Jump to content

Նահանջ Անդալալով

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Նահանջ Անդալալով
ճակատամարտ Խմբագրել Wikidata
Մասն էCampaigns of Nader Shah Խմբագրել Wikidata
ԵրկիրՌուսաստան Խմբագրել Wikidata
ՎայրԴաղստանի Հանրապետություն Խմբագրել Wikidata
Թվական1741 Խմբագրել Wikidata

Անդալալից Նադիր շահի հրամանատարությամբ պարսկական բանակի նահանջը տեղի է ունեցել, երբ նա դադարեցրել է լեզգիների վերջին ամրոցի պաշարումը, Դերբենտ՝ ձմեռային բնակարան վերադառնալու համար: Նահանջելիս ենթարկվել է լեզգիների զանգվածային հարձակումների։ Այնուամենայնիվ, Նադիրի արշավների հաստատված պատմագրության մեջ ոչ մի հիշատակում չկա Անդալալի մոտ կամ նահանջի ընթացքում որևէ այլ վայրում տեղի ունեցած որևէ խոշոր ճակատամարտի մասին, առաջնային կամ երկրորդական նյութերից ոչ մեկում[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10][11]:

Նահանջ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զորքերի դուրսբերումը տեղի է ունեցել Անդալալում՝ Ավարստանի լեռնային հատվածում։ Նադիրի Դաղստանի արշավի նախորդ տարիներն ու ամիսները արյունոտ են եղել, քանի որ լեզգիները, տաբասարանները, ավարները, կումիկները և այլք համառ դիմադրություն են ցույց տվել, ինչպես նաև Նադիր շահի շարունակական հակագրոհների պատճառով, որոնցից Դաղստանի արշավը կործանարար է եղել բոլորի համար: 1741 թվականի սեպտեմբերին ամբողջ Դաղստանը, բացառությամբ մի քանի ավարական տարածքների, հայտնվել է պարսկական գերիշխանության տակ[12]: Նադիրը որոշել է հարձակվել երկու կողմերից ՝ Անդալալում և Ավարստանում, Այնակինի կիրճով[13]: Ինչպես մեկնաբանել է անգլիացի պատմաբան Լ. Լոքհարթը[14]։

Քանի որ ավարները մնում են անհնազանդ, ամբողջ Դաղստանի բանալին մնում է անհասանելի Նադիր շահի համար:

Ավարստանին սպառնացող սարսափելի վտանգը համախմբել է ավարական հասարակությանը: Ավարական առաջնորդ Քադի Փիր Մուհամմադը աջակցության ուղերձ է հղել բոլոր հասարակություններին: Կրոնական առաջնորդ Իբրահիմ Հաջի Անդալան Գիդաթլինսկին երկու անգամ դիմել էր Պարսկաստանի շահին՝ փորձելով համոզել նրան չսանձել ավելորդ պատերազմ ավար մուսուլմանների դեմ: Ավելին, Նադիր շահի կողմից, ըստ լեգենդի, նրանց նամակներ և պատվիրակներ էին ուղարկվել Անդալալից: Նադիրի մերժումից հետո Քադի Փիր Մուհամմադը պատասխանել է. «Հիմա մեր միջև խաղաղություն չի կարող լինել: Քանի դեռ մեր միտքը չի մթագնում, մենք կպայքարենք և կոչնչացնենք ներխուժող թշնամուն»:

Ավարները լեռան վերևից քարեր են նետել անցնող զորքերի վրա։ 1741 թվականի սեպտեմբերին Այմաքինսկոմի կիրճում դարանակալել են և Լյութֆ Ալի խանի և Հայդար-բեկի գլխավորած ջոկատները լիակատար պարտություն են կրել։ Հայդար Բեկի գլխավորած 4000 հոգանոց ջոկատից միայն 500 մարդ է կենդանի մնացել։ Իսկ 6000 հոգանոց ջոկատից միայն 600-ը։ Հաղթողները մեծ ավար են վերցրել՝ 19 թնդանոթ, մեծ քանակությամբ փամփուշտներ և ողջ բեռը: Նահանջից հետո[15] պարսկական բանակը դուրս է եկել Կումուխով, Խորսեխով, Չիրագով, Ռիչայով, Կուրախով և, ի վերջո, հասել իրանական Դերբենտ քաղաքը[16]:

Հակամարտության պատմագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անդալալի մոտակայքում տեղի ունեցած որևէ նախնական ճակատամարտի մասին որևէ հիշատակում չկա որևէ հիմնական աղբյուրում[17][18][19][20][21][22], Նադիրի արշավանքների թեմային կենտրոնացած որևէ երկրորդական աղբյուրում նման ներգրավվածության մասին որևէ հղում չկա[23][24][25][26][27]:

Այնուամենայնիվ, կան լավ հաստատված պատմություններ նահանջող պարսկական շարասյուների մասին, որոնք լեզգիների և նրանց դաշնակիցների կողմից անընդհատ հետապնդումների են ենթարկվել։ Լեզգիները, որոնք հրաժարվել են մասնակցել որևէ պայմանավորված ճակատամարտի[28], բազմիցս հետապնդել է նահանջող պարսկական բանակը՝ Անդալալին դարձնելով «աղետալի շրջան»[29], Նադիր Շահի ուժերի համար, քանի որ նրանք տառապում էին սարսափելի եղանակային պայմանների, լարված լոգիստիկայի, հիվանդությունների բռնկումների և լեզգի հրաձիգների կողմից անդադար հետապնդումների համադրությունից[30]:

Նադիր Շահի Դաղստանը բռնակցելու անհաջող փորձերը Հյուսիսային Կովկասի ժողովուրդների շրջանում լեգենդների, առասպելների և ժողովրդական հեքիաթների աղբյուր են դարձել։ Ավարական «Նադիր Շահի դեմ ճակատամարտը» և «հերոս Մորտաժա Ալիի էպոսը» վառ և գունագեղ պատկեր են ներկայացնում «տիեզերքի պատուհասի» նկատմամբ տարած հաղթանակի մասին։ Այս ստեղծագործությունները ներկայացնում են Դաղստանի էպոսի ժանրի գագաթնակետը. դրանց նշանակությունը լեռնական ժողովուրդների համար[31]: Եվ կումիկները, իրենց հերթին, պահպանում են իրենց հերոս Ախմեդ-խան Մեխտուլիի հիշատակը, որը Անդալալում զորքերի պարտության մեջ խաղացել է ամենաուժեղ դերերից մեկը։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Kashmiri, Abdol-Karim, Bayān-e Vāghe, Edited by K. B. Nasim Lahur, 1970
  2. ↑ Vatazes, Basile, Persica; Histoire de Chah-Nader, ed. N Iorga, Bucharest 1939
  3. ↑ Mohsen, Mohammad, Zobdat-ol-Tavarikh, edited by Behruz Gudarzi, Tehran 1375
  4. ↑ History of Nadir Shah's Wars (Taarikhe Jahangoshaaye Naaderi), 1759, Mirza Mehdi Khan Esterabadi, (Court Historian)
  5. ↑ Mohammad Kazem Marvi Yazdi, Rare views of the world 3 vols., Ed Amin Riahi, Tehran, Third Edition, 1374
  6. ↑ Hanway, Jonas, An Historical Account of the British Trade, 1: 251–3
  7. ↑ Floor, Wiilem(2009). The rise & fall of Nader Shah: Dutch East India Company Reports 1730-1747, Mage Publishers
  8. ↑ Axworthy, Michael(2009). The Sword of Persia: Nader Shah, from tribal warrior to conquering tyrant, I. B. Tauris
  9. ↑ Malcom, History of Persia
  10. ↑ Ghafouri, Ali (2008). History of Iran's wars: from the Medes to now. Etela'at Publishing
  11. ↑ Lockhart, Laurence, Nadir Shah: A Critical Study Based Mainly upon Contemporary Sources, London, 1938
  12. ↑ АВПР, ф. «Сношения России с Персией», 1741 г.
  13. ↑ Ramazan Gadzhimuradovich Abdulatipov. [Russia and the Caucasus. Edwin Mellen Press. 2015 թ․ հոկտեմբերի 29. ISBN 9780773431942. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Russia and the Caucasus: On the Arduous Path to Unity] Edwin Mellen Press, 2000 978-0773431942 p 15
  14. ↑ Lawrence Lockhart, 1938. Р. 202.
  15. ↑ Ramazan Gadzhimuradovich Abdulatipov. Russia and the Caucasus: On the Arduous Path to Unity Edwin Mellen Press, 2000 978-0773431942 p 15
  16. ↑ G., I. «HEROIC RESISTANCE OF THE AGULS AGAINST IRANIAN CONQUEROR NADER SHAH IN THE FIRST HALF OF THE 18TH CENTURY». ВЕСТНИК САРАТОВСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКОГО УНИВЕРСИТЕТА (ռուսերեն) (3). ISSN 1994-5094. Վերցված է 2015 թ․ նոյեմբերի 19-ին.
  17. ↑ Kashmiri, Abdol-Karim, Bayān-e Vāghe, Edited by K. B. Nasim Lahur, 1970
  18. ↑ Vatazes, Basile, Persica; Histoire de Chah-Nader, ed. N Iorga, Bucharest 1939
  19. ↑ Mohsen, Mohammad, Zobdat-ol-Tavarikh, edited by Behruz Gudarzi, Tehran 1375
  20. ↑ History of Nadir Shah's Wars (Taarikhe Jahangoshaaye Naaderi), 1759, Mirza Mehdi Khan Esterabadi, (Court Historian)
  21. ↑ Mohammad Kazem Marvi Yazdi, Rare views of the world 3 vols., Ed Amin Riahi, Tehran, Third Edition, 1374
  22. ↑ Hanway, Jonas, An Historical Account of the British Trade, 1: 251–3
  23. ↑ Floor, Wiilem(2009). The rise & fall of Nader Shah: Dutch East India Company Reports 1730-1747, Mage Publishers
  24. ↑ Axworthy, Michael(2009). The Sword of Persia: Nader Shah, from tribal warrior to conquering tyrant, I. B. Tauris
  25. ↑ Malcom, History of Persia
  26. ↑ Ghafouri, Ali (2008). History of Iran's wars: from the Medes to now. Etela'at Publishing
  27. ↑ Lockhart, Laurence, Nadir Shah: A Critical Study Based Mainly upon Contemporary Sources, London, 1938
  28. ↑ Axworthy, Michael(2009). The Sword of Persia: Nader Shah, from tribal warrior to conquering tyrant, I. B. Tauris
  29. ↑ "History of Nadir Shah's Wars" (Taarikhe Jahangoshaaye Naaderi), 1759, Mirza Mehdi Khan Esterabadi, (Court Historian)
  30. ↑ Ghafouri, Ali (2008). History of Iran's wars: from the Medes to now. Etela'at Publishing
  31. ↑ N. V. Kapieva, Pesni narodov Dagestana (Songs of the peoples of Dāḡestān), Leningrad, 1970. page 19.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Նահանջ_Անդալալով&oldid=10377439» էջից