Ներուղեղային արյունազեղումներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ներուղեղային արյունազեղում
Intracerebral hemorrage (CT scan).jpg
Դեպի կողմնային փորոքներ լցվող ներուղեղային արյունահոսության ՀՇ պատկեր
Տեսակհիվանդություն
Ենթադասներուղեղային արյունազեղում և Կաթված
ՊատճառՈւղեղի վնասվածք, անևրիզմա, արտերիովենոզ մալֆորմացիաներ, ուղեղի ուռուցքներ[1]
Բուն պատճառC50485
Հիվանդության ախտանշաններԳլխացավ, միակողմանի թուլություն, փսխում, ցնցումներ, գիտակցության մթագնում, պարանոցի կարկամություն, տենդ
Բժշկական մասնագիտությունՆյարդավիրաբուժություն
ՀՄԴ-9431
ՀՄԴ-10I61 և P10.1
MeSHIDD002543
NCI ThesaurusC50485
ՀոմանիշներՈւղեղային արյունազեղում, ներուղեղային հեմոռագիա, ներաքսիալ արյունազեղում, ուղեղային հեմատոմա, ուղեղային արյունահոսություն
Ռիսկի գործոններԶարկերակային գերճնշում, ամիլոիդոզ, հարբեցողություն, ցածր խոլեստերին, հակամակարդիչներ, կոկաին[2]
ԱխտորոշումՀամակարգչային շերտագրություն[1]
Տարբերակիչ ախտորոշումԻշեմիկ կաթված[1]
ԲուժումԱրյան ճնշման կարգավորում, վիրահատություն, փորոքային դրենաժ [1]
Կանխատեսում20% դեպքերում լավ ելք[2]
Հանդիպման հաճախականությունՏարեկան 2.5 դեպք 10,000-ի հաշվարկով[2]
Մահերի քանակ44%-ը մահանում են մեկ ամսվա ընթացքում[2]
Cerebral hemorrhage Վիքիպահեստում

Ներուղեղային արյունազեղում (ՆՈւԱ), հայտնի նաև ինչպես ուղեղային արյունահոսություն, ներգանգային արյունահոսության տեսակ է, որը տեղի է ունենում ուղեղի հյուսվածքի կամ փորոքների սահմանում[3]: Ախտանիշներն են՝ գլխացավ, միակողմանի թուլություն, փսխում, ցնցումներ, մթագնած գիտակցություն և պարանոցի կարկամություն[2]։ Շատ հաճախ ախտանիշները ժամանակի հետ գնալով վատանում են[1]։ Տենդը նույնպես հաճախ է հանդիպում[1]։ Շատ դեպքերում արյունը առկա է ինչպես պարենքիմայում, այնպես էլ փորոքներում[1]։

Պատճառներն են՝ ուղեղի վնասվածք, անևրիզմա, արտերիովենոզ մալֆորմացիա և ուղեղի ուռուցքներ[1]։ Սպոնտան արյունահեսության մենամեծ ռիսկի գործոններն են զարկերակային գերճնշումը և ամիլոիդոզը[2]։ Այլ ռիսկի գործոնների թվին են դասվում՝ հարբեցողություն, ցածր խոլեստերին, հակամակարդիչների և կոկաինի օգտագործում[2]։ Ախտորոշումը հիմնականում կատարվում է համակարգչային շերտագրության միջոցով[1]։ Նման պատկեր կարող է ունենալ նաև իշեմիկ կաթվածը [1]։

Բուժումը պետք է իրականացվի ինտենսիվ թերապիայի բաժանմունքում[1]: Ուղեցույցերը խորհուրդ են տալիս իջեցնել սիստոլիկ զարկերակային ճնշումը մինչև 140 մմ ս․ս․[1][4]։ Եթե հնարավոր է, պետք է դադարեցնել հակամակարդիչների ընդունումը և արյան մեջ գլյուկոզի մակարդակաը պահել նորմայի սահմաններում[1]։ Եթե առկա է հիդրոցեֆալիա, ապա կարելի է իրականացնել վիրահատութուն և տեղադրել փորոքային դրենաժ, բայց կորտիկոստերոիդներ չպետք է օգտագործվեն[1]։ Որոշ դեպքերում կարող են արդյունավետ լինել արյան հեռացմանը միտված վիրահատությունները[1]։

