Քասրանիներ, Դերբենդիներ) եղել են ազգականներ:

Առաջին անգամ տիտղոսը ի հայտ է եկել Արտաշիրի ժամանակներում, իսկ «Արքայական լեռ» տիտղոսը՝ Խոսրով Ա Անուշիրվանի: Մինչիսլամական առաջին շիրվանշահը, որի անունը արձանագրվել է պատմության մեջ, իշխան Դերբենք Շախիրն էր, ով էլ 642 թվականին ընդունում է իսլամ: Արաբական նվաճումներից հետո, տիտղոսը ոչ միայն պահպանվեց, այլև փոխանցվեց Խալիֆայության սահմանային մարզերի իշխանություններին:

9-րդ դարի պատմաբան իբն Խորդաբեխը հաղորդում է, որ Սասանյան շահնշահ Արտաշիր Պապականը (224—240) Անդրկովկասյան պետություններին շնորհում է շահի տիտղոսը: Այդպիսիք են՝ Բարշկան շահ, Ալլան շահ, Ֆիլան շահ և այլն: Ցուցակում հիշատակվում է նաև Շիրանշահը կամ Շիրան-շահը:

Խամսա ալ-Իսպախանը ուղիղ կապ է տեսնում Շիրվան տեղանվան և «շիրվանշահ» տիտղոսի միջև (պարս․՝ شروانشاه), այն է ՝ «առյուծային շահ» կամ «շահ առյուծ»:

Մշակույթը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շիրվանշահերը հովանավորում էին մշակույթի և պոեզիայի գործիչների: Այսպես, նրանց հովանավորության ներքո ապրել և ստեղծագործել է իրանական գրականության դասական ներկայացուցիչ Նիզամի Գյանջևը[2]: Բաքվում պահպանվել է Շիրվանշահերի ապարանքները (XV դար): Երրորդ արքայատոհմի՝ Դերբենդիների ներկայացուցիչները առատորեն հատում էին դրամներ:

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աբխազիայի Չաչբա իշխանները իրենց համարում էին Շիրվանշահերի արքայատոհմից սերողներ:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. C. E. Bosworth, Šervānšāhs
  2. Britannica Encyclopedia Britannica. Neẓāmī. Persian poet.