Jump to content

Նեղոսյան վարան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Նեղոսյան վարան
Նեղոսյան վարան
Նեղոսյան վարան
Դասակարգում
Թագավորություն  Կենդանիներ (Animalia)
Տիպ/Բաժին Քորդավորներ (Chordata)
Ենթատիպ Ողնաշարավորներ (Vertebrata)
Դաս Սողուններ (Reptilia)
Կարգ Թեփուկավորներ (Squamata)
Ընտանիք Վարաններ (Varanidae)
Ցեղ Վարան (Varanus)
Տեսակ Նեղոսյան վարան (V. niloticus)
Միջազգային անվանում
Varanus niloticus
Տարածվածություն և պահպանություն
Հատուկ պահպանության կարգավիճակ՝
Քիչ մտահոգող տեսակ
Տաքսոնի տարածվածությունը
Տաքսոնի տարածվածությունը

Նեղոսյան վարան[1] (լատիներեն՝ Varanus niloticus), վարանների խոշոր տեսակ։ Հանդիսանում է Աֆրիկայի ամենախոշոր և ամենալայն տարածված մողեսներից մեկը։

Գանայում նեղոսյան վարանը հայտնի է mampan tintin անվանումով, Զամբիայում՝ mbulu, nabulwe, hopani, nsamba կամ imbulu: Հարավային Աֆրիկայում այն, որպես կանոն, անվանում են «leguaan»։

Արտաքին տեսք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Կենդանու գլուխը

Նեղոսյան վարանն ունի մկանոտ իրան, ուժեղ ոտքեր և հզոր ծնոտներ: Այն նաև օժտված է սուր ճանկերով, որոնք օգտագործում է մագլցելու, փորելու և պաշտպանվելու, կամ որսը պատռելու համար: Ինչպես բոլոր վարանները, այն ունի երկփեղկ լեզու՝ ուժեղ զարգացած հոտառական գործառույթով: Քթանցքն ունի ձվաձև տեսք և տեղակայված է ավելի մոտ աչքին, քան դնչի ծայրին: Այս մողեսները շատ լավ հարմարված են ջրային կենսակերպին, ինչի մասին վկայում են բարձր տեղադրված քթանցքները և կողքերից ուժեղ սեղմված պոչը: Մարմնի մեջտեղի շուրջը տեղակայված են 128-165 թեփուկների շարքեր: Մարմնի վերին մասի հիմնական գույնը մոխրագույն-դարչնագույնից մինչև մուգ ձիթապտղականաչավուն է: Մեջքին տեղակայված են դեղին ակնաձև պուտերի լայն շարքեր: Երիտասարդ վարանները գրեթե սև են՝ բծերից, ակնաձև պուտերից և շերտերից կազմված վառ դեղին նախշով:

Չափսեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ դեպքերում արուները հասնում են 150-170 սմ ընդհանուր երկարության և կշռում են մոտ 5-10 կգ, մինչդեռ էգերն ունեն մոտ 134 սմ երկարություն և կշռում են մոտ 3 կգ: Ընդ որում, պոչը կազմում է ընդհանուր երկարության մինչև 2/3-ը: Սուդանից մի արու, որի երկարությունը դնչի ծայրից մինչև կլոակա հավասար է եղել 57,5 սմ-ի, կշռել է 5,9 կգ, Գանայի ափամերձ շրջանից փոքր-ինչ փոքր չափի առողջ արուն (49 սմ առանց պոչի հաշվառման) կշռել է 3,011 կգ, իսկ ենթադրաբար հղի էգը նույն տեղից կշռել է 1,478 կգ[2]։ Նիգերում և Մալիում արուների միջին զանգվածը որոշվել է 1980 գրամ՝ դնչի ծայրից մինչև կլոակա միջին երկարության դեպքում՝ 45,7 սմ, իսկ էգերինը՝ համապատասխանաբար 1110 գրամ և 39,5 սմ[3]։ Ֆլորիդայում ինվազիվ Նեղոսյան վարանների ուսումնասիրություններից մեկում չափահաս առանձնյակների միջին մարմնի զանգվածը գնահատվել է ընդամենը 0,8-1,7 կգ[4]։

