Յուլիա կամ Նոր Էլոիզ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Յուլիա կամ Նոր Էլոիզ
Julie ou la Nouvelle Héloïse
RousseauJulie.jpg
Տեսակգրական ստեղծագործություն
Ժանրնամակավեպ
ՀեղինակԺան Ժակ Ռուսո
ԵրկիրRoyal Standard of the King of France.svg Ֆրանսիա
Բնագիր լեզուֆրանսերեն
Գրվել է1757
Հրատարակություն1762
Julie ou la Nouvelle Héloïse

«Յուլիա կամ Նոր Էլոիզ» (ֆր.՝ Julie ou la Nouvelle Héloïse), նամակագրական վեպ՝ գրված 1757-1760 թվականներին Ժան-Ժակ Ռուսոյի կողմից: Գրական սենտիմենտալիզմի կենտրոնական ստեղծագործություններից մեկն է, որը սկիզբ է դրել «գյուղական ճաշակի» և շվեյցարական բնանկարի նորաձևությանը: Վեպը մեծ հաջողություններ է ունեցել ժամանակակիցների շրջանում: Առաջին քառասուն տարում «Նոր Էլոիզը» միայն պաշտոնապես վերահրատարակվել է 70 անգամ. հաջողություն, որին չի արժանացել 18-րդ դարի ֆրանսիական գրականության ոչ մի այլ գործ[1]:

Վերնագրի երկրորդ մասը հղում է կատարում Էլոիզի և Աբելյարի միջնադարյան սիրո պատմությանը, որին նման էր վեպի գլխավոր հերոսների՝ ազնվականուհի Յուլիա դ’Էտանժի և տարատոհմիկ Սեն-Պրեի ճակատագիրը: Գրքի առաջին կեսը քաղաքակրթության բոլոր պայմանականությունները ոչնչացնող բնական կրքի գովերգումն է, երկրորդ կեսում հեղինակը նկարագրել է Յուլիայի և Վոլմարի ընտանեկան կյանքը, փառաբանել մարդու բարոյական պարտքը և հասարակական պարտականությունները։ Ռուսոյի կարծիքով՝ բնության ձայնը, որին հնազանդվում են հերոսները, նրանց դարձնում է առաքինի։ Նամակաձև ժանրի կիրառումը Ռուսոյին հնարավորություն է տվել արտացոլելու ոչ միայն հերոսների ներաշխարհը, այլև շոշափելու դարի կարևորագույն սոցիալական և փիլիսոփայական խնդիրները։ Սա կապված է Սեն Պրեի կերպարի՝ «երրորդ դասի» մարդու նոր տիպի հետ, որին անձնական կրքերից և շահերից բացի հուզել է նաև աշխարհի ճակատագիրը։ Վեպում կարևոր կոնստրուկտիվ դեր են կատարում նաև բնապատկերները, որոնք միշտ գունազարդված են քնարական տրամադրությամբ և համապատասխանեցված գործող անձանց հոգեվիճակին[2]։

Սյուժե[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սեն-Պրեն, որը ոչ ազնվական ծագմամբ երիտասարդ էր, շվեյցարական լճի ափի դաստակերտում աշխատում էր որպես բարոն դ’Էտանժի դստեր տնային ուսուցիչ և միջնադարյան Աբելյարի նման սիրահարվում իր աշակերտուհուն՝ Յուլիային: Նրա սերը փոխադարձ էր, և աղջիկը նույնիսկ նվիրում է առաջին համբույրը: Յուլիան հասկանում էր, որ իրենց կապն առանց ամուսնության չի կարող հավանության արժանանալ իր ծնողների կողմից, իսկ ցածր խավի մարդու հետ ամուսնությանը հայրը երբեք հավանություն չի տա (չէ՞ որ հայրը վաղուց աղջկա համար ամուսին էր ընտրել իր հին ընկերոջ՝ դե Վոլմարի որդուն):

