Նշենի (արեւմտահայերէն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Նշենի
Նշենի (արեւմտահայերէն)
Գիտական դասակարգում
Թագաւորութիւն` Բոյսեր
Phylum` Ծաղկասերմեր
Դաս` Երկշաքիլաւորներ
Կարգ՝ Վարդածաղկաւորներ
Ընտանիք՝ Վարդազգիներ
Լատիներէն անուանում
Prunus dulcis
 (Mill.) D.A.Webb. 
Հոմանիշներ
Տես նաեւ





Նշենի (լատ.՝ Prunus dulcis), կը պատկանի վարդազգիներու ընտանիքի սալորենիներու ենթաընտանիքին։

Կենսաբանական Նկարագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

94 Amygdalus communis L.jpg

Նշենին փոքր ծառ է՝ 4-8 մ. բարձրութեամբ եւ 10-40 սմ. բնի տրամագծով։ Ունի զարգացած, արմատային համակարգ, որուն հետեւանքով չորադիմացկուն է։

Կը դիմանայ մինչեւ -25 C ցրտահարութիւններուն։ Կը ծաղկի վաղ գարնան՝ նախքան տերեւներու ծաղկիլը։ Ծաղիկը կ'արտադրէ նեքթար, մեղուն կը վերցնէ զայն եւ ծաղկափոշին, որ յատկապէս կարեւոր է իբրեւ վաղ գարնանային կեր մեղուաընտանիքներու համար։ Կը պտղաբերէ 4-5-րդ տարիէն մինչեւ 35-55 տարեկանը, կեանքի տեւողութիւնը 130-150 տարի է։ Պտուղը կորիզապտուղ է, որ իր սննդային արժէքով մօտ է ընկոյզին։

Հայաստանի բնութեան մէջ բնաշխարհիկ է գարնան մեծ կարմիր ծաղիկներով 30-40 օր զարդարուող Նաիրեան տեսակը։ Մշակութեան մէջ տարածուած է նշենի սուորականը (Amygdalus communis), որ ունի նաեւ հողապաշտպան նշանակութիւն, ծաղիկները՝ ճերմակ կամ վարդագոյն երանգ ունին։

Տեսակի Ներսը կը բաժնուին 2 խումբի[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Prunus dulcis var. amara — Դառը նուշ
  • Prunus dulcis var. dulcis — Քաղցր նուշ

Տարածում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին անգամ յայտնաբերուած է Մերձաւոր Արեւելքի մէջ, եւ հարակէն տարածքներուն մէջ, այդ թիւին մէջ, Միջերկրական եւ Կեդրոնական Ասիոյ մէջ։ Այս շրջաններուն մէջ՝ նուշը մշակած են դեռ հինէն Ք.Ա.: Այժմ ամենաշատ մշակող երկրներներն են՝ Միջերկրածովեան Չինաստանը, Միացեալ Նահանգները (Քալիֆորնիա), Կեդրոնական Ասիան եւ Արեւմտեան Տեան Շանը, Նիւ Յորքի մէջ,[1] Ղրիմը եւ Կովկասը։ Նոյնիսկ Տաճիկստանի Կանիբադ քաղաքին մէջ «նուշի քաղաք»։

Աճման Ընթացք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նուշի կ'աճի քարքարոտ եւ աւազոտ լեռներուն վրայ, մօտաւորապէս 800 մինչեւ 1600 մ. ծովու մակարդակիւ, կը նախընտրէ կալցումով հարուստ հողերը։ Իսրայէլի մէջ կը հասնի 800 մ.-ի, Հայֆի շրջանին մէջ, շատ մօտ է Միջերկրական ծովու ափերուն։ Կ'աճին խումբերով, իրարմէ 5-7 մ. հեռաւորութեան վրայ։ Շատ լուսասեր են, ունին լաւ զարգացած արմատային համակարգ։ Կը ծաղկին Մարտ-Ապրիլ ամիսներուն, կան շրջաններ, ուր կը ծաղկին Փետրուարին, պտուղները կը հասնին Յունիս-Յուլիս ամիսներուն։ Նշենին չորադիմացկուն ծառ է կամ թուփ, բարձրութիւնը՝ 3–6 մ.։ Տերեւները հերթադիր են, նշտարաձեւ, հարթ, կաշեկերպ։ 3-5 մ. երկարությամբ։[1][2] Ծաղիկները մեծ են, սպիտակ կամ վարդագոյն։ Պտուղը կիսաչոր պատեանով կորիզապտուղ է։ Սերմը (միջուկը) կ'ըլլայ քաղցր կամ դառը՝ պայմանաւորուած ամիգդալին գլիկոզիդի առկայութեամբ (մինչև 4%)։ Չոր միջուկը կը պարունակէ ճարպեր՝ 54%, ազոտային նիւթեր՝ 21%, ոչ ազոտային նիւթեր՝ 13%, եւ այլն։ Քաղցր միջուկը՝ (նուշը) օգտագործուած է թարմ, հրուշակեղենի արտադրութեան եւ բժշկութեան մէջ, իւղ ստանալու համար, կեղեւը՝ գինիի-քոնյակի արտադրութեան մէջ, բնափայտը՝ ատաղձագործութեան մէջ։ Նշենիի տնկարկները՝ օգտագործուած են սարալանջերու հողերը Էզրոզիայէն պաշտպանելու նպատակով։ Նայիրեան նշենին Անդրկովկասի հարաւի բնաշխարհիկ է։ ՀՀ-ի մէջ, կը հանդիպի Սիւնիքի մարզին մէջ։ Ծաղիկները մեծ են, կարմրաւուն։ Կը ծաղկի մինչեւ տերեւներու յայտնուիլը՝ վաղ գարնան, եւ գարնան աւետաբերներէն է։