Տարեկան 10․000 մարդուց 2․5-ի մոտ տեղի է ունենում ուղեղայի արյունահոսություն[2]։ Այն ավելի հաճախ հանդիպում է տղամարդկանց և մեծերի մոտ[2]։ Ուղեղայի արյունահոսությունով հիվանդների 44%-ը մահանում են առաջիկա մեկ ամսվա ընթացքում[2]։ Լավ ելք դիտվում է դեպքերի մոտ 20%-ում[2]։ Կաթվածները առաջին անգամ դասակարգվել են 2 հիմնական տեսակների՝ արյունահոսություն և անբավարար արյան մատակարարում, 1823 թվականին[5]։

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներուղեղային արյունահոսությունով մարդկանց ախտանիշները կախված են այն բանից, թե ուղեղի որ հատվածն է վնասվել արյունահոսության կողմից և ըստ այդմ խախտվում են այդ հատվածի կողմից կարգավորվող գործընթանցերը[6]։ Այլ ախտանիշները կախված են ներգանգային ճնշման մեծացման հետ, որը առաջանում է ուղեղի վրա մեծ զանգվածի ճնշման հետևանքով[6]։ Ներուղեղայի արյունահոսությունները շատ հաճախ շփոթում են սուբառախնոիդալ արյունազեղումների հետ, քանզի նրանց ախտանիշները շատ նման են։ Ծանր գլխացավը, որին հաջորդում է փսխումը հադիսանում են ներուղեղային արյունահոսության ամենահաճախ հանդիպող նշանները։ Մեկ այլ հաճախ հանդիպող ախտանիշ է կոլապսը։ Որոշ հիվանդների մոտ կարող է լինել ականջից շարունակական արյունահոսություն։ Որոշ պացիենտներ նաև կարող են ընկնել կոմաի մեջ՝ մինչև արյունահոսության հայտնաբերումը։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աքսիալ ՀՇ-ն ցույց է տալիս արյունազեղում հետին փոսում[7]

Ներուղեղային արյունահոսությունները հանիդսանում են կաթվածի 2-րդ ամենահաճախակի պատճառը, կազմելով կաթվածի համար հոսպիտալացումների մոտ 10%-ը[8]։ Զարկերակային գերճնշումը բարձրացնում է սպոնտան ներուղեղային արյունահոսություններ ռիսկը երկուսից վեց անգամ[7]։ Ավելի հաճախ հանդիպում է մեծահասկաների մոտ քան երեխաների, ներպարենքիմային արյունահոսությունները սովորաբար թափանցող գլխի վնասվածքների հետևանք են, սակայն կարող են նաև լինել ներհրված գանգի կոտրվածքների հետևանք։ Այլ պատճառներից են՝ արագացում-դանդաղում վնասվածք[9][10][11], անևրիզմայի պատռվածք, արտերիովենոզ մալֆրմացիա, արյունահոսություն ուռուցքից։ 55-ից մեծ պացիենտների համար ամիլոիդային անգիոպաթիան նույնպես հաճախ հանդիպող պատճառ է։ Շատ քիչ դեպքերում պատճառը ուղեղի երակային սինուսի թրոմբոզն է։

Ներուղեղայի արյունազեղման ռիսկի գործոններն են[12]՝

Վնասվածքային ներուղեղային հեմատոմաները լինում են սուր և ուշացած։ Սուր ներուղեղային հեմատոմաները առաջանում են վնասվածքի պահին, մինչդեռ ուշած ներուղեղային հեմատոմաները՝ վնասվածք ստանալուց 6 ժամից մինչև մի քանի շաբաթ անց։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հիդրոցեֆալիայով սպոնտան ՆՈւԱ-ի ՀՇ պատկեր[7]

