Շանդոր Մարաի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox auteur.png
Շանդոր Մարաի
Sándor Márai.png
Ծննդյան անուն հունգ.՝ Grosschmid Sándor Károly Henrik
Ծնվել է ապրիլի 11, 1900({{padleft:1900|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:11|2|0}})[1][2][3][4]
Ծննդավայր Կոշիցե, Սլովակիա[1]
Վախճանվել է փետրվարի 21, 1989({{padleft:1989|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:21|2|0}})[2][3][4] (88 տարեկանում)
Վախճանի վայր Սան Դիեգո, Կալիֆոռնիա, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ[1]
Մասնագիտություն լրագրող, բանաստեղծ, թարգմանիչ, վիպասան, սցենարիստ և գրող
Լեզու հունգարերեն[2]
Քաղաքացիություն Flag of Hungary.svg Հունգարիա
Կրթություն Pázmány Péter Catholic University և Լայպցիգի համալսարան[5]
Ուշագրավ աշխատանքներ Embers և The Rebels
Անդամակցություն Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիա
Պարգևներ Կոշութի մրցանակ
Sándor Márai Վիքիպահեստում

Շանդոր Մարաի (հունգ.՝ Márai Sándor, լրիվ անունը՝ հունգ.՝ Sándor Károly Henrik Grosschmid de Mára, 11 ապրիլի, 1900, Կաշշա, Ավստրո-Հունգարիա (ներկայում՝ Կոշիցե, Սլովակիա) – 21 փետրվարի, 1989, Սան Դիեգո, ԱՄՆ), հունգարացի արձակագիր և լրագրող։ Հունգարիայի գիտությունների ակադեմիայի անդամ (1945)[6], Կոշութի մրցանակի դափնեկիր (1990, հետմահու)։ Նրա կրտսեր եղբայրն է կինոռեժիսոր Գեզա Ռոդվանին (1907-1986)։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շանդոր Մարաին ծնվել է 1900 թվականի ապրիլի 11-ին Կաշշա գյուղում[7] (ներկայում՝ Կոշիցե, Սլովակիա)։ Նրա հայրը եղել է փաստաբան, ով եկել էր Սաքսոնիայից։ Մայրը հունգարացի էր։ Շանդոր Մարաին սովորել է Բուդապեշտի համալսարանի իրավաբանության ֆակուլտետում, մասնակցել է 1918-1919 թվականների հեղափոխական դեպքերին։ Հունգարիայի Խորհրդային Հանրապետության անկումից հետո՝ 1919 թվականին, տեղափոխվել է Գերմանիա, լրագրություն է սովորել Լայպցիգում, Ֆրանկֆուրտում, Բեռլինում։ Գրել է «Սիմպլիցիսիմուս» և «Ֆրանկֆուրտեր ցայտունգW թերթերի համար, թարգմանել է Ֆրանց Կաֆկայի ստեղծագործությունները, մտածել է սկսել ստեղծագործել գերմաներենով։ Ականատես է եղել գերմանական նացիզմի ծնունդին, սակայն հետագայում ունեցել է հակաֆաշիստական հայացքներ։ 1923 թվականին տեղափոխվել է Փարիզ, սովորել փիլիսոփայություն։ 1925 թվականին հարցազրույց է վերցրել Արթուր Կոնան Դոյլից։ 1928 թվականին վերադարձել է Բուդապեշտ, ակտիվորեն զբաղվել լրագրությամբ՝ գրելով ինչպես հունգարական, այնպես էլ արտասահմանյա թերթերի համար։ Նրա գրքերը դարձել են բեսթսելլերներ, պիեսները բեմադրվել են առաջատար թատրոններում, նա դարձել է իր ժամանակի ամենահայտնի գրողներից մեկը Հունգարիայում։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Դյորդ Լուկաչի և այլոց հոդվածներում համարվել է «բուրժուա գրող», 1948 թվականին մեկնել է Շվեյցարիա, 1950 թվականին՝ Իտալիա, իսկ 1952 թվականին տեղափոխվել է ԱՄՆ[7]։ 1957 թվականին ստացել է ԱՄՆ-ի քաղաքացիություն։ 1950-ական թվականներին աշխատել է «Ազատ Եվրոպա» ռադիոյում, ողջունել է 1956 թվականի Հունգարական հեղափոխությունը, ծանր է տարել նրա ճնշումը։

Հետագայում Շանդոր Մարաին ավելի քիչ ճանաչում է վայելել, հայտնվել է մեկուսացման մեջ։ 1986 թվականին մահացել է նրա կինը, ով ազգությամբ հրեա էր (նրանք միասին ապրել էին ավելի քան 60 տարի)։ 1987 թվականին սրտի կաթվածից մահացել է նրանց որդեգրված որդին։ Չդիմանալով մենակությանը՝ Շանդոր Մարաին ինքնասպան է եղել 1987 թվականի փետրվարի 21-ին։

Ստեղծագործություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լայոշ Տիխան, Շանդոր Մարաիի դիմանկարը, 1924

