Ներհայեցողություն

Ներհայեցողությունը կամ ինքնադիտարկումը սեփական մտքերի և զգացմունքների գիտակցված ուսումնասիրությունն է:^[1] Հոգեբանության մեջ ինքնադիտարկման գործընթացը հիմնված է մարդու հոգեկան վիճակի դիտարկման վրա, մինչդեռ հոգևոր համատեքստում այն կարող է վերաբերել մարդու հոգու ուսումնասիրությանը:^[2] Ինքնադիտարկումը սերտորեն կապված է մարդու ինքնաճանաչման հետ և հակադրվում է արտաքին դիտարկմանը:

Այն ապահովում է արտոնյալ մուտք դեպի սեփական մտավոր վիճակները,^[3] որոնք չեն միջնորդվում գիտելիքի այլ աղբյուրներով, այնպես որ մտքածողության անհատական փորձը եզակի է: mind կարող է դիտարկել զանազան մտավոր վիճակներ ներառյալ՝ զգայական, մարմնական, ճանաչողական, հուզական և այլն:^[3]

Ինքնադիտարկումը հազարամյակներ շարունակ փիլիսոփայական քննարկման առարկա է եղել։ Փիլիսոփա Պլատոնը հարցրել է. «...ինչո՞ւ մենք հանգիստ և համբերատար չվերանայենք մեր սեփական մտքերը և մանրակրկիտ քննենք ու տեսնենք, թե իրականում ինչ են մեր մեջ եղած այս դրսևորումները»^[4]^[5]

Հոգեբանության մեջ

Ինքնադիտումը սեփական ներհոգեկան վիճակները, գիտակցության ոլորտի բովանդակություններն ու գործողությունները դիտելու և ներքին ուշադրության միջոցով արտացոլելու երևույթն է։ Ինքնադիտումը զարգանում է օնտոգենեզում, սկզբում ունենալով տարտամ և ոչ խոսքային, ապա՝ խոսքային, ավելի տարբերակված, հստակ, առարկայական և իմաստավորված բնույթ։ Առանձնացվում է երկու կողմ՝ ինտրոսպեկցիա (ներհայեցողություն) և օբյեկտիվ ինքնադիտում։ Ներհայեցողությունը միջնորդված օբյեկտիվ իմացություն է և ոչ սեփական սուբյեկտիվ վիճակների անմիջական կամ հետհայաց ռեֆլեքսիա, իսկ Ինքնադիտումը օբյեկտիվ աշխարհի և միաժամանակ ներհոգեկան վիճակների իմացության բարդ պրոցես։ Ինքնադիտում կարող է կատարել գիտակցական հոգեվիճակում գտնվող անձը։ Ինքնադիտման տվյալները չի կարելի ճշգրիտ և վերջնական համարել։ Ինքնադիտումը թույլ է տալիս վարկածներ, որոնք ստուգվում և լրացվում են այլ մեթոդներով (հատկապես էքսպերիմենտներով), վերլուծվում և մեկնաբանվում։ Օբյեկտիվ դիտման համար մատչելի վարքի ձևերը ներհոգեկան պրոցեսների ցուցանիշներ կամ դրսևորումներ են, որոնց մեկնաբանումը խորացնում է ներհոգեկան երևույթների իմացությունը՝ ոչ մի չափով չվերացնելով ներհայեցողությունից օգտվելու անհրաժեշտությունը։ Ինքնադիտման օբյեկտիվ բովանդակության առկայության շնորհիվ այդ մեխանիզմի միջոցով ստացված տվյալները (օրինակ՝ ձայնը, գույնը, ջերմության զգայությունները, զգայական ընկալումներն ընդհանրապես) օգտագործվում են նաև ֆիզիկա-քիմիական գիտություններում որպես մարմինների ներքին հատկություններն ուսումնասիրելու անհրաժեշտ տվյալներ։ Առանց ինքնադիտան հոգեկան պրոցեսների ուսումնասիրությունն անհնար է։