Ապացուցված է, որ և համակարգչային տոմոգրաֆիկ անգիոգրաֆիան և մագնիսառեզոնանսային անգիոգրաֆիան, երկուսն էլ հանդիսանում են արդյունավետ ախտորոշից մեթոդ ներուղեղային արյունազեղումներից հետո առաջացող անոթային մալֆորմացիաներըհայտնաբարելու համար[13]։ Շատ հաճախ իրականացնում են ՀՇ անգիոգրաֆիա՝ արյունազեղման օջախը, կամ երկրորդային պատճառը հայտնաբերելու համար[14]:

Ներպարենքիմալ արյունազեղումները կարելի է տարբերակել ՀՇ պատկերի վրա, քանզի արյունը ավելի բաց է երևում քան այլ հյուսվածքները և բաժանված է գանգոսկրի ներքին մակերեսից ուղեղային հյուսվածքով։ Արյանը շրջապատող հյուսվածքը սովորաբար ավելի նոսր է մնացած ուղեղային հյուսվածքից՝ այտուցի պատճառով, այդ իսկ պատճառով ՀՇ-ի վրա երևում է ավելի մուգ[14]։

Տեղակայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եթե պատճառը զարկերակային գերճնշումն է, ներուղեղայի արյունազեղումները հիմնականում հանդիպում են կճեպում (50%) կամ տեսաթմբում (15%), ուղեղում (10-20%), ուղեղիկում (10-13%), կամրջում (7-15%), կամ ուղեղաբնի մեկ այլ հատվածում (1-6%)[15][16]։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բուժումը էականորեն կախված է ՆՈւԱ-ի տեսակից։ Ճիշտ բուժում ընտրելու համար, որը կարող է ներառել ինչպես դեղամիջոցներ այնպես էլ վիրահատություն, իրականացնում են շտապ ՀՇ և այլ ախտորոշիչ հետազոտություններ։

  • Շնչափողային ինտուբացիան ցուցված է այն դեպքերում, երբ հիվանդի մոտ կա գիտակցության մթագնում, կամ շնչուղիների խցանման այլ ռիսկի գործոններ[17]։
  • Հեղուկների հավասարակշռությունը պահպանելու համար նշանակվում են ներերակային հեղուկներ՝ իզոտոնիկ հեղուկները նախընտրելով հիպոտոնիկներից[17]։

Դեղամիջոցներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Մի հետազոտություն ցույց է տվել, որ հակագերճնշումային դեղամիջոցները, որոնք իջեցնում են արյան ճնշումը սուր փուլերում, լավացնում են հիվանդության ելքը[18]։ Այլ հետազոտություններ չեն գտել հստակ տարբերություն արյան ճնշման ինտենսիվ և ոչ ինտենսիվ հսկման միջև[19][20]։ Ամերկայի Սրտի Ասոցիացիայի և Ամերիկայի Կաթվածների Ասոցիացիայի 2015 թվականին տպագրված ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս նվազեցնել արյան սիստոլիկ ճնշումը մինչև 140 մմ ս․ս․[1]։ Այնուամենայնիվ, 2015 թվականից ի վեր փաստերը խոսում են դրա նախնական արդյունավետության մասին[21]։
  • Արյան մակարդման VIIa գործոնի ընդունումը առաջիկա 4 ժամերի ընթացքում սահմանափակում է արյունահոսությունը և հեմատոմայի զարգացումը։ Սակայն, այն նաև բարձրացնում է թրոմբոէմբոլիայի ռիսկը[17]։ Ընդհանուր առմամբ, սա չի բերում ելքի բարելավմանը այն պացիենտների մոտ, որվքեր չունեն հեմոֆիլիա[22]։
  • Կոագուլապաթիայի դեպքում կարելի է տալ սառեցված պլազմա, վիտամին K, պրոտամին կամ թրոմբոցիտային տրանսֆուզիա[17]։ Սակայն թրոմբոցիտները վատացնում են վիճակը այն պացիենտների մոտ, ում մոտ զարգացել է սպոնտան ներուղեղային արյունահոսություն հակաթրոմբոցիտային դեղամիջոնցերի ֆոնի վրա[23]։
  • Ցնցումների կամ բլթային արյունազեղումների դեպքում տալիս են ֆոսֆենիտոին կամ այլ հակացնցումային դեղամիջոցներ[17]։
  • Ներուղեղային արյունազեղումների հետ կապված սթրես խոցերը կանխելու համար նշանակվում են պրոտոնային պոմպի ինհիբիտորներ կամ H2 անտագոնիստներ[17]։
  • Կար կարծիք, որ կորտիկոստերոիդները իջեցնում էին այտուցվածությունը։ Սակայն, լայնածավալ հսկվող հետազոտությունները ցույց տվեցին, որ կորտիկոստերոիդները մեծացնում են մահացելությունը, և սկսեցին այլևս չօգտագործվել[24][25]։

Վիրահատություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիրահատությունը խորհուրդ է տրվում, եթե հեմատոման մեծ է 1 սմ-ից, առկա է անոթային ախտահարում, կամ բլթային արյունազողում երիտասարդ պացիենտների մոտ[17]։

  • Ինվազիվ վիրահատական միջամտություններից խուսափելու համար կարելի է անցկացնել կաթետր դեպի ուղեղի անոթաին համակարգ և փակել լայնացած երակները[26]։
  • Հիմային կորիզների արյունազեղման դեպքում կարելի է իրականացնել ստերեոտակտիկ վիրահատություն կամ էնդոսկոպիկ դրենաժավորում, չնայած հաջողված դեպքերը սակավ են[17]։
  • Կարելի է իրականանցել կրանիոտոմիա՝ գանգոսկրի հատվածի հեռացում, ինչը թույլ կտա այտուցված ուղեղին տարածվել առանց ճնշվելու։

Կանխատեսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վնասված ուղեղի ներպարենքիմային արյունահոսության մահացության ռիսկը հատկապես բարձր է, եթե վնասվածքը տեղակայված է ուղեղի ցողունում[27]։ Երկարավուն ուղեղի ներպարենքիմալ արյունահոսութունները գրեթե միշտ մահացու են, քանզի նրանք բերում են 10-րդ գանգուղեղային նյարդի՝ թափառող նյարդի վնասման, որը շատ կարևոր դեր է խաղում արյան շրջանառության և շնչառության մեջ[9]։ Նման արյունազեղումներ կարող են նաև առաջանալ կեղևում կամ ենթակեղևային տարածությունում, սովորաբար ճակատային կամ քունքային բլթերում՝ գլշի վնասվածքի հետևանքով, և երբեմն ուղեղիկում[9][28]։

ՀՇ-ի վրա երևացող սպոնտան ներուղեղային արյունազողումների մահացելիությունը կազմում է 34-50%՝ կաթվածից հետո առաջիկա մեկ ամսվա ընթացքում, որոնցից կեսը տեղի են ունենում առաջին 2 օրերի ժամանակ[29]։ Չնայած մեծամասամբ մահը վրա է հասնում ներուղեղային արյունազեղումից հետո առաջիկա օրերի ընթացքում, ողջ մնացածների վաղ մահացելիությունը կազմում է 27% համեմատած ընդհանուր պոպուլյացիայի հետ[30]։

Համաճարակաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՆՈւԱ-ն կազմում է ԱՄՆ-ում բոլոր ցերեբրովասկուլյար հիվանդությունների 20%-ը, զիջելով ուղեղային թրոմբոզին (40%) և ուղեղային էմբոլիզմին (30%)[31]։

Հետազոտություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաթվածից հրահրված բորբոքային պատասխանը դիտվում էր վնասակար սկզբնական շրջաններում, որը ներառում է արյունածին լեյկոցիտներ, նեյտրոֆիլներ և մակրոֆագեր, ինչպես նաև տեղային միկրոգլիա և աստրոցիտներ[32]։ Մարկդանց վրա հետմահու իրականացված հետազոտությունները փաստում են, որ բորբոքումը շուտ է զարգանում և դեռ պահպավնում է մի քանի օր՝ ներուղեղային արյունազեղումից հետո[33]։ Միկրոգլիալ ակտիվացման և բևեռացման մոդուլացումը կարող է փապկեցնել ներուղեղային արյունազեղում-միջնորդված ուղեղի վնասումը և բարելավել ուղեղի վերականգնումը[34]։ Հետաքրքրության նոր առարկա է հանդիսանում պարարտ բջիջների դերը ՆՈւԱ-ի մեջ[35]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 Hemphill JC 3rd, Greenberg SM, Anderson CS, Becker K, Bendok BR, Cushman M, Fung GL, Goldstein JN, Macdonald RL, Mitchell PH, Scott PA, Selim MH, Woo D, American Heart Association Stroke Council, Council on Cardiovascular and Stroke Nursing, Council on Clinical Cardiology (July 2015)։ «Guidelines for the Management of Spontaneous Intracerebral Hemorrhage: A Guideline for Healthcare Professionals From the American Heart Association/American Stroke Association»։ Stroke: A Journal of Cerebral Circulation 46 (7): 2032–60։ PMC 4462131։ PMID 26022637։ doi:10.1161/str.0000000000000069 
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 Caceres JA, Goldstein JN (August 2012)։ «Intracranial hemorrhage»։ Emergency Medicine Clinics of North America 30 (3): 771–94։ PMC 3443867։ PMID 22974648։ doi:10.1016/j.emc.2012.06.003 
  3. Naidich Thomas P., Castillo Mauricio, Cha Soonmee, Smirniotopoulos James G. (2012)։ Imaging of the Brain, Expert Radiology Series,1: Imaging of the Brain (անգլերեն)։ Elsevier Health Sciences։ էջ 387։ ISBN 978-1416050094։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-10-02-ին 
  4. Ko SB, Yoon BW (December 2017)։ «Blood Pressure Management for Acute Ischemic and Hemorrhagic Stroke: The Evidence»։ Seminars in Respiratory and Critical Care Medicine 38 (6): 718–725։ PMID 29262429։ doi:10.1055/s-0037-1608777 
  5. Hennerici Michael (2003)։ Imaging in Stroke (անգլերեն)։ Remedica։ էջ 1։ ISBN 9781901346251։ Արխիվացված օրիգինալից 2016-10-02-ին 
  6. 6,0 6,1 Vinas FC and Pilitsis J. 2006. "Penetrating Head Trauma." Archived 2005-09-13 at the Wayback Machine. Emedicine.com.
  7. 7,0 7,1 7,2 «Endoscopic management of hypertensive intraventricular haemorrhage with obstructive hydrocephalus»։ BMC Neurol 7: 1։ 2007։ PMC 1780056։ PMID 17204141։ doi:10.1186/1471-2377-7-1 
  8. «Heart disease and stroke statistics--2013 update: a report from the American Heart Association»։ Circulation 127 (1): e6–e245։ January 2013։ PMC 5408511 ։ PMID 23239837։ doi:10.1161/CIR.0b013e31828124ad 
  9. 9,0 9,1 9,2 McCaffrey P. 2001. "The Neuroscience on the Web Series: CMSD 336 Neuropathologies of Language and Cognition." Archived 2005-11-25 at the Wayback Machine. California State University, Chico. Retrieved on June 19, 2007.
  10. Orlando Regional Healthcare, Education and Development. 2004. "Overview of Adult Traumatic Brain Injuries." Archived 2008-02-27 at the Wayback Machine. Retrieved on 2008-01-16.
  11. Shepherd S. 2004. "Head Trauma." Archived 2005-10-26 at the Wayback Machine. Emedicine.com. Retrieved on June 19, 2007.