Շանդոր Մարաին հեղինակել է շուրջ 50 վեպ, որոնցում պատկերված է Եվրոպան միջպատերազմական ժամանակներում՝ Ավստրո-Հունգարիայի անկումից հետո։ Տարբեր երկրներում առանձնապես հայտնի են դարձել նրա հուշերն ու օրագրերը, որ վերաբերում են 1940-1980-ական թվականներին։

Ճանաչում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1970-ական թվականների սկզբին Շանդոր Մարաիին կրկին հայտնի է դարձել իտալացի գրող և հրատարակիչ Ռոբերտո Կալասոյի շնորհիվ։ Մարաիի գրքերը կրկին սկսել են տպագրվել իտալերենով և գերմաներենով, 1989 թվականից հետո դրանք շատ են տպագրվում նաև Հունգարիայում։ 1990 թվականին նրան հետմահու շնորհվել է Կոշութի մրցանակ[6]։ Նրա ստեղծագործությունները բարձր է գնահատել Ջոն Մաքսվել Կուտզեեն։ Շանդոր Մարաիի ստեղծագործությունները թարգմանվել են անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն, իտալերեն, իսպաներեն, շվեդերեն, հոլանդերեն, ֆիններեն, լեհերեն, չեխերեն, սերբերեն, սլովակերեն, բուլղարերեն, իվրիտով, չինարեն, թուրքերեն, կորեերեն և այլ լեզուներով։

Շանդոր Մարաիի պիեսներից մեկն էկրանավորվել է դեռ 1943 թվականին։ 1990-ական թվականներին թողարկվել են ևս մի քանի ֆիլմեր նրա երկերի մոտիվներով։ 2007 թվականին նրա օրագրերի հիման վրա նկարահանվել է «Ես էմիգրանտ եմ» խաղարկային ֆիլմը։ Գերմանիայում նկարահանվել է «Շանդոր Մարաի - հունգարացիի գրողի դիմանկարը» վավերագրական ֆիլմը (2006)։ Հունգարիայում սահմանվել է Շանդոր Մարաիի մրցանակ, որին 1996 թվականին արժանացել է Իմրե Կերտեսը, 1998 թվականին՝ Լասլո Կրասնահորկային, 2001 թվականին՝ Պետեր Էստերհազին, 2003 թվականին՝ Ժուժա Ռակովսկին, 2008 թվականին՝ Լասլո Դարվաշին։

Շանդոր Մարաիի հուշարձանները տեղադրվել են Կոշիցեում և Բուդապեշտում։ 1990 թվականին Բրատիսլավայում ստեղծվել է Շանդոր Մարաիի հիմնադրամը, որը նպատակ ունի սատարել լիբերալիզմի գաղափարներին։

Ընտրյալ երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Emlékkönyv / Ալբոմ (1918, բանաստեղծություններ)
  • Zendülők / Ապստամբները (1930, վեպ)
  • Idegen emberek / Տարօրինակ մարդիկ (1931, վեպ)
  • A szegények iskolája / Դպրոց աղքատների համար (1934, էսսե)
  • A sziget / Կղզի (1934, վեպ)
  • Egy polgár vallomásai / Բուրժույի խոստովանությունը (1934, վեպ-ժամանակագրություն)
  • Válás Budán / Բաժանություն Բուդայում (1935, վեպ)
  • Eszter hagyatéka / Էսթերի ժառանգությունը (1939, վեպ)
  • Vendégjáték Bolzanóban / Հյուրախաղեր Բոլցանոյում (1940, վեպ Կազանովայի կյանքից)
  • Kaland / Արկած (1940, դրամա)
  • Szindbád hazamegy / Սինդբագը վերադառնում է տուն (1940, վեպ Դյուլա Կրուդիի արձակի մոտիվներով)
  • A gyertyák csonkig égnek / Անկյուններ (1942, վեպ)
  • Napló 1943-1944 / Օրագիր 1943-1944 (1945)
  • Európa elrablása / Եվրոպայի առևանգումը (1947, էսսե)
  • Béke Ithakában / Խաղաղություն Իթաքայում (1952, վեպ)
  • Napló 1945-1957 / Օրագիր 1945-1957 (1958)
  • Napló 1958-1967 / Օրագիր 1958-1967 (1968)
  • Föld, föld!… / Երկիր, Երկիր․․․ (1972, հուշեր)
  • Napló 1968-1975 / Օրագիր 1968-1975 (1976)
  • Napló 1976-1983 / Օրագիր 1976-1983 (1984)
  • Napló 1984-1989 / Օրագիր 1984-1989 (1999)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Zeltner E. Sándor Márai: ein Leben in Bildern. — München: Piper, 2001 (переизд. 2005, на исп. яз. 2005, на нидерланд. яз. 2006)
  • Méhes L. Egyszemélyes emigráció Márai emlékek — töredékek. — Miskolc: Bíbor, 2003.
  • Jastrze̜bska J. Van Sándor Márai tot Magda Szabo: klassieke Hongaarse romans uit de 20e eeuw. — Amsterdam: Van Gennep, 2006.
  • Серебряная О. «Воспоминания о Венгрии». Отъезд и возвращение Шандора Мараи. // Неприкосновенный запас, 2007, № 6.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]