Նովոռոսիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Նովոռոսիա
Governeur House Dnipropetrovsk.JPG
Կոորդինատներ: 47°30′0″ հս․ լ. 34°30′0″ ավ. ե. / 47.50000° հս․. լ. 34.50000° ավ. ե. / 47.50000; 34.50000
Երկիր Ուկրաինա Ուկրաինա
##Նովոռոսիա (Ուկրաինա)
Red pog.png

Նովոռոսիա (Новороссийский край), ընդարձակ պատմամշակութային շրջան Հյուսիսային Մերձսևծովյան ափին, որը միացել է Ռուսական կայսրությանը ռուս-թուրքական պատերազմի հեևանքով՝ 18-րդ դարի կեսին: Նովոռոսիայի տարբերակիչ հատկանիշը դարձել է այն հանգամանքը, որ տեղի բնակչությունը, ենթակառուցվածքը և կենսակերպը ձևավորվել են համեմատաբար կարճ պատմական ժամանակաշրջանում, իսկ շրջանը հազվագյուտ քոչվորներով չյուրացված տափաստանից վերածվել է հզոր արդյունաբերական շրջանի, դառնալով նախ Ռուսական կայսրության տնտեսության հիմնաքարը, այնուհետև՝ ՈՒԽՍՀ-ի[1]:

Վարչական առումով այս տարածքը տարբեր ժամանակների ընթացքում կազմել են Նովոռոսիայի նահանգը և Նովոռոսիա-Բեսարաբիա գեներալ նահանգապետությունը: Համաձայն 20-րդ դարասկսզբի վարչատարածքային բաժանման, Նովոռոսիան նեղ իմաստով ներառում էր Խերսոնի, Եկատերինոսլավի և Տավրիչի նահանգները, իսկ լայն իմաստով՝ Բեսարաբիայի նահանգը, Կուբանի շրջանը, Սևծովյան և Ստավրոպոլի նահանգները, Դոնսկոյի զորքերի շրջանը[2]: Նովոռոսիա անվանումը կիրառվել է 20-րդ դարի սկզբին, սակայն Քաղաքացիական պատերազմից հետո տերմինը գործնականորեն հայտնվել է արգելքի տակ: Ուկրաինայի կազմի մեջ անցնելուց հետո «Նովոռոսիա»-ի փոխարեն օգտագոծվել են «Հարավային Ուկրաինա» և «Հյուսիսային Մերձսևծովյան» տերմինները[3]:

2014 թվականին տերմինը նոր տարածում է ձեռք բերել Ուկրաինայի հարավ-արևելքում տեղի ունեցած բողոքի ժամանակ[4][5]: Ուկրաինայի արևելքում զինված հակամարտության սկսվելուց հետո «Նովոռոսիա» պատմական անվան տակ հանդես է եկել ինքնորոշված Դոնեցկի և Լուգանսկի ազգային հանրապետությունների կոնֆեդերատիվ միությունը, սառեցված 2015 թվականին մինսկյան համաձայնագրի իրականացման համար[6][7]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

17-րդ դարի սկզբին Հարավային Ուկրաինայի անբարդաբնակ վայրերը

Ռուսական կայսրությունը աստիճանաբար միավորում էր Ռուսիայում որպես «Վայրի դաշտ» հայտնի այդ հողերը, Ղրիմի խանության և նրա դաշնակից՝ Օսմանյան կայսրության դեմ պատերազմի ընթացքում: 15-17-րդ դարերի ընթացքում Նովոռոսիայի ապագա տարածքում տեղակայված էր Ղրիմի խանությունը, արևմուտքում՝ Մոլդովակսն իշխանությունը, հյուսիսային մասում՝ զապորոժյան կազակների հողերը, Ռեչ Պոսպոլիտայի ղեկավարության տակ: Պերեյասլավյան Ռադայից և Հետմանշչինայի Ռուսական թագավորության կազմի մեջ մտնելուց հետո, վերջինս ակտիվացրել է առաջխաղացումը դեպի հարավ և տարածքի գաղութացման գործընթացը: Բնակեցումը սկսվել էր փոքր ռազմական բնակավայրերի հիմնադրմամաբ, որոնց զորամասերը կազմված էին զապորոժյան կազակներից և թագավորական զինվորական ծառայության մարդկանցից: Այս բնակավայրերից շատերը հանդիսանում էին ամրացված բերդագյուղեր և մեծ ավաններ, որոնք խոչընդոտում էին ղրիմանոգայաական արշավանքներին:



18-րդ դարի առաջին կեսին առաջին անգամ այստեղ հստակ որոշվել էր սահմանը Ռուսիայի և Թուրքիայի միջև[8]:

Նովոռոսիայի նահանգը 1779 թվականին

1752 թվականին Հաբսբուրգյան միապետությունից կազմավորվել էր առաջին ռազմահողագործական բնակավայրը, որը ստացել էր Նոր Սերբիա անվանումը, ավելի ուշ նրանց են հետևել բուլղարացիները: Հետագայում տարածքը բաժանվել է Նոր Սերբիայի (լեհական հողերից մինչև Դնեպր) և Սլավո Սերբիայի (Դնեպրից արևելք ՝ Ուկրաինայի սահմանագծի երկայնքով) միջև:

Գրիգորիի Պոտյոմկին

1764 թվականին Նոր Սերբիայի ռազմական կորպուսի հուսարական զորքի տեղակայման տարածքը, որտեղ ընդգրկված էին տեղի բոլոր տղամարդիկ, վերածվել էր Նովոռոսիսկ նահանգի, որտեղ ընդգրկված էին Սլավյանոսերբիան և Ուկրաինական գիծը[9]: Այն Նովոռոսիա է անվանել Եկատերինա 2-րդը, նկատի ունենալով, որ այն նոր տարածք է Մեծ Ռուսիայի և Փոքր Ռուսիայի հետ[10]:

Ի սկզբանե Նովոռոսիան ընդգրկում էր Բահմության գավառի, Միրգորոդի և Պոլտավայի զորագնդի տարածքը: 1765 թվականին նահանգի կենտրոնը Կրեմենչուգն էր: Նովոռոսիայի յուրացումը զանգվածային բնույթ ստացավ 18-րդ դարի վերջին, իշխան Պատյոմկինի գլխավորությամբ, ով Եկատերինա 2-րդի կողմից անսահմանանապակ լիազորություններ էր ստացել այդ առաջադրանքի կատարման համար: Նրա օրոք Նովոռոսիային էր միացվել պատմական Զապորոժիեն, կառուցվել էր նոր կենտրոն՝ Եկատերինոսլավը (1776): 1778 թվականին Նովոռոսիայի հարավարևմտյան քաղաք դարձավ Խերսոնը: Վարչական առումով Նովոռոսիա նահանգը գոյություն է ունեցել Եկատերինա 2-րդի կառավարման օրոք՝ 1764-1775-ական թվականներին:

Պավել 1-ի 1796 թվականի դեկտեմբերի 12-ի հրամանով վերածնել է Նովոսիբիրսկի նահանգը Եկատերինոսլավ կենտրոնով (Պավել 1-ի օրքո կրում էր Նովոռոսիյսկ անվանումը), որտեղ գավառային քաղաքներ էին՝ Բահմուտը, Եկատերինոսլավը, Ելիսավետգրադը, Կոնստանտինոգրադը, Մարիոպոլը, Օլվիոպոլը, Պավլոգրադը, Պերեկոպը, Ռոստովը, Սիմֆերոպոլը, Տիրասպոլը, Խերսոնը: Այն գոյություն է ունեցել մինչև 1802 թվականը, որից հետո բաժանվել է Նիկոլաևի, Եկատիրինոսլավայի և Տավրիչի նահանգների: 1803 թվականին Նիկոլաևի նահանգը վերանվանվել է Խերսոնի:

1805 թվականին ձևավորվում է Նովոռոսիա-Բեսարաբիա գեներալ-նահանգապետությունը, որի առաջին փոխարքաներից մեկը դարձավ Դյուկ Ռիշելյեն [11]: Այն գոյատևել է մինչև 1873 թվականը, վերջին նահանգապետը Կոցեբուն էր, ով կառավարել է մինչև 1874 թվականը[12]:

Բազմամյա գեներալ-նահանգապետ կոմս Միխայիլ Վորոնցով

Սկսած 1960-ական թվականներից Նովոռոսիայի տարաքծում անց էր կացվել ավելի քան 10 երկաթգիծ, արագացվել էր Դոնեցկի ածխավազանի մշակումը: 1880-ական թվականներին սկսվեց տեղական և Նիկոպոլի մոտ գտնվող մանգանի հանքերի մշակումը: 1902 թվականին հաշվվում էր 20 մետաղագորական գործարան, կառուցվել էին մի շարք մեքենաշինական և այլ գործարաններ, Օդեսայում, Նիկոլաևում, Խերսոնում ակտիվորեն զարգանում էր նավաշինությունը: Կարևոր տեղ էր զբաղեցնում գյուղատնտեսությունը[13]:

Քաղաքացիիական պատերազմի ընթացքում այս տարածքում պայքար էր ընթանում Ուկրաինայի Ազգային Հանրապետության, խորհրդայի հանրապետությունների (Օդեսայի Խորհրդային Հանրապետություն, Դոնեցկի-Կրիվորոժկի Խորհրդային Հանրապետություն, Թավրիդի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն) և Սպիտակ շարժման ջոկատների միջև: 1919-1920-ական թվականներին Ռուսաստանի Հարավը՝ Ռուսաստանի Հարավի զինված ուժերի գլխավոր հրամանատարի հրամանով վարչականորեն բաժանվել էր 4 մարզի, որոնցից մեկը Նովոռոսիայի մարզն էր կամ Նովոռոսիան՝ Օդեսա կենտրոնով (մյուս երեքը. Խարկովի, Կիևի շրջաններ և Հյուսիսային Կովկասի երկրամաս): 1919 թվականին Նովոռոսիայի տարածքում գործում էին մախնոյականների ջոկատները:

1920-1930-ական թվականերին Նովոռոսիայի տարածքում գերակշռող ոչ ռուս բնակչության հետ անցկացվում էր կորնիզիզացիայի քաղաքականություն, որի ընթացքում արմատավորել են այս տարածքում բնակվող ազգերի (ուկրաինացիներ, հույներ, գերմանցիներ, բուլղարացիներ) լեզվի և մշակույթի տարրերը: 1930-ական թվականներին կորնիզիզացիան փլուզվեց և փոխարինելու եկավ ռուսականացումը[14]: Հայրենական մեծ պատերազմի ընթացքում և ավարտից հետո գերմանացի նորաբնակները և թաթարները ամբողջությամբ վտարվեցին Սերբիա, Ղազախստան, Ուզբեկստան, հույները և այլոք՝ մասամբ:

Նահանգապետեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսական կայսրությունում Նովոռոսիան առանձնանում էր նահանգապետերի և քաղաքապետերի եվրոպական մշակույթի բարձր մակարդակով, ովքեր տիրապետում էին բարձր կազմակերպչական կարողություններով և պետական նախաձեռնությամբ (Գ. Ա. Պոտյոմկին, Ի. Ն. Իզնով և այլոք)[15]:

Գեներալ նահանգապետ պաշտոն Պաշտոնի փոխարինման ժամանակ
Ա. Պ. Մելգունով գեներալ-պորուչիկ
1764-1765
Յա. Լ. Բրանդտ գեներալ-անշեֆ
1765-1766
Ֆ. Մ. Վոյենկով գեներալ-անշեֆ
1766-1775
Տ. Ի. Տուտոլմին գեներալ-մայոր
1779-1783
Ի. Մ. Սինելնիկով գեներալ-մայոր
1784-1788
Ն. Մ. Բերդյաև գեներալ-լեյտենանտ
1796-1797
Ի. Ի. Միխելսոն գեներալ հեծելազորից
1802-20.01.1803
Ս. Ա. Բեկլաշով գեներալ-լեյտենանտ
20.01.1803-03.10.1803
Է. Օ. Ռիշելե գեներալ-լեյտենանտ
1805-1814
Ա. Յա. Ռուդզևիչ գեներալ-լեյտենանտ
1814-1815
Ա. Փ. Լանժերոն հետևազորի գեներալ
1815-1822
Մ. Ս. Վորոնցով գեներալ-ֆլեդմարշալ
1822-03.1854
Ն. Ն. Անեննկով գեներալ-լեյտենանտ
03.1854-04.1855
Ա. Գ. Ստրոգանով հրետանու գեներալ
04.1855-1864
Պ. Ե. Կոցեբու հետևազորի գեներալ
1864-1873
Օդեսայի կենտրոնը 19-20-րդ դարերի սահմանին

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նովոռոսիսկում հողեր էին բաժանում ուկրաինացիներին, ռուսներին, գերմանացիներին, սերբերին, բուլխարներին, հայերին, հույներին և այլոց: Փորձեր էին կատարվում հրեա գաղութաբնակներին բնակեցնել այդտեղ: Ղազախների և թաթարների բնակավայրերում կամ դրանց կողքին հիմնվել են շատ նոր քաղաքներ, ինչպիսիք են՝ Եկատերինոսլավը (այժմ Դնեպր), Նիկոլաևը, Խերսոնը, Ելիսավետգրադը (Կրոպիվնիցկի), Օդեսան, Տիրասպոլը, Սևաստոպոլը, Սիմֆերոպոլը, Մարիոպոլը:

Արդյունքում տեղի բնակչությունը ձեռք բերեց խայտաբղեկ կազմ: 1779 թվականին Նովոռոսիյսկի բնակչության մեծ մասը կազմում էին ուկրաինացիները (64,75 %), առավել բազմաքանակ էին գյուղական բնակավայրերում, երկրորդ տեղում մոլդովացիներն էին (11,3 %), ովքեր ապրում էին Բեսարաբիայում, ռուսները՝ (9,85 %) երկար ժամանակ կազմում էին քաղաքային բնակչության մեծ մասը, ինչպես նաև բնակվում էին շատ գյուղական շրջաններում, հույները՝ (6,31 %) Մարիուպոլսկի գավառում: Ուկրաինացիների բաժինը Եկատերինոսլավի նահանգում կազմում էր ամբողջ բնակչության 59,39 %-ը, իսկ Խերսոնում՝ 70,39 % [16] : Հույները հիմնականում բնակվում էին քաղաքներում, բուլղարացիները կազմում էին Բեսարաբիա գավառի բնակչության մեծ մասը, գերմանացիները Պերեկոպ գավառի բնակչության քառորդ մասն էին կազմում:

1914 թվականին Եկատերինոսլավի, Խերսոնի և Տավրիչի նահանգներում խոշոր ազգագրական խմբեր էին կազմում ուկրաինացիները՝ 56,7 %, ռուսները՝ 21,2 %, հրեաները՝ 7,4 %, գերմանացիները՝ 4,4 %, հրեաները՝ 3,5 %, մոլդովացիները՝ 2,8 %, թաթարները և թուրքերը՝ 1,2 %, լեհերը՝ 0,8 %, բուլղարացիները՝ 0,4 %[17]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Юрий Петров։ «Институт истории РАН возрождает понятие "Новороссия"»։ BBC 
  2. «Новороссия, состоящая из губерний Бессарабской, Херсонской, Таврической, Екатеринославской, области Войска Донского и Ставропольской губернии, занимает южную окраину Европейской России, примыкающую к Чёрному морю и к Манычу». (Россия. Полное географическое описание нашего отечества. Настольная и дорожная книга для русских людей /Под редакцией В. П. Семенова и под общим руководством П. П. Семенова-Тян-Шанского и В. И. Ламанского. — Т. XIV. Новороссия и Крым / Сост. Б. Г. Карпов, П. А. Федулов, В. И. Каратыгин и др. — СПб.: Изд. А. Ф. Девриена, 1910. — 983 с.)
  3. «Донецк, Луганск, Харьков - новая волна протестов»։ Русская служба Би-би-си։ 2014-04-07։ Վերցված է 2016-01-05 
  4. «Новороссия… Что за земля?»։ Радио «Свобода»։ 2014-04-26։ Վերցված է 2016-01-09 
  5. Кэрол Мэтлэк (2014-05-06)։ «Почему путинская Новороссия может превратиться в неуправляемый хаос»։ Bloomberg Businessweek։ Վերցված է 2016-01-09 
  6. «Проект «Новороссия» закрыт»։ Газета.Ru։ 2015-05-20։ Վերցված է 2016-01-05 
  7. ««Слив Донбасса»: конец необъявленной войны»։ Русская служба Би-би-си։ 2015-10-12։ Վերցված է 2016-01-05 
  8. Дергачёв В. А. Глава 1. Геополитическая трансформация Причерноморья // Геополитическая трансформация украинского Причерноморья. Научные труды в семи книгах. — 1-е. — Издательский дом профессора Дергачёва. — Т. 7.
  9. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ dergachev3 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  10. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ Петров2 անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  11. 14 сентября 1766 года родился Арман Эммануэль дю Плесси (на русской службе Эммануил Осипович), герцог де Ришелье, потомок кардинала Ришелье, градоначальник Одессы, генерал-губернатор Новороссийского края и Бессарабии
  12. Одесский шпион-губернатор и мэр-бизнесмен
  13. БРЭ
  14. Борисёнок Елена, Феномен советской украинизации. 1920—1930-е годы. Москва. 2006, Европа
  15. Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ dergachev անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  16. В. М. Кабузан. Заселение Северного Причерноморья (Новороссии) в XVIII веке. (1719—1795 г.)
  17. Турченко Федір, Турченко Галина. Проект «Новоросія» і новітня російсько-українська війна. — К.: Інститут історії України НАН України, 2015. — 166 с.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]