Նեղոսյան վարանը Կրյուգերի ազգային պարկում

Նեղոսյան վարանների բացառիկ խոշոր վայրի առանձնյակները, հավանաբար, կարող են հասնել մոտ 2,5 մետր երկարության և կշռել մոտ 20 կգ, ինչը նրանց դարձնում է համաշխարհային ֆաունայի խոշորագույն մողեսներից մեկը: 1929 թվականին հրապարակվել է Հարավային Աֆրիկայից մի Նեղոսյան վարանի լուսանկար, որը, ինչպես պնդվել է, հասել է 213 սմ ընդհանուր երկարության և կշռել գրեթե 19 կգ: Նույն հեղինակը նաև հայտնել է, որ կրակել է մոտ 250 սմ երկարությամբ մեկ այլ վարանի վրա[2]։ Ամենախոշոր կենդանին, որը հավաստիորեն հայտնի է առ այսօր, հասել է 242 սմ ընդհանուր երկարության՝ դնչի ծայրից մինչև կլոակա 98 սմ երկարության դեպքում, և գնահատվել է 12-15 կգ[5][6]։ 188 սմ երկարությամբ առանձնյակ (դնչի ծայրից մինչև կլոակա երկարությունը՝ 74 սմ) գրանցվել է Հարավային Աֆրիկայի Օրանժ նահանգում։ Չադ լճի մոտ արուի առավելագույն գրանցված չափը կազմել է 207 սմ, իսկ էգինը՝ 155 սմ: Նեղոսյան վարանի ամենախոշոր էգը, որի մասին կան հավաստի տվյալներ, հասել է 170 սմ-ի: Այսպիսով, հավանական է թվում, որ Հարավային Աֆրիկայում որոշ առանձնյակներ կարող են հասնել 200 սմ կամ ավելի երկարության, սակայն դրանք շատ հազվադեպ են[2]։ Ֆլորիդայում բռնված ամենախոշոր ինվազիվ վարանը հասել է մոտ 183 սմ-ի[7]։

Տարածում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեղոսյան վարանը հանդիպում է Աֆրիկյան մայրցամաքի մեծ մասում՝ բացառությամբ անապատային տարածքների: Հնարավոր է, որ ժամանակին (դեռևս պատմական ժամանակներում) Նեղոսյան վարանն ապրել է Հորդանան գետի ափերում, Պաղեստինում, սակայն այսօր վերջինիս արեալը սահմանափակված է Աֆրիկայով։ Նեղոսյան վարանը տարածված է Հարավային Աֆրիկայից մինչև Սահարայի հարավային սահմանը։ Արևմուտքում նրա արեալը հասնում է մինչև Լիբերիա։ Բացի այդ, այն տարածված է Նեղոս գետի երկայնքով՝ մինչև Եգիպտոս։ Այս տեսակը չի բնակվում Սոմալիի, Նամիբիայի, Բոտսվանայի և Հարավային Աֆրիկայի մեծ անապատներում:

Դասակարգում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեղոսյան վարանը վարանների աֆրիկյան Polydaedalus ենթասեռի ներկայացուցիչ է։ Նախկինում առանձնացրել են Նեղոսյան վարանի երկու ենթատեսակ՝ Varanus niloticus niloticus և V. n. ornatus։ Սակայն այժմ V. n. ornatus-ը համարվում է առանձին տեսակ՝ Varanus ornatus։ Այժմ գենեետիկական հետազոտությունների հիման վրա դիտարկվել է նաև Varanus niloticus-ից ևս մեկ ինքնուրույն տեսակի՝ Varanus stellatus-ի առանձնացման հնարավորությունը[8]։

Կենսակերպ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած իր առատությանը, մեծ չափերին և արդյունաբերական նշանակությանը՝ Նեղոսյան վարանը համեմատաբար վատ ուսումնասիրված կենդանի է: Նեղոսյան վարաններն ապրում են գրեթե ամենուր, որտեղ կան մշտական ջրամբարներ: Նրանք բացակայում են անապատներում, բայց հանդիպում են այլ բիոտոպերի մեծ մասում՝ սավաններից ու անապատների եզրերից մինչև արևադարձային անտառներ, որտեղ նրանք հանդիպում են գետերի երկայնքով, ճահիճների, լճակների, լճերի մոտ և ծովափերին: Վարանները հաճախ բնակություն են հաստատում բնակավայրերի կողքին և մշակովի հողերում, եթե այնտեղ նրանց չեն հալածում: Սարերումաբարձրանում են ծովի մակարդակից ավելի քան 2000 մետր բարձրության վրա:

Նեղոսյան վարանները գերազանց մագլցում և վազում են: Այս վարաններին ամենից հաճախ տեսնում են ժայռերի ու ճյուղերի վրա կամ ջրում արևահարվելիս: Հասուն առանձնյակները կարող են կարճ տարածության վրա հեշտությամբ գերազանցել մարդուն՝ նույնիսկ բաց տարածքում, և հետապնդվելիս գրեթե միշտ փրկություն են փնտրում ջրում: Երիտասարդ մողեսներն ավելի լավ են մագլցում, քան հասունները, բայց նույնիսկ մեծ Նեղոսյան վարաններն են հակված մագլցելու: Այնուամենայնիվ, նրանք այնքան էլ ճարպիկ չեն, որպեսզի իսկապես ծառաբնակ լինեն. հայտնի են դեպքեր, երբ ծառերի վրա քնած առանձնյակները թուլացրել են իրենց բռնվածքը, վայր են ընկել և մահացու կոտրվածքներ ստացել: Այս վարանները շատ լավ լողում և սուզվում են: Բնության մեջ Նեղոսյան վարանները կարող են ջրի տակ մնալ մեկ ժամից ավելի: Համեմատաբար փոքր առանձնյակների (1,4-4,8 կգ) հետ անցկացված գերության փորձերը ցույց են տվել, որ սուզումների մեծ մասը տևում է 12-15 րոպե և երբեք՝ կես ժամից ավելի: Այս սուզումների ընթացքում նվազում են սրտի զարկերի հաճախությունը և արյան ճնշումը:

Գիշերը նրանք թաքնվում են բներում և տերմիտնոցներում, սակայն տաք եղանակին կարող են մնալ դրսում, քնել ճյուղերին կամ կիսով չափ սուզված ջրի մեջ: Նեղոսյան վարանն օգտագործում է բներ, որոնք փորում է ինքը կամ զբաղեցնում է արդեն գոյություն ունեցող բները: Հիմնականում բները գտնվում են ավազոտ հողում: Այն պնդումը, թե վարանները իրենց բները պատում են կովի տղմով, հիմնավորված չէ:

Վարան

Նշվել է, որ տաք եղանակին վարանները որպես բասկինգի (արևային լոգանքների) ենթաշերտ նախընտրում են քարերը կամ ավազը, իսկ ավելի զով եղանակին դրա համար օգտագործում են խոտ և ճյուղեր: Արևադարձային Աֆրիկայում չորային սեզոնի ընթացքում և բարեխառն մարզերում ավելի զով ամիսներին վարանների ակտիվությունը նվազում է կամ դադարում։

Երիտասարդ նեղոսյան վարանների բնական թշնամիներն են գիշատիչ թռչունները, մանգուստները, մեղրակերները և խոշոր կոբրաները: Նեղոսյան կոկորդիլոսները, խոշոր հիերոգլիֆային պիթոնները և ընձառյուծները ուտում են հասուն վարաններին, երբ կարողանում են բռնել նրանց: Նեղոսյան վարանն իր չափերի համեմատ ուժեղ և շատ ագրեսիվ կենդանի է, որը փախչելու փոխարեն նախընտրում է պայքարել: Այն պաշտպանության համար հաճախ օգտագործում է իր պոչը, և հին առանձնյակների պոչի վնասվածքները բացատրվում են այն բանով, որ այն պարբերաբար օգտագործվում է որպես մտրակ՝ ագրեսորներին զսպելու նպատակով: Տեղաբնակները պնդում են, որ այս զենքի մեկ հարվածը հաճախ պատում է աչքերը և կուրացնում չափից դուրս լկտի շանը: Ավելի սերտ պայքարի ժամանակ նեղոսյան վարանը նետվում է առաջ և իր հզոր ատամներով բռնում ագրեսորի գլուխը կամ մեջքը, որից հետո իր երկար ճանկերն ու հզոր թաթերը տեղադրում է այնպես, որ կտրուկ դեպի իրեն ձգելով՝ կոտրի կամ հոդախախտի նրա ողնաշարը[9]։ Բացի այդ, այս տեսակի վարանների մոտ նկատվել են պաշտպանական վարքի բազմաթիվ անսովոր առանձնահատկություններ: Մի երիտասարդ վարան, որն ընկել էր երիտասարդ կոկորդիլոսներով լի վոլեր, հարձակվել էր նրանցից մի քանիսի վրա և շրջել մեջքի վրա՝ նախքան նրան հեռացնելը: Կոկորդիլոսները, ինչպես գնահատվել էր, երկու անգամ ավելի շատ էին կշռում, քան մողեսը: Մեկ այլ նեղոսյան վարան, որը շրջապատված էր չորս հասունացող առյուծի ձագերով, մնացել էր լիովին անշարժ՝ միայն երբեմն թափահարելով պոչի ծայրը: Առյուծի ձագերը ուշադրությամբ հետևում էին, բայց, հնարավոր է, շարժվող պոչն ընդունել էին որպես օձ և, ի վերջո, հեռացել էին: Հայտնի է նաև մի դեպք, երբ արծիվը, որը բռնել էր երիտասարդ նեղոսյան վարանին, իր հերթին բռնվել էր մողեսի ազդրից, որը համառորեն հրաժարվել էր բաց թողնել թշնամուն[2]։ Արդյունքում վարանը փրկել է իր կյանքը, իսկ թռչնին ավելի ուշ հսկիչը գտել է ծայրահեղ հյուծված վիճակում: Մեկ այլ դեպքում նկարագրվել է, թե ինչպես փոքրահասակ հասուն նեղոսյան վարանը խեղդել է իր վրա հարձակված ձկնորս արծվին:

Հյուսիսային Քենիայում գրանցվել է նեղոսյան վարանների պոպուլյացիայի խտություն, որը հասնում է 40-60 առանձնյակի 1 կմ²-ի վրա: Հնարավոր է, որ պոպուլյացիաների խտությունը բարձր է նաև Գանայի շրջանում, որտեղ այս տեսակը լիովին պաշտպանված է։ Շատ բարձր խտություն է գրանցվել Չադ լճի շրջակայքի պոպուլյացիաների համար, որտեղ վարանների վրա ինտենսիվորեն որս են իրականացնում[10]։

Այն շրջաններում, որտեղ կենդանիներին հալածում է մարդը, նրանք հասնում են մոտավորապես ութ տարեկանի: Մնացած վայրերում նեղոսյան վարանների կյանքի տևողությունը կարող է մի քանի անգամ ավելի բարձր լինել:

Սնունդ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեղոսյան վարանները բավականին որջացող (ագահ) են սառնարյուն կենդանիների համար. նրանք զգալիորեն ավելի շատ սնունդ են օգտագործում, քան նմանատիպ չափերի կոկորդիլոսները[3]։ Այս տեսակի մոտ լավ արտահայտված են գանգի և ատամների ձևաբանական տարիքային փոփոխությունները: Երիտասարդ մողեսներն ունեն սուր ատամներ, որոնք աստիճանաբար փոխարինվում են ավելի լայն, բութ ատամներով՝ պսակի վրա զարգացած կատարներով: Այս ձևաբանական փոփոխությունները կապված են սննդակարգի փոփոխությունների հետ: Երիտասարդ վարանները որսում են արագ շարժվող որս, ինչպիսիք են միջատներն ու մողեսները: Մեծանալով՝ նրանք անցնում են քիչ շարժուն, բայց ավելի լավ պաշտպանված որսի, օրինակ՝ փափկամարմինների և խեցգետնանմանների, որոնք նախքան կուլ տալը պետք է տրորվեն ծնոտներով: Այնտեղ, որտեղ խաչափառներ ու փորոտանիները հանդիպում են մեծ քանակությամբ, դրանք կարող են կազմել սննդակարգի մեծ մասը, սակայն ընդհանուր առմամբ նեղոսյան վարաններն ուտում են այն ամենը, ինչը կարող է տեղավորվել նրանց երախում[11]։ Խոշոր որսից կտոր պոկելու համար նրանք պտտվում են իրենց առանցքի շուրջը գրեթե այնպես, ինչպես դա անում են կոկորդիլոսները, քանի որ նրանց ատամներն այնքան էլ սուր չեն, որքան մեծ մասը կազմող այլ խոշոր ոչ մասնագիտացված վարաններինը, իսկ գանգերը, ընդհակառակը, բավականաչափ զանգվածեղ են՝ նման ուժերին դիմակայելու համար: Բզեզներ, սարդեր, տերմիտներ, թրթուրներ, ուղղաթևեր և այլ խոշոր միջատներ, խխունջներ, գորտեր, դոդոշներ, օձեր (այդ թվում՝ թունավոր և ոչ խոշոր պիթոններ[12]), մողեսներ, երիտասարդ կոկորդիլոսներ, ձուկ, փոքր կաթնասուններ (ընդհուպ մինչև ընտանի կատուներ[13] և ստենբոկ հակոբների ձագեր (կամ՝ և ստենբոկ այծյամների երիտասարդ առանձնյակներ[14]), թռչուններն ու նրանց ձվերը, կրիաներն ու սողունների ձվերը (կրիաների, կոկորդիլոսների, օձերի, ագամաների և այլ վարանների) կազմում են այս վարանների սննդակարգը: Նրանք նաև հաճախակի սնվում են լեշերով, ներառյալ առյուծների որսի մնացորդները, հաճախ կերակրվում են աղբով և նույնիսկ կարող են ուտել մարդու կղանք: Քանի որ նեղոսյան վարանը շատ ագրեսիվ է, այն հաճախ խլում է որսը այլ գիշատիչներից, օրինակ՝ ճչան արծաթաթևերից (կամ՝ ճչան արծիվներից)[15]։ Արձանագրվել է մի դեպք, երբ նեղոսյան վարանը գերության մեջ կեր է խլել հեպարդից[16], իսկ վայրի բնությունում բազմիցս նկատվել է, թե ինչպես են նրանք հուսահատորեն փորձում պաշտպանել սնունդը կոկորդիլոսներից և խոշոր կատվազգիներից[17]։ Վարանների հիմնական սննդաղբյուրը փոխվում է՝ կախված բնակավայրից, սակայն օգտագործվող կերերի մեծ բազմազանությունը արտացոլում է այն փաստը, որ նեղոսյան վարանը սնունդ է հայթայթում ինչպես գետնին, այնպես էլ գետնի տակ, ծառերի վրա և ջրում։ Նեղոսյան վարանները նեղոսյան կոկորդիլոսների բներն ու մատղաշներին ոչնչացնող գլխավոր թշնամիներից են։ Բներ վրաերթ կատարելու համար վարանները կարող են գործել խմբերով. ինչպես հաղորդվում է, մի վարանը շեղում է կոկորդիլոսի էգի ուշադրությունը և նրան հեռանում բներից, մինչդեռ մյուսը փորում է և հանում ձվերը։ Գետնին բնադրող թռչունները, ինչպես, օրինակ, ջրային քարադրը (ավդոտկան), հաճախ բներ են սարքում հենց այն նույն վայրերում, որտեղ կոկորդիլոսները: Ենթադրվում է, որ այս ռազմավարությունը նվազեցնում է այլ կենդանիներից, հատկապես իրենց ձվերին որսացող վարաններից բխող վտանգը:

Վերարտադրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նեղոսյան վարանի բազմացման ժամանակ վարքագծի մասին քիչ բան է հայտնի: Պատճառը կարող է լինել այս հսկա մողեսների թաքնված վարքը: Այս տեսակի մոտ երկու ոտքի վրա մարտեր չեն նկատվել:

Սենեգալում ձվադրումը տեղի է ունենում հոկտեմբերի վերջից մինչև դեկտեմբերի վերջը՝ խոնավ սեզոնի ընթացքում: Հղի էգեր հայտնաբերվել են նոյեմբերին Տանզանիայում և հուլիսի սկզբին՝ Զանզիբարում: Գանայում հղի էգեր գտնվել են օգոստոսին և սեպտեմբերին: Բների սարքավորման համար օգտագործվում են մեծ տերմիտանոցներ, որոնք սովորաբար գտնվում են ջրին մոտ: Էգը փորում է բույնը և այնտեղ ձվեր դնում՝ չփորձելով թաքցնել դրանք: Տերմիտներն արագորեն վերականգնում են բույնը, և ձվերը ապահով կերպով ինկուբացվում են հաստատուն բարձր ջերմաստիճանի և խոնավության պայմաններում, որոնք ապահովվում են դեռևս բնակեցված տերմիտանոցի կողմից: Ձագերի դուրս գալու ժամանակ ձվերից հոսում է փոքր քանակությամբ հեղուկ, որը փափկեցնում է տերմիտանոցի պատը՝ թույլ տալով երիտասարդ մողեսներին դուրս գալ դրսում: Աֆրիկայի ավելի հյուսիսային մասերում հարմար տերմիտանոցներ, կարծես թե, անհասանելի են, և ձվերը դրվում են բներում: Սուդանում ձվերը կարող են դրվել ոռոգման ջրանցքների կավե պատերում փորված բներում:

Նեղոսյան վարանի խոշոր էգերն ունակ են ձվերի հսկայական կույտեր (դրներ) դնել: Միանգամից կարող է դրվել մինչև 60 և ավելի ձու: Ինչպես մյուս աֆրիկյան վարանները, նեղոսյան վարանը մեծացնում է տեսակի գոյատևման շանսերը՝ մեկ դրմամբ մեծ քանակությամբ ձվեր դնելով: Ձվերի մեծ մասը կշռում է 46-52 գ և ունի մոտավորապես 6x4 սմ չափսեր: Հետևաբար, խոշոր էգի ձվադրման քաշը կարող է մոտենալ 3000 գ-ի: Գարնանը և ամռանը էգերը ժամանակի մեծ մասը ծախսում են հիմնականում կերակրման և զանգվածային ճարպային պաշարների կուտակման վրա, որոնք ձմռան ընթացքում երկարատև հանգստի շրջանում լյարդի միջոցով կվերածվեն ձվի դեղնուցի: Աֆրիկայի ոչ այնքան բարեխառն մասերում ակտիվության շրջանը բաժին է ընկնում չորային սեզոնին և կարող է ավելի կարճ լինել տևողությամբ: Սա արտացոլված է Արևմտյան Աֆրիկայի էգերի ակնհայտորեն փոքր ձվադրման չափերով: Էգերի՝ մեծ ճարպային պաշարներ կուտակելու, իսկ այնուհետև օոգենեզի ընթացքում ակտիվությունը խիստ կրճատելու պահանջը, հնարավոր է, շատ կարևոր է թե՛ բարեխառն, թե՛ արևադարձային մարզերի վարանների համար:

Ձվերը զարգանում են 92-175 օր: Նորածին վարանները կշռում են մոտ 23-32 գ և հասնում են մոտավորապես 280-327 մմ ընդհանուր երկարության:

Նշանակություն մարդու համար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աֆրիկայի շատ շրջաններում նեղոսյան վարանների միսն օգտագործվում է սննդի մեջ, իսկ նրանց օրգաններն ու հյուսվածքները կիրառվում են ավանդական բժշկության մեջ:

Վարանների կաշին շատ ամուր է և գեղեցիկ: 1980-1985 թվականների ընթացքում կենդանի կենդանիների առևտուրը կազմել է տարեկան միջին հաշվով 816 օրինակ, մինչդեռ կաշիների առևտուրը կազմել է տարեկան միջին հաշվով ավելի քան 400 000: 1988 թվականին արտահանվել է ավելի քան 700 000 կաշի: Կաշիների մեծ մասն արտահանվում է Մալիից, Նիգերիայից, Կամերունից և Սուդանից դեպի Եվրոպա, հատկապես՝ Ֆրանսիա:

Գոյատևում գերության մեջ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Նեղոսյան վարանը կենդանաբանական այգում

Քիչ մողեսներ կան, որոնք այդքան քիչ են հարմարված գերության մեջ ապրելու համար, որքան նեղոսյան վարանը: Այս վարանների պահպանումը որոշակի դժվարություններ է ներկայացնում մողեսների և դրանց համար նախատեսված տերարիումների չափազանց մեծ չափերի պատճառով: Շատ քիչ մարդիկ, ները գնում են նեղոսյան վարանի վառ գույներով փոքրիկին, կարող են պատկերացնել, որ մի քանի տարվա ընթացքում նրանց գնումը վերածվելու է հսկայական, կատաղի մսակեր կենդանու, որն ընդունակ է մեկ խայթոցով կոտրել ընտանի կատվի պարանոցը: Գերության մեջ պահելիս նեղոսյան վարանները պահանջում են փորձառու խնամք և խորհուրդ չեն տրվում սկսնակների համար. այնուամենայնիվ, դրանք հաճախ վաճառվում են որպես ընտանի կենդանիներ:

Այս տեսակը շատ դիմացկուն է գերության մեջ պահելիս, եթե նրա նկատմամբ իրականացվում է պատշաճ խնամք: Վայրի բնությունում բռնված կենդանիներին անհրաժեշտ է ստուգել ներքին մակաբույծների առկայության համար: Իրենց մեծ չափերի պատճառով հասուն վարանների համար, հավանաբար, պահանջվելու է պատվերով պատրաստված տերարիում: Այս կենդանիներին պատշաճ կերպով պահելու համար անհրաժեշտ է հսկայական տարածք՝ համալրված մեծ լողավազանով և բազմաթիվ ծառաբներով, որոնք մողեսներին հնարավորություն են տալիս մագլցելու: Որպես ենթաշերտ կարելի է օգտագործել մանրախիճ, ավազ կամ մանրացված կեղև: Տարածքում պետք է լինեն առարկաներ, որոնք ստեղծում են հարմար բնակավայր, ինչպիսիք են քարերը, ծառաբները, արհեստական բույսերը կամ խոռոչավոր գերանները: Անհրաժեշտ է ջրի տարա, որը բավականաչափ մեծ է, որպեսզի մողեսը կարողանա լողալ: Նեղոսյան վարաններն ունեն ջրում կղելու սովորություն, ուստի ջուրը պետք է փոխվի աղտոտվելուն պես կամ առնվազն ամեն օր: Նեղոսյան վարանի համար ցերեկային ջերմաստիճանի միջակայքը պետք է լինի 27-32 °C, իսկ գիշերային ջերմաստիճանը՝ մոտավորապես 26-27 °C: Տաքացման կետում ջերմաստիճանը մինչև 45 °C պետք է պահպանվի օրական առնվազն 12 ժամ: Խոնավությունը պետք է լինի չափավոր:

Նեղոսյան վարանները հակված են գերլցման (ճարպակալման), և նրանց սննդակարգը պետք է ներառի միայն փոքր քանակությամբ կերային կրծողներ։

