Յորգ Հայդեր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
JoergHaider Sep07.JPG
Դրոշ
Կարինթիա նահանգապետ
1989-1991
Նախորդող Պետեր Ամբրոցի
Հաջորդող Քրիստոֆ Ցերնատո
Դրոշ
Կարինթիա նահանգապետ
1999-2008
Նախորդող Քրիստոֆ Ցերնատո
Հաջորդող Գերհարդ Դյորֆլեր
 
Քաղաքացիություն՝ Flag of Austria.svg Ավստրիա
Կուսակցություն՝ Ավստրիայի ազատության կուսակցություն
Հանուն Ավստրիայի ապագայի դաշինք
Կրթություն՝ Վիեննայի համալսարան[1]
Գիտական աստիճան՝ Իրավաբանական գիտությունների դոկտոր[1]
Մասնագիտություն՝ քաղաքական գործիչ և գործարար
Դավանանք Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի
Ծննդյան օր հունվարի 26, 1950({{padleft:1950|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:26|2|0}})[2][1][3]
Ծննդավայր Բադ Գոյզերն, Վերին Ավստրիա
Վախճանի օր հոկտեմբերի 11, 2008({{padleft:2008|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:11|2|0}})[4][2][1][3] (58 տարեկանում)
Վախճանի վայր Լամբիխլ, Կյոտմանսդորֆ, Ավստրիա
Հայր Ռոբերտ Հայդեր
Մայր Դորոտեա Ռուպ
Ամուսին Կլաուդիա Հայդեր - Հոֆման
Զավակներ Կոռնելիա
Ուլռիկ

Յորգ Հայդեր (գերմ.՝ Jörg Haider, հունվարի 26, 1950թ., Բադ Գոյզերն, Վերին Ավստրիա - հոկտեմբերի 11, 2008թ., Լամբիխլ, Կյոտմանսդորֆ, Ավստրիա[5]), ավստրիացի աջ ծայրահեղական քաղաքական գործիչ, ազգայնական, Ավստրիայի ազատության կուսակցության երկարամյա առաջնորդ, Հանուն Ավստրիայի ապագայի դաշինք կուսակցության հիմնադիր, Կարինթիայի նահանգապետ (1989-1991 թթ., 1999-2008թթ.)[6][7]:

Ծագում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայդերի հայրը՝ կոշկակար Ռոբերտ Հայդերը, 1929 թվականին 15 տարեկանում անդամագրվել է Նացիոնալ-սոցիալիստական ​​գերմանական բանվորական կուսակցությանը և հավատարիմ մնացել նացիզմին ավստրոֆաշիզմի ամբողջ ընթացքում, այդ թվում՝ նաև 1934-1938 թվականներին, երբ Ադոլֆ Հիտլերի կուսակցությունը պաշտոնապես արգելվեց: 1933 թվականին նա փախչում է Գերմանիա և վերադառնում Ավստրիա 1934 թվականին տեղի ունեցած անհաջող խռովությունից հետո: Ձերբակալությունից և Գերմանիա արտաքսումից հետո Ռոբերտ Հայդերը անդամագրվում է СА-ի Ավստրիական լեգիոնին, ծառայում երկու տարի վերմախտում և կրկին վերադառնում Ավստրիա անշլյուսից հետո: 1940 թվականին շարքային սպան կռվում է Արևելյան և Արևմտյան ռազմաճակատներում: Պատերազմի ավարտին ստացված վիրավորումների պատճառով ուղարկվում է պահեստազոր: Հայդերի մայրը՝ Դորոտեա Ռուպը, եղել է ուսուցիչ, Լինցի հիվանդանոցի գլխավոր բժշկի դուստրը, ինչպես նաև Նացիոնալ-սոցիալիստական ​​գերմանական բանվորական կուսակցության անդամ: Յորգ Հայդերի ծնողները ամուսնացել են 1945 թվականին՝ պատերազմում Գերմանիայի պարտությունից փոքր ինչ շուտ: Նույն թվականին ծնվել է նրանց ավագ դուստրը՝ Ուռսուա Հայդերը (Հաուբների ամուսինը, քաղաքական գործիչ, Հանուն Ավստրիայի ապագայի դաշինքում Յորգ Հայդերի օգնական: Հետպատերազմյան դենացիֆիկացիան (նացիզմի լիկվիդացում) չանդրադարձավ Ռոբերտ Հայդերի ընտանիքին՝ սահմանափակվելով միայն այն պատժով, որ Դորոտե Հայդերին արգելվեց զբաղվել մասնագիտական գործունեույամ: Ընտանիքը ապրել է ոչ հարուստ: Հայդերի հեռու բարեկամները Կարինթիայի Բերենտալ բնակավայրում ունեին հողակտոր, որը Հիտլերի իշխանության ժամանակ գնել էին իտալական հրեաներից: 1983 թվականին Հայդերը ժառանգություն է ստանում Բերենտալում գտնվող այդ հողակտորը, որը ներկայում ունի 15 միլիոն դոլար արժեք: Յորգ Հայդեր ապագա քաղաքական գործչի հայացքների մասին պատկերավոր նկարագրում է նրա կյանքի հետևյալ դրվագը. պատանի հասակում Յորգը իր բռնցքամարտի հարվածաձողին անվանում էր Սիմոն Վիզենտալ, ով եղել է «նացիստների որսորդ»[7][8][9]:

Կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յորգ Հայդերը ավարտել է Բադ Իշլեի (Զալցկամերգուտ) դպրոցը և 1968-1973 թվականներին սովորել Վիեննայի համալսարանի իրավագիտության մասնագիտությամբ: Համալսարանում սովորելու տարիներին անդամագրվել է ազգայնական ուսանողական միությանը:

1970-1974 թվականներին, լինելով դեռևս ուսանող, Հայդերը ղեկավարել է Ավստրիական ազատության կուսակցության երիտասարդական թևը:

Ինը ամիս պարտադիր զինվորական ծառայությունը ավարտելուց հետո ևս մեկ տարի կամավոր սկզբունքով ծառայել է բանակում:

Քաղաքական գործունեության սկիզբ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծառայությունից հետո Հայդերը վերադառնում է կուսակցական գործունեության և արագորեն ստեղծում կարիերա: 1976 թվականին նա դառնում է Ավստրիական ազատության կուսակցության Կարինթիայի նահանգային մասնաճյուղի ղեկավար: 29 տարեկանում դառնում է ավստրիական դաշնային խորհրդարանի 183 պատգամավորներից ամենաերիտասարդ պատգամավորը: 1980-ական թվականների սկզբներին Հայդերը, վստահորեն քննադատելով Ազատության կուսակցության առաջնորդներին սոցիալ-դեմոկրատների հետ դաշինք կնքելու համար, բարձրանում է մինչև տեղական ստորաբաանման ղեկավարի պաշտոնի: 1986 թվականի սեպտեմբերին Ավստրիական ազատության կուսակցության համաժողովի ժամանակ Յորգ Հայդերը ընտրվում է կուսակցության դաշնային ղեկավարի պաշտոնում՝ առաջ անցնելով փոխկանցլեր Նորբերտ Շտեգերին[7]:

Քաղաքական գործունեությունը Կարինթիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդհուպ մինչև 1989 թվականը Կարինթիայի ընտրություններում գերիշխում էր Ավստրիայի սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունը: 1989 թվականին նրանց ընտրաքվեների քանակը նվազեց 50 %-ով, և նահանգում իշխանությունը անցավ Ավստրիայի ազատության և Ավստրիայի ժողովրդական կուսակցություններից կազմված ժամանակավոր դաշինքին[7]:

Պորտֆելների բաժանման ժամանակ Հայդերը ընտրվում է Կարինքիայի նահանգապետ: Սակայն 1991 թվականին նա ստիպված հրաժարական է տալիս կապված իր այն հայտարարության հետ, որ «Երրորդ ռեյխում առկա էր աշխատանքի արժանապատիվ քաղաքականություն, այն ինչ չի կարողանում ստեղծել Վիեննայի կառավարությունը մեր օրերում»: Ավստրիայի ազատության և Ավստրիայի ժողովրդական կուսակցություններից կազմված դաշինքփլոզվեց: Հայդերը կարողացավ վերադառնալ նահանգապետի պաշտոնին միայն 1999 թվականին, երբ նրա կուսակցությունը նահանգային ընտրություններում հավաքեց 42 % ձայն[7]:

Քաղաքական գործունեությունը Ավստրիայի ազատության կուսակցությունում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յորգ Հայդերի ղեկավարությամբ Ավստրիայի ազատության կուսակցությունը երկրի քաղաքական կյանքում որդեգրեց աջ ծայրահեղական գիծ՝ որպես նպատակներ հռչակելով այնպիսի ազգայնական արժեքների հաստատում, ինչպիսիք են ներգաղթի դադարեցումն ու Եվրոպական Միության անդամությունից հրաժարումը: Հայդերը կարողացավ վերացնել ներկուսակցական հակասությունները՝ դառնալով երբեմնի պառակտված շարժման միանձնյա առաջնորդը: Նա իր կողմը ներգրավեց արգելված նացիստական կուսակցության համախոհներին և նախկինում սոցիալ-դեմոկրատներին քվեարկող բողոքավոր ազատական ընտրազանգվածին[7]:

Նոր քաղաքական գիծը ունեցավ մասսայական աջակցություն, և դաշնային ընտրություններում Ավստրիայի ազատության կուսակցության բաժինը 1986 թվականի 5 %-ից աճեց մինչև 1999 թվականի 27 %[7]:

2000 թվականի կոալիցիան և միջազգային բոյկոտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվրոպական քաղաքական գործիչներն ու մամուլը Հայդենին համարում էին պոպուլիստ-դուրսպրծուկ, ով արժանի չէ դոմտնել մեծ քաղաքականություն, իսկ նրա գաղափարները՝ Եվրոպական Միությանը անհարիր: Այդ իսկ պատճառով 1999 թվականի հոկտեմբերի 3-ի լուրջ հաջողություններից հետո Ավստրիայի ժողովրդական կուսակցության առաջնորդ Վոլֆգանգ Շյուսելը և 2-րդ տեղը զբաղեցրած Հայդերը 2000 թվականի փետրվարի 4-ին հայտարարեցին իրենց դաշինքի և կառավարական կոալիցիայի ստեղծման մասին, Եվրոպական Միությունում Ավստրիան անմիջապես դարձավ վտարյալ: Եվրոմիության 14 երկիր կտրուկ նվազեցրեցին Ավստրիայի հետ համագործակցությունը: Նրանց կարծիքով տեղի էր ունեցել անթույլատրելին. փլուզվել էր այն պատնեշը, որը թույլ չէր տալիս ծայրահեղ ազգայնականներին մտնել մեծ քաղաքականություն[7]:

Ավստրիայի մեկուսացումը օգուտ չբերեց ո՛չ երկրին, ո՛չ էլ Հայդենին: 7 ամիս բոյկոտից հետո Հայդենը ձևականորեն վայր դրեց իր կուսակցության ղեկավարի լիազորությունները հօգուտ Սյուզան Ռիս Պասերի (միևնույն ժամանակ մնալով կուսակցության իրական առաջնորդը):

2002-2005 թվականների բաժանում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2002 թվականի սեպտեմբերին Կենտենֆելդի հանդիպման ժամանակ Ավստրիայի ազատության կուսակցության ընդդիմադիր անդամները ներքին հեղաշրջում են կատարում: Ռիս Պասերը, ով չէր մասնակցում հանդիպմանը, ֆինանսների նախարար Գրասերը և Ավստրիայի ազատության կուսակցության խորհրդարանական խմբակցության ղեկավարը հրաժարական են տալիս և՛ կուսակցական, և՛ պետական պաշտոններից: Խորհրդարանական ճգնաժամը պահանջում էր 2002 թվականի նոյեմբերին դաշնային ընտրությունների անցկացում: Այդ ընտրություններում Շյուսելի ղեկավարած Ավստրիայի ժողովրդական կուսակցությունը ջախջախում է Ավստրիայի ազատության կուսակցությանը՝ դեպի իրենց տանելով հայդերական ընտրազանգվածին (Ազատության կուսակցության բաժինը նվազել է 27  %-ից մինչև 10 %): Կրկին կուսակցության առաջնորդ դառնալու Հայդերի փորձը տապալվում է , և այդ ժամանակվանից կուսակցությունը այլևս չի հասել 1990-ականների ձեռքբերումների մակարդակին: Այնուամենայնիվ, Ազատության կուսակցությունը Կարինթիայի տեղական ընտրություններին մնում է ուժեղ քաղաքական ուժ (2004 թվականի հավաքել է 42 % ձայն)[7]:

Ավստրիայի ազատության կուսակցությունում իրենդ դիրքի վերականգնման փորձերի տապալումից հետո՝ 2005 թվականին, Հայդերը, Ուրսուլա Հաուբները, Հյուբերտ Գորբախը և նրանց համախոհները դուրս են գալիս կուսակցությունից և հիմնում Հանուն Ավստրիայի ապագայի դաշինք նոր կուսակցություն:

Մնալով Ավստրիական ժողովրդական կուսակցության հետ դաշինքում՝ նորաստեղծ ուժը դարձավ Ազատության կուսակցության ոխերիմ թշնամին: Արդյունքում երկու կուսակցություններն էլ կորցրեցին իրենց ձայները, և 2006 թվականի դաշնային ընտրություններում Հայդերի կուսակցությունը մեծ դժվարությամբ է կարողանում է 4 % ձայների շեմը:

Հանուն Ավստրիայի ապագայի դաշինքի ծրագիրը հիմնվում է ներգաղթի սահմանափակման, տեղական գյուղատնտեսության աջակցության (ընդհուպ մինչև ազգայնացում), հարկային դաշտի փոփոխության համար, Եվրոմիության նոր անդամներին հավասար իրավունքներ տրամադրելու դեմ և այլն:

2008 թվական[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2008 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում աջերը՝ Ավստրիայի ազատության կուսակցությունը և Հանուն Ավստրիայի ապագայի դաշինքը, հավաքեցին ընդհանուր 29 % ձայն, այդպիսով դաշնային խորհրդարանական ընտրություններում հավաքելով տեղերի 1/3-ը[7]:

Հայդերի մահից հետո դաշինքի ղեկավար է դառնում Ֆտեֆան Պետցները, ով 2008 թվականի հոկտեմբերի 22-ին հայտարարում է, որ ինքը հանդիսացել է Հայդերի սիրեկանը և որ Հայդերի կինը իմացել է նրանց հարաբերությունների մասին: Այդ հայտարարությունից որոշ ժ-ամանակ անց Պետցները հեռացվում է կուսակցության ղեկավարի պաշտոնից, իսկ կուսակցության վարկանիշը անկում ապրում[10]:

Մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յորգ Հայդերը զոհվում է Կլագենֆուրտում տեղի ունեցած ճանապարհա-տրանսպորտային պատահարի հետևանքով: Նրա Volkswagen Phaeton ծառայողական ավտոմեքենան դուրս է եկել ճանապարհից: Տեղի ոստիկանության ներկայացուցիչների հայտնելով՝ ավտոմեքենան մի քանի անգամ գլորվել է, որի հետևանքով քաղաքական գործիչը ստացել է գլխի և կրծքավանդակի շրջանում ծանր վնասվածքներ և մահացել հիվանդանոց տեղափոխման ճանապարհին[11][12]:

Համաձայն ավստրիական մամուլի հրապարակումների և դատախազի ներկայացմամբ՝ Հայդերը ընթացել է 142 կմ/ժ արագությամբ ալկոհոլի ազդեցության տակ: Նա գնալիս է եղել մոր ծնունդին:

Յորգ Հայդերի հոգեհանգստի արարողութունը տեղի է ունեցել Կլագենֆուրտի գլխավոր տաճարում: Արարողությանը ներկա էին այրին՝ Կլաուդիան դստրերը՝ Կոռնելիան և Ուլռիկը, Հայդենի հարազատներն ու մտերիմները, դաշնային կանցլեր Ալֆրեդ Գուզենբայերը, փոխկանցլեր, ֆինանսների նախարար Վիլհելմ Մոլտերերը, նախկին կանցլեր Վոլֆգանգ Շյուսելը և Ավստրիայի այլ հայտնի քաղաքական գործիչներ:

Սգո արարողությանը ընդհանուր առմամբ ներկա էր շուրջ 25.000 մարդ:

Օգտագործված գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Tributsch, Gudmund (ed.). Schlagwort Haider: ein politisches Lexikon seiner Aussprüche von 1986 bis heute mit einem Essay von Franz Januschek. Published: Wien: Falter, 1994.(գերմ.)
  • Haider, Jörg. Die Freiheit, die ich meine. Frankfurt/Main: Ullstein, 1993.(գերմ.)
  • Lionel BALAND, Jörg Haider, le phénix. Histoire de la famille politique libérale et nationale en Autriche. Éditions des Cimes, Paris, 2012. ISBN|979-10-91058-02-5(գերմ.)
  • Höbelt, Lothar. Jörg Haider and the politics of Austria, 1986-2000. West Lafayette, Indiana: Purdue University Press, 2002.
  • Rosellini, Jay Julian. "Haider, Jelinek, and the Austrian Culture Wars". Charleston: CreateSpace, 2009.(անգլ.)
  • Goldmann, Harald & Hannes Krall & Klaus Ottomeyer. Jörg Haider und sein Publikum: eine sozialpsychologische Untersuchung. Klagenfurt: Drava, 1992.(գերմ.)
  • Wilsford, David, ed. Political leaders of contemporary Western Europe: a biographical dictionary (Greenwood, 1995) pp 183–188.(անգլ.)
  • Wodak, Ruth & Anton Pelinka. The Haider phenomenon in Austria. New Brunswick, N.J.: Transaction Publishers, 2002.(անգլ.)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]