Նշենի
Ծաղկած նշենի
Բողբոջները
Ծաղիկները
Կանաչ տերեւները եւ պտուղները
Պտուղները

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արաբ բժիշկները նուշը համարած են բուժիչ բոյս։ Իբն Մասսուն օգտագործած է տապակած միջուկը աղիներու հիւանդութիւններու, իսկ Մանսուրին` ցաւոտ միզարձակութեան դեպքին մէջ։ Իբն Սինան նկարագրած է, թէ ի՛նչ արդիւնքներ կրնայ տալ նուշը հազի, ասթմայի, պլեւրիտի, երիկամներիեւ միզապարկի հիւնդութիններու դէպքին մէջ եւ այդ օրգաններէն քարերու հեռացման համար։ Ան «Բժշկական Գիտութեան Կանոնները» գիրքին մէջ, կը բերէ դեղատոմսեր, ուր նուշի սերմը կը նշուի իբրեւ ուղեղի աշխատանքը եւ տեսողութիւնը լաւացնող, արտաքին վէրքերը բուժող, փափկեցնող միջոց։ Ըստ Ագանթագեղոսի` նուշը անուանուած է «վայրի կաղին»։

Հայաստանի մէջ, նուշը, նշակաթը, նշաձեթը օգտագործուած են սնունդի եւ բժշկութեան մէջ։ Այդ մասին ընդարձակ տեղեկութիւններ ձգած է Ա. Ամասիացին.

Aquote1.png «Եթէ թաց նուշը ուտեն կճեպի հետ, շատ կ'օգնէ լինտերու ու բերանի խոռոչի հիւանդութիւններու դեպքին մէջ եւ կը նուազեցնէ ջերմութիւնը։ Թաց նուշը գիրցուցած է մարմինը։ Նուշը օգտակար է չոր հազի, արիւնաթքութեան, միզապարկի եւ աղիներու հիւանդութիւններու դէպքին մէջ։ Կը մաքրէ կուրծքը եւ կը հանգստացնէ միզելու ժամանակ առաջացած մրմռոցը։ Շաքարի հետ ուտելու դեպքին մէջ, կ'առատացնէ սերմնարտադրութիւնը, ինչպէս նաեւ օգտակար է թոքերու համար։ Բոուած նուշ ուտելը՝ օգտակար է ստամոքսի համար, բայց դանդաղ է մարսուելու։ Նուշի իւղը կ'օգնէ ականջի ցաւի դէպքին մէջ, իսկ բնափայտը՝ օժտուած է այն բոլոր յատկութիւններով, ինչ պտուղը։ Նուշի վնասակար ներգործութիւնը կը չեզոքացնէ շաքարը, ինչպէս նաև` թթու միրգերու օշարակը։ Դառը նուշի լաւագոյն տեսակը մեծ եւ իւղոտ կ'ըլլայ։ Մաշկին քսելու դէպքին մէջ, կը վերացնեն պեպենները, կ'օգնէ եղնջատենդի եւ էկզեմայի ապաքինմանը»։ Aquote2.png


Քիմիական Կազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կը պարունակէ 0,5-0,8 տոկոս եթերային իւղեր, 4,7 տոկոս ջուր, 22 տոկոս սպիտակուցներ, 1 տոկոս օսլայ, 4 տոկոս շաքարներ, 3 տոկոս բուսախեժ, 6 տոկոս բջջանիւթ, 5 տոկոս մոխիր, 45-60 տոկոս ճարպ, որուն մէջ կան գլիցերիդներ՝ օլեինի (80 տոկոս), լինոլի (15 տոկոս), կճեպին մէջ՝ լինոլենի եւ միրիստինի։