Կենդանիները պետք է պահվեն առանձին՝ բացառությամբ բազմացման շրջանի։ Ցանկալի է հանգստի շրջան՝ զով ձմեռային կամ շոգ չորային սեզոնի ընթացքում (կախված կենդանիների ծագումից)։ Էգերի փոքր չափերը ենթադրում են, որ համատեղելի զույգի ընտրությունը կարող է հատկապես խնդրահարույց լինել: Լավագույն արդյունքներ են ստացվել ոչ ազգակցական երիտասարդ կենդանիների խումբը մինչև հասուն տարիք աճեցնելիս: Վայրի բնությունից հավաքված կամ վայրի բռնված էգերի կողմից դրված ձվերը դուրս են եկել 141-150 օր հետո՝ 27-30,5 °C պայմաններում, 120-137 օր հետո՝ 30 °C և 92 օր հետո՝ 32 °C ջերմաստիճանում: Գերության մեջ նեղոսյան վարանների մոտ նկատվել է մարդակերություն։

Նեղոսյան վարանն ունի շատ ագրեսիվ բնավորություն, ուժեղ կծում է և հարվածում պոչով, ինչի պատճառով էլ շատ վտանգավոր է։ Սակայն տիրոջ հետ կանոնավոր դրական շփման դեպքում նեղոսյան վարանը կարող է որոշ չափով ընտելանալ։ Այսպիսով, համապատասխան միջավայր ստեղծելու և ընդարձակ տարածություն ունենալու պայմաններում նեղոսյան վարանները կարող են շատ հետաքրքիր կենդանիներ լինել տերարիումում պահելու համար։

Ներխուժող տեսակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Նեղոսյան վարանի տարածումը Ֆլորիդայում

Ֆլորիդա նահանգում բազմաթիվ նեղոսյան վարաններ են նկատվել[18]։ Այնտեղ նրանք սովորել են կլիմային այն բանից հետո, երբ տերերը ազատվել են նրանցից՝ ազատ արձակելով իրենց մողեսներին։ Սկսած 1991 թվականից՝ նեղոսյան վարանները ամուր հաստատվել են Ֆլորիդա նահանգի Քեյփ Քորալ քաղաքում: Քաղաքում և նրա շրջակայքում կա ջրանցքների մեծ համակարգ, սննդի բազմաթիվ աղբյուրներ, ինչպես նաև համեմատաբար փոքր թվով գիշատիչներ, որոնք ընդունակ են որսալու վարանների ձագերին կամ ոչնչացնելու նրանց բները, ինչը հանգեցրել է նեղոսյան վարանների պոպուլյացիայի ծաղկմանը։ 2007 թվականի հունիսին վարաններ են նկատվել Ֆլորիդա նահանգի Սանիբել քաղաքի մոտ: 2008 թվականի հուլիսին վարաններից մեկին նկատել են Ֆլորիդայի Հոմսթեդ քաղաքում։ 2008 թվականի սեպտեմբերին Օրեգոն նահանգում հայտնաբերվել է մոտ 6 ֆուտ երկարությամբ շատ խոշոր վարան[19]։