Վունդտ

Հաճախ պնդվել է, որ Վիլհելմ Վունդտը՝ փորձարարական հոգեբանության հայրը, առաջինը կիրառեց ինտրոսպեկցիան։^[1], չնայած մեթոդաբանական գաղափարը ներկայացվել էր շատ ավելի վաղ, ինչպես օրինակ՝ 18-րդ դարի գերմանացի փիլիսոփա-հոգեբանների, ինչպիսիք են Ալեքսանդր Գոտլիբ Բաումգարտենը կամ Յոհան Նիկոլաուս Տետենսը։^[6] Հետագա գրողները հայտարարել են, որ Վունդտի ինքնադիտարկման վերաբերյալ հայացքներին պետք է մեծ զգուշությամբ մոտենալ:^[7] Վունդտի վրա ազդեցություն են ունեցել նշանավոր ֆիզիոլոգներ, ինչպիսին է Գուստավ Ֆեխները, որը մարդու զգայական օրգաններն ուսումնասիրելու համար օգտագործում էր այսպես կոչված վերահսկվող ինքնադիտարկում։ Հիմնվելով ֆիզիոլոգիայում ինքնադիտարկման այդ կիրառման վրա՝ Վունդտը կարծում էր, որ ինքնադիտարկումը ներառում է սեփական փորձառությունները անմիջականորեն դիտարկելու ունակությունը (ոչ թե պարզապես դրանց մասին տրամաբանորեն մտորելը կամ ենթադրություններ անելը)։.^[8] Վունդտը Լայպցիգի համալսարանի իր փորձարարական լաբորատորիայում խիստ վերահսկողություն սահմանեց ինքնաքննության ուսումնասիրության վրա,^[1] այլ գիտնականների հնարավորություն տալով կրկնել իր փորձերը այլուր, մի զարգացում, որը կարևոր դեր խաղաց հոգեբանության զարգացման գործում՝ որպես ժամանակակից, գրախոսվող գիտական առարկա: Նման ճշգրիտ պուրիզմը բնորոշ էր Վունդտին: Նա պատրաստել է հրահանգների մի շարք, որոնց պետք է հետևեին իր լաբորատորիայում յուրաքանչյուր դիտորդի ինքնաքննության ուսումնասիրությունների ժամանակ. «1) դիտորդը, եթե հնարավոր է, պետք է նախապես որոշի դիտարկվող գործընթացի մուտքը: 2) ինքնաքննադատը, որքան հնարավոր է, պետք է ընկալի երևույթը լարված ուշադրության վիճակում և հետևի դրա ընթացքին: 3) Յուրաքանչյուր դիտարկում, որպեսզի համոզված լինի, պետք է կարողանա կրկնվել մի քանի անգամ նույն պայմաններում, և 4) երևույթի առաջացման պայմանները պետք է պարզվեն ուղեկցող հանգամանքների փոփոխության միջոցով, և երբ դա արվի, տարբեր հետևողական փորձերը պետք է փոփոխվեն պլանի համաձայն՝ մասամբ վերացնելով որոշակի խթաններ, մասամբ՝ դասակարգելով դրանց ուժգնությունն ու որակը»:^[8]

Թիչեներ

Էդվարդ Թիչեները փորձարարական հոգեբանության վաղ շրջանի ռահվիրա էր և Վիլհելմ Վունդտի ուսանողը։^[1] Լայպցիգի համալսարանում Վունդտի մոտ դոկտորական աստիճան ստանալուց հետո նա ընդունվեց Կոռնելի համալսարան, որտեղ հիմնադրեց իր սեփական լաբորատորիան և հետազոտությունները։^[1] Երբ Թիչեները 1894 թվականին ժամանեց Կոռնել, հոգեբանությունը դեռևս նորաստեղծ ոլորտ էր, հատկապես Միացյալ Նահանգներում, և նա կարևոր դեր խաղաց Վունդտի գաղափարները Ամերիկա հասցնելու գործում։^[1]

Կրոնում

Բուդդիզմ

Բուդդիզմում Սամպաջանյան վերաբերում է «մտավոր գործընթացին, որի միջոցով մարդը անընդհատ վերահսկում է սեփական մարմինն ու միտքը: Շամատհայի պրակտիկայում դրա հիմնական գործառույթը թուլության և գրգռվածության առկայությունը նկատելն է»^[9] Բոլոր բուդդայական ավանդույթներում այն կենտրոնական նշանակություն ունի մեդիտատիվ պրակտիկայի համար:

Հուդայականություն

Հուդայականության մեջ, մասնավորապես Մուսարի հետևորդների ուսմունքներում, մարդը կարող էր առաջընթաց գրանցել իր բնավորության գծերը կատարելագործելու հարցում՝ ամենօրյա «Չեշբոն Հանեֆեշի» կամ Հոգու հաշվառման միջոցով: Չեշբոն Հանեֆեշի պրակտիկայում մարդը ինտրոսպեկտիվորեն ուսումնասիրում է իրեն, իր օրը, իր թերությունները, առաջընթացը և այլն, և ժամանակի ընթացքում կարող է օգտագործել տվյալներն ու գործընթացները՝ վարքագիծն ու մտքերը փոխելու համար: Ինքնավերլուծությունը խրախուսվում է Էլուլ ամսի զղջման շրջանում՝ տարվա մեղքերը զղջման միջոցով ուղղելու համար, որը հուդայականության մեջ սկսվում է դրանք հիշելուց և ճանաչելուց:

Քրիստոնեություն

Քրիստոնեության մեջ կատարելությունը միայն սրբագործող շնորհի տիրապետումը և պահպանումը չէ, քանի որ կատարելությունը որոշվում է մարդու գործողություններով, չնայած քրիստոնեական միստիցիզմը նոր հետաքրքրություն է ձեռք բերել արևմտյան քրիստոնեության մեջ և աչքի է ընկնում արևելյան քրիստոնեությամբ^[10]

Արևելյան քրիստոնեության մեջ մարդկային կարիքներին վերաբերող որոշ հասկացություններ, ինչպիսիք են սթափ ինքնադիտարկումը (nepsis), պահանջում են մարդկային սրտի և մարդկային մտքի, սրտի կամ մտքի հակամարտությունների հսկողություն: Նոետիկ հասկացողությանը չի կարելի հասնել ռացիոնալ կամ դիսկուրսիվ մտածողության (այսինքն՝ համակարգվածության) միջոցով:

Ռացիոնալիստները աղոթքը դիտարկում են որպես միջոց՝ մարդուն աստվածայնության վրա կենտրոնանալուն սովորեցնելու փիլիսոփայության և մտավոր խորհրդածության (մեդիտացիայի) միջոցով:

Ջայնիզմ

Ջայնները կիրառում են պրատիկրաման (սանսկրիտ՝ «ինքնադիտարկում»), որը իրենց առօրյա կյանքում կատարած սխալ արարքների ապաշխարության գործընթաց է և հիշեցնում են իրենց, որ չկրկնեն դա: Հավատացյալ ջայնները հաճախ պրատիկրաման են կիրառում օրական առնվազն երկու անգամ: Շատերը պրատիկրաման են կիրառում սուրբ օրերին, ինչպիսին է Սամվացարին կամ Ներման օրը:^[11]

Հինդուիզմ

Ինքնաքննությունը խրախուսվում է այնպիսի դպրոցներում, ինչպիսին է Ադվայտա Վեդանտան. որպեսզի մարդը ճանաչի իր իրական բնույթը, նա պետք է խորհրդածի և ինտրոսպեկտիվորեն վերլուծի իր իրական բնույթը, ինչը և մեդիտացիան է: Մասնավորապես, Սվամի Չինմայանանդան շեշտել է ինտրոսպեկտիվության դերը հինգ փուլերով, որոնք ուրվագծվել են իր «Ինքնաբացահայտում» գրքում:

Իսլամ

Իսլամում մեծ ջիհադը ջանքերի գործադրումն է՝ ներքին պայքար մարդու չար հակումների դեմ:^[12]^[13] Սուֆիզմում նաֆսը իր չզտված վիճակում «ես»-ն է, որը համարվում է մարդու ներքին գոյության ամենացածր չափանիշը՝ նրա կենդանական և սատանայական բնույթը^[14]