  12. Feldmann Edward, Broderick Joseph P., Kernan Walter N., Viscoli Catherine M., Brass Lawrence M., Brott Thomas, Morgenstern Lewis B., Lee Wilterdink Janet, Horwitz Ralph I. (2005)։ «Major Risk Factors for Intracerebral Hamorrhage in the Young Are Modifiable»։ Stroke 36 (9): 1881–5։ PMID 16081867։ doi:10.1161/01.str.0000177480.62341.6b։ Արխիվացված օրիգինալից 2009-03-05-ին 
  13. Josephson Colin B, White Philip M, Krishan Ashma, Al-Shahi Salman Rustum (1 September 2014)։ «Computed tomography angiography or magnetic resonance angiography for detection of intracranial vascular malformations in patients with intracerebral haemorrhage»։ The Cochrane Library 9 (9): CD009372։ PMID 25177839։ doi:10.1002/14651858.CD009372.pub2 
  14. 14,0 14,1 «Comparison of CTA to DSA in determining the etiology of spontaneous ICH»։ Canadian Journal of Neurological Sciences 36 (2): 176–180։ 2009։ doi:10.1017/s0317167100006533 
  15. Greenberg Mark S. (2016)։ Handbook of Neurosurgery։ ISBN 9781626232419 
  16. Prayson Richard A. (2012)։ Neuropathology (անգլերեն)։ Elsevier Health Sciences։ էջ 49։ ISBN 978-1437709490։ Արխիվացված օրիգինալից 2017-03-12-ին 
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 17,6 17,7 eMedicine Specialties > Neurology > Neurological Emergencies > Intracranial Haemorrhage: Treatment & Medication. Archived 2009-03-12 at the Wayback Machine. By David S Liebeskind, MD. Updated: Aug 7, 2006
  18. Tsivgoulis G, Katsanos AH, Butcher KS, Boviatsis E, Triantafyllou N, Rizos I, Alexandrov AV (21 October 2014)։ «Intensive blood pressure reduction in acute intracerebral hemorrhage: A meta-analysis»։ Neurology 83 (17): 1523–9։ PMID 25239836։ doi:10.1212/wnl.0000000000000917 
  19. Ma J, Li H, Liu Y, You C, Huang S, Ma L (2015)։ «Effects of Intensive Blood Pressure Lowering on Intracerebral Hemorrhage Outcomes: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials»։ Turkish Neurosurgery 25 (4): 544–51։ PMID 26242330։ doi:10.5137/1019-5149.JTN.9270-13.0 (inactive 2019-06-16) 
  20. Boulouis Gregoire, Morotti Andrea, Goldstein Joshua N., Charidimou Andreas (1 April 2017)։ «Intensive blood pressure lowering in patients with acute intracerebral haemorrhage: clinical outcomes and haemorrhage expansion. Systematic review and meta-analysis of randomised trials»։ Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry 88 (4): 339–345։ ISSN 1468-330X։ PMID 28214798։ doi:10.1136/jnnp-2016-315346 
  21. Ma J, Li H, Liu Y, You C, Huang S, Ma L (2015)։ «Effects of Intensive Blood Pressure Lowering on Intracerebral Hemorrhage Outcomes: A Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials»։ Turkish Neurosurgery 25 (4): 544–51։ PMID 26242330։ doi:10.5137/1019-5149.JTN.9270-13.0 (inactive 2019-06-16) 
  22. Yuan ZH, Jiang JK, Huang WD, Pan J, Zhu JY, Wang JZ (June 2010)։ «A meta-analysis of the efficacy and safety of recombinant activated factor VII for patients with acute intracerebral hemorrhage without hemophilia»։ Journal of Clinical Neuroscience 17 (6): 685–93։ PMID 20399668։ doi:10.1016/j.jocn.2009.11.020 
  23. Al-Shahi Salman R, Law ZK, Bath PM, Steiner T, Sprigg N (17 April 2018)։ «Haemostatic therapies for acute spontaneous intracerebral haemorrhage»։ The Cochrane Database of Systematic Reviews 4: CD005951։ PMID 29664991։ doi:10.1002/14651858.CD005951.pub4 