Ենթարկվելով իր զգացմունքներին՝ Յուլիան ավելի է մտերմանում Սեն-Պրենի հետ և համաձայնվում նրա հետ գիշերը հանդիպել: Երբ Սեն-Պրեն ջղագրգռված վիճակում մենամարտի է հրավիրում աղջկա մեկ այլ երկրպագուի՝ միլորդ Էդուարդին, Յուլիան հաշտեցնում է թշնամիներին, և նրանք դառնում են լավագույն ընկերներ: Ծեր բարոնը, իմանալով նրանց կապի մասին, աղջկան արգելում է հանդիպել Սեն-Պրեի հետ: Միլորդն ընկերոջը տանում է հեռավոր վայրեր՝ նրան թույլ չտալով հրաժեշտ տալ սիրելիին: Այնուամենայնիվ, նրանք շարունակում են նամակ գրել միմյանց: Յուլիայի մայրը, նրանց նամակագրական կապը բացահայտելով, այնպիսի հուզմունք է ապրում, որ վաղաժամ մահանում է: Փորձելով ապաշխարել՝ Յուլիան համաձայնվում է ամուսնանալ պատվարժան Վոլմարի հետ:

Մի քանի տարի անց Սեն-Պրեն շուրջերկրյա ճանապարհորդությունից վերադառնում է դաստակերտ: Նա Յուլիա դե Վոլմարին տեսնում է երկու որդիներով շրջապատված: Բոլորի կողմից հարգված և բարձր արժանիքների տեր Վոլմարը նրան առաջարկում է զբաղվել որդիների դաստիարակությամբ: Սեն-Պրեն ակնկալում է Յուլիայի համար լինել պարզապես ընկեր, բայց հոգու խորքում կասկածում է, թե ինչքանով է դա հնարավոր: Յուլիան, փրկելով գետն ընկած որդուն, սառչում է: Նրա մրսածությունը մահացու էր: Սեն-Պրեին գրած վերջին նամակում նա խոստովանում է, որ ամբողջ կյանքում սիրել է միայն նրան, և շնորհակալություն է հայտնում ճակատագրին, որ իրեն ազատում է նոր փորձություններից:

Գլխավոր հերոսներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Յուլիա դ’Էտանժ, ամուսնացած է պարոն դե Վոլմարի հետ: Սիրում է Սեն-Պրեին՝ իր ուսուցչին, դառնում է նրա գաղտնի սիրուհին: Հոր՝ բարոն դ’Էտանժեի վճռական մերժումից հետո շարունակում է սիրել Սեն-Պրեին, բայց ամուսնանում է դե Վոլմարի հետ:
  • Սեն-Պրե – աղքատ տարատոհմիկ, որ սիրահարված է Յուլիա դ’Էտանժին: Նրա իսկական անունը վեպում չի նշվում: Սեն-Պրեն (ֆր.՝ Saint-Preux) նրա մականունն էր, որը նրան տվել էր Յուլիան իրենց հարաբերությունների սկզբում՝ նրան անվանելով «իր դյուցազն» (ֆր.՝ mon Preux): Վեպի երրորդ մասի նամակներից պարզվում է, որ նրա իսկական անվան և ազգանվան սկզբնատառերն են «Ս. Գ»[3]:
  • դե Վոլմար[4] – «հունական հավատի» լեհ ազնվական, որը վերադարձել էր ազատախոհների սիբիրյան աքսորից: Յուլիայի հոր մտերիմ ընկերն է, որը, ի նշան երախտագիտության, խոստացել էր դե Վոլմարի որդուն կնության տալ իր դստերը: Գիտի Յուլիայի ու Սեն-Պրեի սիրո և նախկին հարաբերությունների մասին, բայց վստահում է նրանց պարտքի ու երախտագիտության զգացումներին:
  • Կլարա դ’Օրբ –Յուլիայի զարմուհին, նրա լավագույն և հավատարիմ ընկերուհին:
  • Միլորդ Էդուարդ Բոմստոն – անգլիացի ազնվական: Սկզբում Սեն-Պրեն Յուլիայի պատճառով նրան մենամարտի է հրավիրում: Մենամարտը հաջողվում է կանխել, իսկ միլորդ Էդուարդը (ինչպես սովորաբար նրան անվանում են վեպում) դառնում է Սեն-Պրեի մտերիմ ընկերը:

Ստեղծման պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոֆի դ’Ուդետո, Յուլիայի նախատիպը «Նոր Էլոիզա» վեպում