Գեղարվեստական գրականության մեջ

Ներքին մենախոսությունը գեղարվեստական գրելու եղանակ է, որն օգտագործվում է կերպարի չարտահայտված մտքերը փոխանցելու համար, որոնք կարող են համարել ինքնադիտարկում: Ինչպես բացատրում են Ռենի Բրաունը և Դեյվ Քինգը. «Գրականության մեծագույն պարգևներից մեկն այն է, որ այն թույլ է տալիս արտահայտել չարտահայտված մտքերը...»^[15]

Ըստ Նենսի Քրեսի, կերպարի մտքերը կարող են մեծապես հարստացնել պատմությունը՝ խորացնելով բնավորությունը, մեծացնելով լարվածությունը և ընդլայնելով պատմության շրջանակը:^[16] Ինչպես նշել է Ջեք Մ. Բիքհեմը, միտքը կարևոր դեր է խաղում ինչպես տեսարանում, այնպես էլ սիքվելում:^[17]

Ծանոթագրություններ

1 2 3 4 5 6 Schultz, D. P.; Schultz, S. E. (2012). A history of modern psychology (10th ed.). Belmont, CA: Wadsworth, Cengage Learning. էջեր 67–77, 88–100. ISBN 978-1-133-31624-4.
↑ «psychology | Origin and meaning of psychology by Online Etymology Dictionary». www.etymonline.com (անգլերեն). Վերցված է 2020-09-05-ին.
1 2 «Encyclopedia of Consciousness». 2009 թ․ հունվար: 187–199. doi:10.1016/B978-012373873-8.00071-2. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)
↑ Theaetetus, ὅτε δ' οὕτως ἔχει, ἄλλο τι ἢ ἠρέμα, ὡς πάνυ πολλὴν σχολὴν ἄγοντες, πάλιν ἐπανασκεψόμεθα, [155a] οὐ δυσκολαίνοντες ἀλλὰ τῷ ὄντι ἡμᾶς αὐτοὺς ἐξετάζοντες, ἅττα ποτ' ἐστὶ ταῦτα τὰ φάσματα ἐν ἡμῖν;
↑ J. Perner et al. (2007). "Introspection & remembering", Synthese, Springer.
↑ Cf. Thomas Sturm, Kant und die Wissenschaften vom Menschen (Paderborn: Mentis, 2009), ch. 2.
↑ Danziger, Kurt (1980). «The History of Introspection Reconsidered». Journal of the History of the Behavioral Sciences. 16 (3): 241–262. doi:10.1002/1520-6696(198007)16:3<241::aid-jhbs2300160306>3.0.co;2-o. PMID 11610711.
1 2 Asthana, Hari Shanker (2015 թ․ հունիս). «Wilhelm Wundt». Psychological Studies. 60 (2): 244–248. doi:10.1007/s12646-014-0295-1. S2CID 189774028.
↑ Wallace, B. Alan (2016). Heart of the Great Perfection. MA, USA: Wisdom publications. էջեր 629 (e-book). ISBN 978-1-61429-236-4. «Glossary=introspection (Tib. shes bzhin, Skt. saṃprajanya). The mental process by which one monitors one's own body and mind. In the practice of śamatha, its principal function is to note the occurrence of laxity and excitation.»
↑ Devine, Arthur (1911). «Christian and Religious Perfection». The Catholic Encyclopedia. Vol. 11. Robert Appleton Company. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 9-ին.
↑ «Jains say it with Michchhami Dukkadam; Sthanakwasi Jains who observe Samvatsari today will break fasts and Derawasi Jains to perform the rituals on Friday & Saturday». DNA (Daily News & Analysis). Athena Information Solutions Pvt. Ltd. 2011 թ․ սեպտեմբերի 2.
↑ DeLong-Bas, Natana J. (2018 թ․ փետրվարի 22) [10 May 2017]. «Jihad». Oxford Bibliographies – Islamic Studies. Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/obo/9780195390155-0045. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունիսի 29-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 25-ին.
↑ Gerhard Böwering, Patricia Crone, ed. (2013). «Jihad». The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton, NJ: Princeton University Press.
↑ Chittick, William (1983). The Sufi Path of Love (PDF). State University of New York Press. էջ 12. ISBN 0-87395-724-5.
↑ Browne, Renni; King, David (2004). Self-Editing for Fiction Writers: How to Edit Yourself into Print. New York, NY: HarperCollins Publishers Inc. ISBN 978-0-06-054569-7.
↑ Kress, Nancy (2003). «Make "Em Think». Writer's Digest (August): 38.
↑ Bickham, Jack M. (1993). Scene & Structure. Cincinnati, OH: Writer's Digest Books. էջեր 12–22, 50–58. ISBN 978-0-89879-551-6.