  24. Roberts Ian, Yates David, Sandercock Peter, Farrell Barbara, Wasserberg Jonathan (9 October 2016)։ «Effect of intravenous corticosteroids on death within 14 days in 10008 adults with clinically significant head injury (MRC CRASH trial): randomised placebo-controlled trial»։ Lancet 364 (9442): 1321–1328։ ISSN 1474-547X։ PMID 15474134։ doi:10.1016/S0140-6736(04)17188-2 
  25. Edwards P, Arango M, Balica L, Cottingham R, El-Sayed H (undefined NaN)։ «Final results of MRC CRASH, a randomised placebo-controlled trial of intravenous corticosteroid in adults with head injury-outcomes at 6 months»։ Lancet 365 (9475): 1957–9։ PMID 15936423։ doi:10.1016/s0140-6736(05)66552-x 
  26. Cedars-Sinai Health System - Cerebral Hemorrhages Archived 2009-03-12 at the Wayback Machine. Retrieved on 02/25/2009
  27. Sanders MJ and McKenna K. 2001. Mosby's Paramedic Textbook, 2nd revised Ed. Chapter 22, "Head and Facial Trauma." Mosby.
  28. Graham DI and Gennareli TA. Chapter 5, "Pathology of Brain Damage After Head Injury" Cooper P and Golfinos G. 2000. Head Injury, 4th Ed. Morgan Hill, New York.
  29. Broderick J., Connolly S., Feldmann E., Hanley D., Kase C., Krieger D., Mayberg M., Morgenstern L., Ogilvy C. S., Vespa P., Zuccarello M. (3 May 2007)։ «Guidelines for the Management of Spontaneous Intracerebral Hemorrhage in Adults: 2007 Update: A Guideline From the American Heart Association/American Stroke Association Stroke Council, High Blood Pressure Research Council, and the Quality of Care and Outcomes in Research Interdisciplinary Working Group: The American Academy of Neurology affirms the value of this guideline as an educational tool for neurologists»։ Stroke 38 (6): 2001–2023։ PMID 17478736։ doi:10.1161/strokeaha.107.183689 
  30. Hansen B.M., Nilsson O.G., Anderson H (Oct 2013)։ «Long term (13 years) prognosis after primary intracerebral haemorrhage: a prospective population based study of long term mortality, prognostic factors and causes of death»։ Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry 84 (10): 1150–1155։ PMID 23715913։ doi:10.1136/jnnp-2013-305200։ Արխիվացված օրիգինալից 2014-02-22-ին 
  31. Page 117 in: Henry S. Schutta, Lechtenberg, Richard (1998)։ Neurology practice guidelines։ New York: M. Dekker։ ISBN 978-0-8247-0104-8 
  32. Wang J (December 2010)։ «Preclinical and clinical research on inflammation after intracerebral hemorrhage»։ Prog. Neurobiol. 92 (4): 463–77։ PMC 2991407։ PMID 20713126։ doi:10.1016/j.pneurobio.2010.08.001 
  33. «Dynamic changes of inflammatory markers in brain after hemorrhagic stroke in humans: a postmortem study»։ Brain Research 1342 (1342): 111–1117։ 2010։ PMC 2885522։ PMID 20420814։ doi:10.1016/j.brainres.2010.04.033 
  34. «Modulators of microglial activation and polarization after intracerebral haemorrhage»։ Nat Rev Neurol 13 (7): 420–433։ 2017։ PMC 5575938 ։ PMID 28524175։ doi:10.1038/nrneurol.2017.69 
  35. Johannes Lindsberg Perttu, Strbian Daniel, Karjalainen-Lindsberg Marja-Liisa (2010)։ «Mast Cells as Early Responders in the Regulation of Acute Blood–Brain Barrier Changes after Cerebral Ischemia and Hemorrhage»։ Journal of Cerebral Blood Flow & Metabolism 30 (4): 689–702։ PMC 2949160։ PMID 20087366։ doi:10.1038/jcbfm.2009.282։ Արխիվացված օրիգինալից 2010-06-08-ին։ Վերցված է 2010-04-02