«Նամակ Դ'Ալամբերին» աշխատանքում Ռուսոն «Կլարիսան» անվանել է լավագույն վեպ: Նրա «Նոր Էլոիզան» գրվել է Ռիչարդսոնի ակնհայտ ազդեցության տակ: Ռուսոն ոչ միայն վերցրել է նմանատիպ սյուժե. հերոսուհու ողբերգական ճակատագիր, որը մահանում է առաքինության դեմ սիրո և գայթակղության պայքարում, այլ նաև յուրացրել է զգայուն վեպի ոճը: Վեպը գրված է նամակի ձևով, այն կազմված է 163 նամակից ու վերջաբանից: 18-րդ դարի ընթերցողներին այդպիսի ձևը դուր էր գալիս, քանի որ նամակներն այդ ժամանակների ճաշակի վերաբերյալ անվերջանալի քննարկումների ու զեղումների լավագույն պատճառն էին: Այդ ամենը կար նաև Ռիչարդսոնի մոտ:

Ռուսոն «Նոր Էլոիզա» ստեղծագործության մեջ շատ բան ներառել է և իրենից, իր անձնական զգացումներն ու այն, ինչ թանկ էր իր համար: Սեն-Պրեն հենց ինքն է, բայց իդեալական և վեհ զգացմունքների բարձր ոլորտով, վեպի կանայք կանանց այն կերպարներն են, որոնք հետք են թողել նրա կյանքում, Վոլմարը նրա ընկեր Սեն-Լամբերն է, որը նրան առաջարկել էր զբաղեցնել կոմսուհի դ’Ուդետոյին, վեպի գործողությունների վայրը նրա հայրենիքն է, վեպի առավել դրամատիկ պահերը տեղի են ունենում Ժնևի լճի ափին: Այս ամենը վեպի առաջացրած տպավորությունն ավելի ազդեցիկ է դարձրել: Բայց նրա հիմնական նշանակությունը նրանց տրված նոր տեսակների ու նոր իդեալների մեջ է: Ռուսոն ստեղծել է «նուրբ սրտի», «գեղեցիկ հոգու» տեսակը, որ միշտ և կյանքի բոլոր իրավիճակներում, բոլոր հարաբերություններում ու դատողություններում առաջնորդվում է զգացմունքներով[5]:

Իր «Խոստովանություն» (ռուս.՝ «Исповедь») աշխատության մեջ Ռուսոն գրել է, որ 1758 թվականի փետրվարին «Նոր Էլոիզան» կիսով չափ պատրաստ էր և ավարտվել է 1758/1759 թվականի ձմռանը: Սակայն Ռուսոյի ժամանակակիցների վկայությամբ արդեն 1757 թվականի դեկտեմբերին նա ամբողջությամբ գրված վեպը կարդացել է իր ընկեր Դիդրոյի համար, չնայած վերջնական խմբագրումը կարող էր դրանից հետո տևել մեկ տարի:

Ինչպես նշվել է վերևում, վեպի սյուժեի վրա ակնհայտորեն ազդել են Ռուսոյի անձնական ապրումները: 1756 թվականի գարնանը նա բնակություն է հաստատել Մոնմորանսիի մոտ գտնվող վիլլայում՝ Էրմիտաժում, ուր նրան հրավիրել էր մադամ դ’Էպինեն՝ ֆրանսիական հանրագիտակների երկրպագուն և Ֆ. Մ. Գրիմի ընկերուհին: Այնտեղ Ռուսոն մտադրվում է ուսուցչի ու նրա աշակերտուհու սիրո մասին վեպ գրել, որի առաջին երկու գլուխները տարվա վերջին պատրաստ էին:

1761 թվականի վեպի առաջին հրատարակության առաջին մասի տիտղոսաթերթ

Հաջորդ տարվա գարնանը վիլլա է ժամանում 26-ամյա Սոֆի դ’Ուդետոն (ֆր.՝ Sophie d’Houdetot)՝ դ’Էպինեի ազգականուհին: 44-ամյա Ռուսոն շուտով սիրահարվում է նրան և խոստովանում իր զգացմունքները: Սակայն Սոֆին, որն այդ ժամանակ սիրահարված էր բանաստեղծ Սեն-Լամբերին և սպասում էր Գերմանիայից նրա վերադարձին, Ռուսոյին խնդրում է գոհանալ ընկերոջ դերով: Փոփոխված և իդեալականացված ձևով այս պատմությունը Ռուսոն օգտագործել է իր ստեղծագործության սյուժեի զարգացման մեջ[6]:

Վեպի կառուցվածք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վեպը կազմված է 6 մասից: Տիտղոսաթերթում զետեղված է իտալերեն բնաբան՝ վերցված Ֆրանչեսկո Պետրարկայի՝ Լաուրայի մահվան սոնետից.