[Schultz-1] 1 2 3 4 5 6 Schultz, D. P.; Schultz, S. E. (2012). A history of modern psychology (10th ed.). Belmont, CA: Wadsworth, Cengage Learning. էջեր 67–77, 88–100. ISBN 978-1-133-31624-4.

[2] «psychology | Origin and meaning of psychology by Online Etymology Dictionary». www.etymonline.com (անգլերեն). Վերցված է 2020-09-05-ին.

[Seager-3] 1 2 «Encyclopedia of Consciousness». 2009 թ․ հունվար: 187–199. doi:10.1016/B978-012373873-8.00071-2. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)

[4] Theaetetus, ὅτε δ' οὕτως ἔχει, ἄλλο τι ἢ ἠρέμα, ὡς πάνυ πολλὴν σχολὴν ἄγοντες, πάλιν ἐπανασκεψόμεθα, [155a] οὐ δυσκολαίνοντες ἀλλὰ τῷ ὄντι ἡμᾶς αὐτοὺς ἐξετάζοντες, ἅττα ποτ' ἐστὶ ταῦτα τὰ φάσματα ἐν ἡμῖν;

[5] J. Perner et al. (2007). "Introspection & remembering", Synthese, Springer.

[6] Cf. Thomas Sturm, Kant und die Wissenschaften vom Menschen (Paderborn: Mentis, 2009), ch. 2.

[7] Danziger, Kurt (1980). «The History of Introspection Reconsidered». Journal of the History of the Behavioral Sciences. 16 (3): 241–262. doi:10.1002/1520-6696(198007)16:3<241::aid-jhbs2300160306>3.0.co;2-o. PMID 11610711.

[Asthana_244–248-8] 1 2 Asthana, Hari Shanker (2015 թ․ հունիս). «Wilhelm Wundt». Psychological Studies. 60 (2): 244–248. doi:10.1007/s12646-014-0295-1. S2CID 189774028.

[9] Wallace, B. Alan (2016). Heart of the Great Perfection. MA, USA: Wisdom publications. էջեր 629 (e-book). ISBN 978-1-61429-236-4. «Glossary=introspection (Tib. shes bzhin, Skt. saṃprajanya). The mental process by which one monitors one's own body and mind. In the practice of śamatha, its principal function is to note the occurrence of laxity and excitation.»

[10] Devine, Arthur (1911). «Christian and Religious Perfection». The Catholic Encyclopedia. Vol. 11. Robert Appleton Company. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 9-ին.

[11] «Jains say it with Michchhami Dukkadam; Sthanakwasi Jains who observe Samvatsari today will break fasts and Derawasi Jains to perform the rituals on Friday & Saturday». DNA (Daily News & Analysis). Athena Information Solutions Pvt. Ltd. 2011 թ․ սեպտեմբերի 2.

[DeLong-Bas_2018-12] DeLong-Bas, Natana J. (2018 թ․ փետրվարի 22) [10 May 2017]. «Jihad». Oxford Bibliographies – Islamic Studies. Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/obo/9780195390155-0045. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունիսի 29-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 25-ին.

[13] Gerhard Böwering, Patricia Crone, ed. (2013). «Jihad». The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton, NJ: Princeton University Press.

[Chittick_1983-14] Chittick, William (1983). The Sufi Path of Love (PDF). State University of New York Press. էջ 12. ISBN 0-87395-724-5.

[15] Browne, Renni; King, David (2004). Self-Editing for Fiction Writers: How to Edit Yourself into Print. New York, NY: HarperCollins Publishers Inc. ISBN 978-0-06-054569-7.

[16] Kress, Nancy (2003). «Make "Em Think». Writer's Digest (August): 38.

[17] Bickham, Jack M. (1993). Scene & Structure. Cincinnati, OH: Writer's Digest Books. էջեր 12–22, 50–58. ISBN 978-0-89879-551-6.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]