Նյարդային համակարգի հիվանդություններ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Նյարդային համակարգի հիվանդություններ
Բժշկական մասնագիտությունՆյարդաբանություն
ՀՄԴ-9320-359
ՀՄԴ-10G00-G99
ՀոմանիշներՆյարդաբանական խանգարումներ

Նյարդային համակարգի հիվանդություններ, բժշկական վիճակների մի խումբ են, որոնց դեպքում ախտահարվում է նյարդային համակարգը։ Այստեղ ընդգրկված են ավելի քան 600 հիվանդություններ, ներառյալ ժառանգական, վարակային, ուռուցքային, աուտոիմուն ախտահարումներ, ցնցումային հիվանդություններ (օր.՝ էպիլեպսիա), սիրտ-անոթային ծագման ախտահարումներ (օր.՝ կաթված), բնածին և զարգացման արատներ, դեգեներատիվ հիվանդություններ (օր.՝ Ալցհեյմերի հիվանդություն, Պարկինսոնի հիվանդություն, Կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզ)[1]։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժառանգական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նյարդային համակարգի որոշ հիվանդությունները առաջանում են գենետիկ մուտացիայի արդյունքում[2]։ Օրինակ՝ Հանտինգտոնի հիվանդությունը ժառանգաբար փոխանցվող վիճակ է, որը արտահայտվում է հարաճուն ընթացող նեյրոդեգեներացիայով[3]։ Հիվանդության հիմքում ընկած է HTT գենի մուտացիան, ինչի պատճառով առաջանում է աննորմալ կառուցվածքի սպիտակուց[4]։ Վերջինս կուտակվում է նյարդային բջիջներում (նեյրոններում) և բերում հիմային հանգույցների (գլխուղեղում գորշ նյութի կուտակումներ) վնասման[4]։

Բնածին/զարգացման արատներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աճող երեխայի օրգանիզմում ծնվելու պահին կարող են լինել զարգացման արատներ, այդ թվում նաև նյարդային համակարգում[5]։ Օրինակ անէնցեֆալիան (գլխուղեղի բացակայությունը) առաջանում է նյարդային խողովակի սխալ ձևավորման արդյունքում[5]։

Ուռուցքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նկարում պատկերված է, թե ինչպես է գլիոբլաստոնամ ազդում գլխուղեղի հյուսվածքի վրա։

Նյարդային համակարգի մասնագիտացված բջիջները, ինչպիսիք են գլիոցիտները, կարող են աննորմալ աճել և բազմանալ՝ առաջացնեով գլիոմաներ[6]։ Գլիոբլաստոմաները առավել ագրեսիվ ընթացքով գլիոմաներն են[7]։

Վարակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ միկրոօրգանիզմներ՝ սնկեր, բակտերիաներ, վիրուսներ, կարող են ախտահարել նյարդային համակարգը[8]։ Օրինակ մենինգիտները՝ ուղեղաթաղանթների բորբոքումը, նյարդային համակարգի հաճախ հանդիպող վարակային հիվանդություններ են։ Դրանք կարող են լինել բակտերիալ կամ վիրուսային ծագման[9]։

Ցնցումային ախտաբանություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդունված է համարել, որ ցնցումները գլխուղեղի կեղևի սինխրոն ակտիվության հետևանք են[10]։ Օրինակ էպիլեպսիա հիվանդությունը բնութագրվում է գլխուղեղի կեղևի ոչ նորմալ էլեկտրական ակտիվությամբ, ինչը բերում է կրկնվող ցնցումների առաջացման[11]։

Անոթային[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլխուղեղը հարուստ անոթավորմամբ օրգան է, քանի որ այն իր աշխատանքի ընթացքում օգտագործում է մեծ քանակությամբ թթվածին և սննդարար նյութեր[12]։ Կաթվածը գլխուղեղի որոշակի հատվածի արյունամատակարարման սուր խանգարման հետևանք է, ինչի պատճառ կարող է լինել անոթի խցանումը կամ արյունահոսությունը[13]։

Նեյրոդեգեներատիվ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սխեմայում պատկերված է միելինային թաղանթը (կապույտ գույնով) աքսոնի շուրջը առողջ օրգանիզմում (ձախից) և դրա վնասումը ցրված սկերոզի ժամանակ (աջից)։

Ներյրոդեգեներատիվ հիվանդությունները առաջանում են նեյրոնների վնասման հետևանքով։ Որպես օրինակ կարող են ծառայել Ալցհեյմերի հիվանդությունը[14], Կողմնային ամիոտրոֆիկ սկլերոզը[15], Պարկինսոնի հիվանդությունը[16]։ Վերջինս առաջանում է գլխուղեղի սև նյությում նեյրոնների վնասման հետևանքով[17]։