Դառը սերմերը կը պարունակեն 3,5-4 տոկոս ալքալոիտ ամիկտալին, որուն տրոհման ժամանակ կ'առաջանայ սինիլաթթու, 10-15 սերմը կրնայ առաջացնել, յատկապէս երեխաներու մօտ, ծանր թունաւորում, շնչառութեան ընդհատին ընթացքին։ Քաղցր սերմերուն մէջ, ամիկտալինի պարունակութիւնը քիչ է։ Հետաքրքիր է նուշի համաշխարհային արտադրութեան դինամիկան. 1985-2009 թուականներուն ինկած ժամանակաշրջանին՝ ան աճած է ճիշտ երկու անգամ, ըստ որուն, կէսը արտադրուած է ԱՄՆ-ի մէջ։ Այս երկիրը աւելացուցած է արտադրանքը երեք անգամ։ Պատճառը կարծես թէ՛ կրածինի իւրացման խնդիրն է։

Նուշի ցուցանիշները կը գերազանցեն իւղալի կաթնաշոռը, պնտուկը, գազարը, բազուկը եւ այլն։ Մէկ այլ ուսումնասիրութեամբ նուշը կը դասուի՝ սելէն պարունակող հինգ լաւագոյն մթերքներու շարքին, եթէ աւելանենք, որ նուշը կը պարունակէ բաւարար քանակութեամբ կենսանիւթեր ապա կարելի է ենթադրել, որ ան կը դիտուի իբրեւ քոէնզիմ յատկութիւն ունեցող նիւթ։ Յիշենք պատմական փաստը, երբ 20-րդ դարու 80-ականներէն Ճաբոնի միկատոյի հրամանով՝ բնակչութիւնը կ'ընդունի՝ «Քոէնզիմ -10», որ կ'արտադուի ջրիմուռներէն եւ կը համարուի լաւագոյն հակաօքսիդանտ։

Կարեւոր հետեւութեան եղած են Քոնեքդիքկուդի համալսարանի գիտնականները։ Անոնք ուսումնասիրած են նուշի ազդեցութիւնը նիւթափոխանակութեան վրայ եւ հիմնուելով մեծածաւալ տուեալներու վրայ, յայտարարած են, որ 1 ամիս շարունակ օրը 25-165մգ. նուշ ուտողներու մօտ զգալիօրէն նուազած է մաղձաճարպի պարունակութունը։

Արտադրութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2013-ին խոշորագոյն
նուշ արտադրողները[3]
Երկիր Արտադրութիւն
(մլն. թօն)
Flag of the U.S..svg ԱՄՆ 1.80
Flag of Australia.svg Աւստրալիա 0.16
Flag of Spain.svg Սպանիա 0.15
Flag of Morocco.svg Մարոք 0.10
Flag of Iran.svg Իրան 0.09
Աշխարհ 2.92

Միացեալ Նահանգներուն մէջ, որ կը համարուի աշխարհի նուշի խոշորագոյն արտադրողը, արտադրութիւնը կեդրոնացուած է Քալիֆորնիոյ մէջ:[4] 2015-ին Քալիֆորնիոյ մէջ բնապահպանական խնդիրներն իրենց ազդեցութիւնն ունեցան նուշի առաքումներու քանակին վրայ եւ ատիկա իր հերթին ազդեց համաշխարհային գիներուն վրայ: Նուշի աճող պահանջարկը նմանապէս նպաստեցաւ բարձր գինի եւ Քալիֆորնիոյ մէջ արտադրութեան աւելացման վրայ:[5][6]

Դասաբաշխութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսակը կը մտնէ Սալորենի դասի մէջ (Prunus), Spiraeoideae ենթաընտանիք, վարդազգինեի (Rosaceae) կարգ, վարդածաղկաւորներ։

Ծանօթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Griffiths Mark D., Anthony Julian Huxley (1992)։ The New Royal Horticultural Society dictionary of gardening։ London: Macmillan Press։ ISBN 0-333-47494-5 
  2. «University of California Sample Cost Study to Produce Almonds» (PDF)։ Վերցված է 2012 թ․ մարտի 17 
  3. Միաւորուած Ազգերու Պարէնի Եւ Գիւղտնտեսութեան Կազմակերպութիւն http://faostat3.fao.org/browse/Q/QC/E
  4. USDA Foreign Agricultura http://www.fas.usda.gov/htp/horticulture/Tree%20Nuts/2009_Almonds.pdf
  5. Water battles loom as orchards boom in Stanislaus County http://www.modbee.com/2014/01/11/3129738/water-battles-loom-as-almond-orchards.html
  6. DeFranco sees highest almond & walnut prices ever http://www.producenews.com/more-what-s-new/11624-defranco-sees-highest-almond-walnut-prices-ever

Արտաքին Յղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]