Ընդհանուր առմամբ, նեղոսյան վարանները կարող են բացասաբար ազդել միսիսիպյան ալիգատորների և հազվագյուտ ամերիկյան կոկորդիլոսների տեղական պոպուլյացիաների վրա՝ իրենց բները քանդելու և երիտասարդ կոկորդիլոսների հետ որոշակի սննդային մրցակցություն առաջացնելու պատճառով, մինչդեռ ամերիկյան տեսակները, ի տարբերություն աֆրիկյանների, բնավ հարմարեցված չեն դրան։ Իրենց բնակության վայրերում նեղոսյան վարանները նաև ուտում են թռչուններին ու նրանց ձվերը, այդ թվում՝ ընտանի թռչունների, ինչի հետևանքով վտանգի տակ են դնում թռչունների տեղական տեսակները և վնաս հասցնում թռչնաբուծության զարգացմանը։ Հատուկ մտահոգություն է առաջացնում Ֆլորիդայի հրվանդանի կորալային շրջանում բնակվող պահպանվող երկու տեսակներին՝ ճագարային բուերին և գոֆեր կրիաներին հասցվող վնասը: Նեղոսյան վարանների թվաքանակի աճի հետ են կապում նաև ընտանի կենդանիների անհետացման հաճախակի դեպքերը և Քեյփ Քորալում թափառող կատվիկների ու փոքր շների քանակի նվազումը։ Բացի այդ, նեղոսյան վարանների մոտ հայտնաբերված էկզոտիկ մակաբույծները կարող են ազդել տեղծին ողնաշարավոր կենդանիների և մարդու վրա[19]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Книга:Пятиязычный словарь названий животных. Амфибии и рептилии
  2. 1 2 3 4 «Monitors - New Sup-species of Nile monitor!». www.repticzone.com. Արխիվացված օրիգինալից 2016-06-01-ին. Վերցված է 2016-05-08-ին.
  3. 1 2 «Use of the Nile Monitor, Varanus niloticus L (Reptilia: Varanidae), as a Bioindicator of Organochlorine Pollution in African Wetlands (PDF Download Available)» (անգլերեն). ResearchGate. Արխիվացված օրիգինալից 2017-08-01-ին. Վերցված է 2017-08-01-ին.
  4. ↑ Condon, K. (1987). A kinematic analysis of mesokinesis in the Nile monitor (Varanus niloticus). Experimental biology, 47(2), 73.
  5. ↑ Enge, K. M., Krysko, K. L., Hankins, K. R., Campbell, T. S., & King, F. W. (2004). Status of the Nile monitor (Varanus niloticus) in southwestern Florida. Southeastern Naturalist, 3(4), 571—582.
  6. ↑ «Dr. Giuseppe MAZZA Journalist - Scientific photographer > Varanus niloticus». www.photomazza.com. Արխիվացված օրիգինալից 2017-08-01-ին. Վերցված է 2017-05-13-ին.
  7. ↑ «6-Foot Lizards Invading Military Runway in Florida». news.nationalgeographic.com. Արխիվացված օրիգինալից 2017-03-17-ին. Վերցված է 2017-08-01-ին.
  8. ↑ Dowell S.A, D.M. Portik, V. de Buffrenil, I. Ineich, E. Greenbaum, S.O. Kolokotronis, and E.R. Hekkala. (2015). Molecular data from contemporary and historical collections reveal a complex story of cryptic diversification in the Varanus (Polydaedalus) niloticus Species Group. Molecular Phylogenetics and Evolution doi:10.1016/j.ympev.2015.10.004
  9. ↑ Zulljournal. — University of California Press. — 324 с.
  10. ↑ «Mampam Conservation — Varanus niloticus». Արխիվացված է օրիգինալից 2016-02-04-ին. Վերցված է 2009-08-25-ին.
  11. ↑ «Is there any interspecific competition between dwarf crocodiles (Osteolaemus tetraspis) and Nile monitors (Varanus niloticus ornatus) in the swamps of central Africa? A study from South-eastern Nigeria. Journal of Zoology 247 (PDF Download Available)» (անգլերեն). ResearchGate. Արխիվացված օրիգինալից 2017-08-01-ին. Վերցված է 2017-08-01-ին.
  12. ↑ Blog at WordPress com The Avid Theme. «Monitor And Python Story». Derek Evens Photography. Արխիվացված է օրիգինալից 2016-01-27-ին. Վերցված է 2016-01-29-ին.
  13. ↑ Daniel Bennett, Brian Basuglo University of Aberdeen Black Volta Expedition 1997 Final Report. — Viper Press, 1999-04-01. — 138 с. — ISBN 9780952663232
  14. ↑ François Odendaal, Claudio Velásquez Rojas Richtersveld: The Land and Its People. — Struik, 2007-01-01. — 176 с. — ISBN 9781770073418
  15. ↑ «Fascinating encounter between a fish eagle and monitor lizard - Africa Geographic» (անգլերեն). 2012-07-16. Արխիվացված օրիգինալից 2016-08-17-ին. Վերցված է 2016-08-01-ին.
  16. ↑ «HESC » REVENGE OF THE MONITOR LIZARD». blog.hesc.co.za. Արխիվացված է օրիգինալից 2016-02-02-ին. Վերցված է 2016-01-29-ին.
  17. ↑ D. K. Publishing Wildlife of the World. — Penguin, 2015-10-06. — 482 с. — ISBN 9781465449597
  18. ↑ «Species Information - Everglades CISMA» (անգլերեն). www.evergladescisma.org. Արխիվացված օրիգինալից 2017-10-25-ին. Վերցված է 2017-05-13-ին.
  19. 1 2 «NAS - Species FactSheet». 2009-05-09. Արխիվացված է օրիգինալից 2009-05-09-ին. Վերցված է 2017-05-13-ին.

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Жизнь животных в 7-ми т. / Гл. редактор В. Е. Соколов. Т. 5. Земноводные и пресмыкающиеся. / А. Г. Банников, И. С. Даревский, М. Н. Денисова и др.; под ред. А. Г. Банникова — 2-е изд., перераб. — М.: Просвещение, 1985. — С. 248.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Նեղոսյան վարան» հոդվածին։
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Նեղոսյան վարան» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Նեղոսյան_վարան&oldid=10902501» էջից