Non la conobbe il mondo, mentre l’ebbe:   Աշխարհը չգիտեր նրան, երբ նա կենդանի էր,
Conobill’io ch’a pianger qui rimasi.   Բայց ես գիտեի և մնացի նրան սգալու համար:

Վեպի հրատարակիչ Ռեյը ցանկանում էր գլխավոր ճակատին տեղադրել Ռուսոյի անձնական կարգախոսը՝ «vitam impendere vero» («կյանքը նվիրել ճշմարտությանը»), որը գրողը վերցրել էր Յուվենալիսի 4-րդ երգիծաբանությունից: Սակայն Ռուսոն վատ ճաշակ է համարել գրքի ներսի երեսում տեղադրել երեք տարբեր լեզուներով տեքստեր (ֆրանսերեն, իտալերեն և լատիներեն)[7]:

Գրքի վերնագրին հաջորդում է ենթավերնագիրը. «Ալպերի ստորոտի փոքրիկ քաղաքում ապրող երկու սիրահարների նամակները: Հավաքված և հրատարակված Ժ.-Ժ. Ռուսոյի կողմից»: Այս ձևով Ռուսոն շարադրված պատմությանը հաղորդել է ավելի մեծ ճշգրտություն՝ ներկայանալով ոչ թե որպես ստեղծող, այլ որպես հերոսների ծանոթ, որը հավաքել ու տպագրել է նրանց նամակները:

Վեպի առաջին հրատարակումից մի քանի օր անց՝ 1761 թվականի փետրվարի 18-ին, Ռուսոն առանձին տպագրել է վեպի «Երկրորդ առաջաբանը»՝ գրված գրողի ու հրատարակողի երկխոսության ձևով[7]:

1764 թվականի փարիզյան հրատարակության մեջ ավելացվել է «Նամակների ցանկ»՝ նրանցից յուրաքանչյուրի ամփոփագրով: Ռուսոն ինքը չի մասնակցել դրան, բայց ավելի ուշ հավանություն է տվել այդ գաղափարին, և վեպի ամբողջական հրատարակությունները սովորաբար այն ներառում են իրենց մեջ[8]:

Հրատարակությունների ստանդարտ մասն են դարձել նաև «Փորագրանկարների սյուժեները», որոնցում Ռուսոն մանրամասն նկարագրում է առաջին հրատարակության համար արված բոլոր 12 փորագրանկարների սյուժեներն ու պահանջները:

Ընդհակառակը, Ռուսոն իր կյանքի օրոք հրատարակված տարբերակներից հանել է «Միլորդ Էդուարդ Բոմստոնի սիրային պատմությունը» նովելը, քանի որ նա համարում էր, որ այն իր տոնով հակասում է վեպի ընդհանուր ոճին և նրա սյուժեի «հուզիչ պարզությանը»: Նովելն առաջին անգամ տպագրվել է արդեն Ռուսոյի մահվանից հետո՝ 1780 թվականին ժնևյան հրատարակությամբ[9]:

Հաջողություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարի Անտուանետի վերսալյան ագարակը

«Նոր Էլոիզան» նպաստել է գյուղական կյանքի ռուսոյական մշակույթի տարածմանը: Այսպես, Ֆրանսիայի թագուհի Մարի Անտուանետը, վեպում կարդալով կաթի օգտակարության մասին Ռուսոյի դատողությունները, պատվիրել է Փոքր Տրիանոն կառուցել իրական կաթնային ձևով, որտեղ պալատականներին ներկայանում էր կաթնավաճառուհու հագուստով:

Վեպն առաջին անգամ հասարակության ուշադրությունը հրավիրել է շվեյցարական ռիվիերայի գեղեցկության վրա[10][11]: 18-րդ դարի վերջին բոլոր գրան-տուրերի պարտադիր կետն էր դարձել Շվեյցարիա այցելությունը (և ոչ թե միայն անտիկ փլատակներ, որոնք մինչ այդ զբոսաշրջիկների հետաքրքրության հիմնական օբյեկտներն էին): «Նոր Էլոիզան» ձեռքներին Շվեյցարիայում շրջած ճանապարհորդների թվում են եղել Ջեյմս Բոսուելը (1764), Նիկոլայ Կարամզինը (1789), Ջորջ Բայրոնը (1816).

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]