Յոժեֆ Կատոնա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Յոժեֆ Կատոնա
Katona József Barabás.jpg
Ծնվել էնոյեմբերի 11, 1791(1791-11-11)[1][2][3], 1792[4] կամ նոյեմբերի 11, 1792(1792-11-11)[5]
ԾննդավայրԿեչկեմետ, Հունգարիա
Վախճանվել էապրիլի 16, 1830(1830-04-16)[1][2][3] կամ մայիսի 16, 1830(1830-05-16)[5]
Վախճանի վայրԿեչկեմետ, Հունգարիա
Մասնագիտությունբանաստեղծ, գրող, դրամատուրգ և դերասան
Լեզուհունգարերեն[1][5]
ՔաղաքացիությունFlag of Hungary.svg Հունգարիա[4]
József Katona Վիքիպահեստում

Յոժեֆ Կատոնա (հունգ.՝ Katona József, նոյեմբերի 11, 1791(1791-11-11)[1][2][3], 1792[4] կամ նոյեմբերի 11, 1792(1792-11-11)[5], Կեչկեմետ, Հունգարիա - ապրիլի 16, 1830(1830-04-16)[1][2][3] կամ մայիսի 16, 1830(1830-05-16)[5], Կեչկեմետ, Հունգարիա), 19-րդ դարասկզբի հունգարացի թատերագիր:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յոժեֆ Կատոնան ծնվել է հունգարական Կեչկեմետ բնակավայրում: Դպրոցն ավարտելուց հետո ընդունվել է Պեշտի համալսարան, որտեղ ուսումնասիրել է իրավագիտություն և բուհն ավարտել է փաստաբանի որակավորումով: Մայրաքաղաքում ուսանելու տարիներին հետաքրքրվել է թատերական կյանքով, հանդես եկել որպես դերասան, թատերագիր, գերմանական մելոդրամաներ է թարգմանել ու հարմարեցրել իրենց թատրոնի և ընդհանրապես հունգարական բեմի համար:

Իր գլուխգործոցը՝ «Բանկ բան» թատերգությունը, Կատոնան գրել է 1815 թվականին «Կոլոշվար» պարբերականի հայտարարած մրցանակաբաշխությանը մասնակցելու նպատակով, բայց նրա ստեղծագործությունը չի էլ հիշատակվել լավագույնների շարքում, թեև հեղինակը մրցույթի գլխավոր պահանջը կատարել էր՝ թատերգության նյութը վերցրել էր Հունգարիայի պատմությունից: Կատոնան վերամշակել է դրաման և 1820 թվականին հրատարակել սեփական միջոցներով, սակայն ստեղծագործությունը դարձյալ աննկատ է մնացել: Գրողը վերադարձել է հայրենի Կեչկեմետ և մինչև մահ՝ շուրջ տասը տարի թատրոնի համար այլևս ոչինչ չի գրել: Մահացել է 1830 թվականի ապրիլի 16-ին, ինֆարկտից, որ հարվածել է նրան հենց իր փաստաբանական գրասենյակի շեմին:

Բանկ Բան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բանկի բարդ հոգեկերտվածքը և նրա ներաշխարհում տեղի ունեցող խորախոր բախումը իր պարտքի և անձնական վշտի միջև՝ «Բանկ Բան» թատերգությունը դարձնում են հունգարական լավագույն դրամաներից մեկը: Ստեղծագործությունը գրվել է այնպիսի ժամանակներում, երբ հունգար մտավորականությունը ընդվզում էր Հաբսբուրգների բացարձակ տիրապետության դեմ: Թատերգության մեջ ներկայացված միջնադարյան ժամանակաշրջանում էլ Հունգարիայի ազնվականությունն է պայքարում օտար զավթիչների դեմ: Թերևս հենց այդ պատճառով էլ իշխանությունները երկը «սև ցուցակ» էին նետել: Վերջապես՝ 1848 թվականի մարտի 15-ի երեկոյան թատերգությունը հունգարական Ազգային թատրոնի բեմ բարձրացավ: Դա խորհրդանշական իրադարձություն էր, հունգարական հեղափոխության մեկնարկի կարևոր դրվագներից մեկը: Հետագայում՝ 1861 թվականին այդ երկի հիման վրա ստեղծվեց հունգարական ազգային հանրահայտ, նույնանուն օպերան:

Կատոնան հեղինակել է հաջողված ևս մի քանի թատերգություն՝ «Իշտվան Առաջին՝ Հունգարիայի արքա» (1813), «Երուսաղեմի ավերումը» և այլն:

Յոժեֆ Կատոնայի պատվին է անվանակոչվել Հունգարիայի մայրաքաղաքի թատրոններից մեկը:

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Aubigny Clementina, 1813
  • Ziska, 1813
  • Jeruzsálem pusztulása, 1814 («Ավերված Երուսաղեմը»)
  • A rózsa, vagy a tapasztalatlan légy a pókok között, 1814
  • Bánk bán (հունգարերեն տեքստը), 1815; վերջնական տարբերակ, 1819

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 International Music Score Library Project — 2006.
  4. 4,0 4,1 4,2 LIBRIS — 2012.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Dr. Constant v. Wurzbach Katona, Joseph // Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich: enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt habenWien: 1856. — Vol. 11. — S. 33.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]