Աուտոիմուն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աուտոիմուն հիվանդությունները առաջանում են, երբ օրգանիզմի իմուն համակարգը սկսում է պայքարել սեփական բջիջների դեմ[18]։ Նյարդային համակարգի աուտոիմուն հիվանդություններից է ցրված սկլերոզը[19]։ Վերջինս առաջանում է նեյրոնների աքսոնները ծածկող միելինային շերտի նկատմամբ օրգանիզմի աուտոիմուն պատասխանի հետևանքով[20][21]։ Արդյունքում առաջանում է միելինի վնասում և աքսոնների դեմիելինիզացիա[20]։

Անատոմիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենտրոնական նյարդային համակարգ (ԿՆՀ)[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԿՆՀ-ն կազմված է գլխուղեղից և ողնուղեղից։ Այն ընդունում, վերամշակում և պահեստավորում է ինֆորմացիան ամբողջ օրգանիզմից և շրջակա միջավայրից, ինչպես նաև կառավարում է օրգանիզմի գործունեությունը[22]։

Գլխուղեղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գլխուղեղն օրգանիզմի ամենաբարդ կառուցվածքով օրգանն է։ Այն կազմված է 6 հիմնական բաժիններից՝ երկարավուն ուղեղ, Վարոլյան կամուրջ (կամ պարզապես կամուրջ), միջին ուղեղ, միջանկյալ ուղեղ, ուղեղիկ և մեծ կիսագնդեր։ Վերջին 2 մասերն իրենց հերթին կազմված են զույգ՝ աջ և ձախ, կիսագնդերից։ Ուղեղիկի կիսագնդերը միմյանց կապում է որդը, իսկ մեծ կիսագնդերինը՝ բրտամարմինը։ Մեծ կիսագնդերից յուրաքանչյուրը կազմված է 4 բլթերից՝ ճակատային, գագաթային, քունքային և ծոծրակային[23]։

Ողնուղեղ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ողնուղեղը գտնվում է ողնաշարային խողովակում և հանդիսանալով երկարավուն ուղեղի անմիջական շարունակությունը՝ ձգվում է ծոծրակային մեծ անցքից մինչև գոտկային 1-2 ողի մակարդակ (մեծահասակների մոտ)։ Այն կազմված է 5 բաժիններից, որոնք ունեն գումարային 31 սեգմենտ. պարանոցային բաժին՝ 7 սեգմենտ, կրծքային՝ 12, գոտկային և սրբանային՝ 5-ական, պոչուկային` 2 սեգմենտ։ Յուրաքանչյուր սեգմենտի աջ և ձախ կողմերից դուրս են գալիս զույգ ողուղեղային նյարդերը (ընդհանուր 31 զույգ), որոնք էլ կապ են հաստատում ծայրամասային նյարդային համակարգի հետ[22]։

Ծայրամասային նյարդային համակարգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծայրամասային նյարդային համակարգը կապ է հաստաում ԿՆՀ-ի և օրգանիզմի մնացած մասերի հետ։ Այն կազմված է 12 զույգ գանգուղեղային և 31 զույգ ողնուղեղային նյարդերից, դրանց ճյուղերից, հանգույցներից, հյուսակներից և պարզ զգայարաններից[24]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նյարդային համակարգի հիվանդությունների համար կիրառվում են հիվանդության պատմության հավաքագրում, ընդհանուր զննում, նյարդաբանական զննում, բազմաթիվ լաբորատոր-գործիքային հետազոտություններ։

