Նյայա-բխաշյա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Հինդուիզմ
թեմատիկայի հոդված

Aum

Պատմություն · Պանթեոն

Վայշնայություն · Շիվայություն
Շակտիզմ · Սմարտիզմ

Փիլիսոփայություն

Դհարմա · Արթհա · Կամա
Մոկշա · Սամսարա
Յոգա · Յանտրա · Բհակտի · Մայա
Պուջա · Մանդիր · Աբհավա · Բհավա

Վեդաներ · Ուպանիշադներ
Ռամայանա · Մահաբհարաթա
Բհագավադ Գիտա · Պուրաններ
Պատանջալի Յոգա սուտրա այլ

Հինդուիստական սվաստիկան

Պորտալ «Հինդուիզմ»

Նյայա-բխաշյա կամ Նյայա-բհաշյա (սանսկր․ Nyāya-bhāṣya, նյայա–մեկնաբանություն), Պակշիլասվամի Վատսյայանայի (ծնունդով Արևմտյան Հնդկաստանից) աշխատությունը, Հնդկաստանի փիլիսոփայության վեց օրթոդոքսալ դպրոցներից (միմանսա, վեդանտա, յոգա, սանկխյա, նյայա, վայշեշիկա)[1] մեկի՝ Նյայայի փիլիսոփայության հիմքում ընկած «Նյայա–սուտրաների» առաջին կանոնակարգված մեկնաբանությունը, գրվել է 4–5–րդ դարերում[2]։

«Նյայա–սուտրաները» լապիդարիումական (լատ.՝ lapidarium - քարի վրա փորագրված) հատուկ համառոտության պատճառով առանց մեկնաբանությունների` բհաշյայի հնարավոր չէ հասկանալ։ Վատսյայանան առաջինն էր, որ նյայայի փիլիսոփայության նորմատիվային տոպիկները ներկայացրել է եվրոպական իմաստով փիլիսոփայական կատեգորիաների ձևով[3]։ Նյայայի 16 կատեգորիաները բաժանել է երկու հիմնական մասերի՝ գիտելիքի աղբյուրներ (պրամանա) և գիտելիքի առարկաներ (պրամեյա) և 14 լրացուցիչ, որոնցից առաջինները դիտարկվում են որպես օնտոլոգիական իրականություն, վերջինները՝ որպես գործնական գործիք փիլիսոփայի համար և այդպիսով տարբերակել է կատեգորիաների իրականության երկու մակարդակներ։

«Նյայա–բխաշյայում» նյայան դիտարկվում է որպես գիտելիքի համակարգ (շաստրա) կիրառական մոտեցման համատեքստում, որպես որոշակի առարկաների անվանակարգերի, դրանց սահմանումներ տալու, այդ սահմանումները ստուգելու հաջորդականություն։ Վատսյայանան մատերիալիստների, բուդդայականների (համաբուդդայական տեսակետներ, մադխյամիկա և պրոտոյոգաչարա), սանքհյայականների և վեդանտիստների հետ բանավեճերում մշակել է Նյայա–սուտրաների տոպիկներ։

Նյայայի նախկին առարկաները, որոնք համակարգվել են «Նյայա–բխաշյա» աշխատությունում՝

  • գիտելիքի աղբուրների հիմնավորումը (որոնք իրենք կարող են դառնալ գիտելիքի աղբյուր)
  • ամբողջը մասերի չհանգեցնելը
  • բառի և իր ռեֆերենտի միջև կապի կոնվենցիոնալ (պայմանական) բնույթը
  • Ատմանի գոյությունը (մասնավորապես, հենվելով հիշողության ֆենոմենի վրա․ հիշողության օբյեկտ է հանդիսանում ոչ թե իրը՝ որպես այդպիսին, այլ՝ «իմ կողմից ճանաչված իրը»)։

Նոր տոպիկներն են՝

  • Աստծո գոյության հիմնավորումը, հենվելով այն բանի վրա, որ և՛ արտաքին առարկաների ստեղծումը, և՛ անհատների գործունեության արդյունքները ենթադրում են արտաքին ագենտի գործողություն
  • ճանաչողության սխալական կոնցեպցիան, որը գործ ունի երկու օբյեկտների հետ՝ ներկա և անցյալ, որը ընկալվում է որպես ներկա։

Վատսյայանան քննադատելով բուդդայական փիլիսոփա Դիգնագայի ապոխ-վադա բուդդայական ուսմունքը (Ա բառի իմաստը ոչ–Ա բառի բացառումն է)՝ հումորով նշում է, եթե կովը ներկայացնենք որպես ոչ-ձի, ապա այն կարելի է ներկայացնել նաև որպես ոչ-կով, հետևաբար այն փաստը, որ մենք այդպես չենք վարվում, վկայում է այն մասին, որ առարկաները դրական էություն ունեն։

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Учебное пособие. Глава II. Философия Древней Индии и Древнего Китая
  2. Шохин 2001, էջ 79-90, Шохин В. К. Школы индийской философии: период формирования. М., 2004. էջ 206-217
  3. Որպես կատեգորիաներիա առաջին անգամ Վատսյայանայի մեկնաբանություններում է հիշատակվում․ Վ․ Կ․ Շոխին 2001, էջ 20-35