Գոտկային պունկցիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոտկային պունկցիան ինվազիվ միջամտություն է, որի ժամանակ հատուկ ասեղով մտնում են սուբարախնոիդալ տարածություն՝ ողնուղեղային հեղուկի ստացման նպատակով։ Ստացած հեղուկը օգտագործվում է բազմապիսի լաբորատոր հետազոտությունների մեջ։ Պաթոլոգիկ նշաններ կարող են համարվել արյան, թարախի առկայությունը, ոչ նորմալ բջջային, իոնային կազմը, սպիտակուցի և գլյուկոզի կոնցենտրացիայի շեղումները, այլ ախտաբանական նյութերի հայտնաբերումը։ Գոտկային պունկցիան կարող է կիրառվել նաև բուժական և անզգայացման նպատակներով[25]։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կախված է ախտահարման բնույթից, կարող է լինել թերապևտիկ և վիրաբուժական։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Nervous System Diseases – Neurologic Diseases»։ MedlinePlus (անգլերեն)։ Վերցված է 2018-02-02 
  2. Breedlove S. Mark (2018)։ Behavioral Neuroscience։ 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press։ էջ 364։ ISBN 9781605357430 
  3. Podvin Sonia, Reardon Holly T., Yin Katrina, Mosier Charles, Hook Vivian (March 2019)։ «Multiple clinical features of Huntington's disease correlate with mutant HTT gene CAG repeat lengths and neurodegeneration»։ Journal of Neurology 266 (3): 551–564։ ISSN 0340-5354։ PMID 29956026։ doi:10.1007/s00415-018-8940-6 
  4. 4,0 4,1 Breedlove S. Mark (2018)։ Behavioral Neuroscience։ 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press։ էջ 365։ ISBN 9781605357430 
  5. 5,0 5,1 Johnson Candice Y., Honein Margaret A., Flanders W. Dana, Howards Penelope P., Oakley Godfrey P., Rasmussen Sonja A. (2012)։ «Pregnancy termination following prenatal diagnosis of anencephaly or spina bifida: A systematic review of the literature»։ Birth Defects Research Part A: Clinical and Molecular Teratology 94 (11): 857–863։ ISSN 1542-0760։ PMC 4589245։ doi:10.1002/bdra.23086 
  6. Breedlove S. Mark (2018)։ Behavioral Neuroscience։ 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press։ էջ 208։ ISBN 9781605357430 
  7. Lim Michael, Xia Yuanxuan, Bettegowda Chetan, Weller Michael (July 2018)։ «Current state of immunotherapy for glioblastoma»։ Nature Reviews Clinical Oncology 15 (7): 422–442։ ISSN 1759-4774։ doi:10.1038/s41571-018-0003-5 
  8. Houlihan Catherine F., Bharucha Tehmina, Breuer Judith (June 2019)։ «Advances in molecular diagnostic testing for central nervous system infections»։ Current Opinion in Infectious Diseases 32 (3): 244–250։ ISSN 0951-7375։ doi:10.1097/QCO.0000000000000548 
  9. Breedlove S. Mark (2018)։ Behavioral Neuroscience։ 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press։ էջ 49։ ISBN 9781605357430 
  10. Breedlove S. Mark (2018)։ Behavioral Neuroscience։ 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press։ էջ 89։ ISBN 9781605357430 
  11. Breedlove S. Mark (2018)։ Behavioral Neuroscience։ 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press։ էջ 88։ ISBN 9781605357430 
  12. Breedloe S. Mark (2018)։ Behavioral Neuroscience։ 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press։ էջ 50։ ISBN 9781605357430 
  13. Alsharif S. Mark (2018)։ Behavioral Neuroscience։ 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Publisher։ էջ 51։ ISBN 9781605357430 
  14. Hurtley Stella M. (1998-11-06)։ «Neurodegeneration»։ Science (անգլերեն) 282 (5391): 1071։ ISSN 0036-8075։ doi:10.1126/science.282.5391.1071 
  15. Breedlove S. Mark (2018)։ Behavioral Neuroscience։ 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press։ էջ 350։ ISBN 9781605357430 
  16. Breedlove S. Mark (2018)։ Behavioral Neuroscience։ 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press։ էջ 361։ ISBN 9781605357430 
  17. Breedlove S. Mark (2018)։ Behavioral Neuroscience։ 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press։ էջ 47։ ISBN 9781605357430 
  18. «Autoimmune diseases fact sheet»։ OWH։ 16 July 2012։ Արխիվացված է օրիգինալից 5 October 2016-ին։ Վերցված է 5 October 2016 
  19. Merrill J. E., Graves M. C., Mulder D. G. (1992-06)։ «Autoimmune disease and the nervous system. Biochemical, molecular, and clinical update»։ The Western Journal of Medicine 156 (6): 639–646։ ISSN 0093-0415։ PMC 1003353։ PMID 1319627 
  20. 20,0 20,1 Shroff Geeta (2018-02-12)։ «A review on stem cell therapy for multiple sclerosis: special focus on human embryonic stem cells»։ Stem Cells and Cloning: Advances and Applications 11: 1–11։ ISSN 1178-6957։ PMC 5813951 ։ PMID 29483778։ doi:10.2147/SCCAA.S135415 
  21. Breedlove S. Mark (2018)։ Behavioral Neuroscience։ 198 Madison Avenue, New York, NY 10016, USA: Oxford University Press։ էջ 35։ ISBN 9781605357430 
  22. 22,0 22,1 «Central nervous system: Structure, function, and diseases»։ Medical News Today (անգլերեն) 
  23. «Central nervous system: Structure, function, and diseases» 
  24. «Peripheral Nervous System»։ www.indiana.edu 
  25. «Lumbar puncture (spinal tap) - Mayo Clinic»։ www.mayoclinic.org։ Վերցված է 2020-01-04