Յան վան Ռիբեկ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Յան վան Ռիբեկ
հոլ.՝ Johan van Riebeeck
Jan van Riebeeck.jpg
Ծնվել է ապրիլի 21, 1619(1619-04-21)[1][2][3][4][5]
Ծննդավայր Կուլեմբորխ, Միացյալ պրովինցիաների հանրապետություն
Մահացել է հունվարի 18, 1677(1677-01-18)[1][2][3][4][5] (57 տարեկանում)
Մահվան վայր Բատավիա, Հոլանդական Օստ Ինդիա
Քաղաքացիություն Statenvlag.svg Միացյալ պրովինցիաների հանրապետություն
Մայրենի լեզու հոլանդերեն
Մասնագիտություն ճանապարհորդ հետազոտող և քաղաքական գործիչ
Աշխատավայր Հոլանդական արևելահնդկական ընկերություն
Ամուսին Մարիա վան Ռիբեկ
Զբաղեցրած պաշտոններ commandant
Երեխաներ Աբրահամ վան Ռիբեկ
Jan van Riebeeck Վիքիպահեստում

Յան վան Ռիբեկ (լրիվ անունը` Յոհան Անտոնիսզոն վան Ռիբեկ, հոլ.՝ Johan Anthoniszoon «Jan» van Riebeeck, ապրիլի 21, 1619(1619-04-21)[1][2][3][4][5], Կուլեմբորխ, Միացյալ պրովինցիաների հանրապետություն - հունվարի 18, 1677(1677-01-18)[1][2][3][4][5], Բատավիա, Հոլանդական Օստ Ինդիա), հոլանդացի գաղութային վարչարար և ծովագնաց, Քեյփթաուն քաղաքի հիմնադիր: Նա սկիզբ դրեց Քեյփ գաղութի յուրացմանն ու զարգացմանը, այնուհետև ղեկավարեց Հոլանդական գաղութները ժամանակակից Ինդոնեզիայի տարածքում:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յան վան Ռիբեկը մեծացել է Շխիդամ քաղաքում, որտեղ էլ 1649 թվականի մարտի 28-ին ամուսնացել է 19-ամյա Մարիա դե լա Կելլերի հետ: Նրանք միասին նավարկել են Աֆրիկայի Քեյփ նահանգ, այնուհետև Ինդոնեզիա, Մալակկա թերակղզի, որտեղ էլ Մարիան մահացել է 35 տարեկան հասակում: Մարիա վան Ռիբեկի պատվին Հարավաֆրիկյան Հանրապետության ռազմածովային նավատորմի սուզանավը կոչվում է SAS Maria van Riebeeck: Յան վան Ռիբեկն ու Մարիան ունեցել են 8 երեխա, որոնց մեծ մասը մահացել են վաղ տարիքում: Քեյփթաունում ծնված նրանց որդին` Աբրահամ վան Ռիբեկը, հետագայում դարձավ Հոլանդական Օստ-Ինդիա ընկերության նահանգապետը[6][7]: Յանն էլ պաշտպանել է Հոլանդիայի ռազմա-տնտեսական շահերը Ճապոնիայում և Վիետնամում (Տոնկին):

Գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարավաֆրիկյան Հանրապետության նամականիշ, Յան վան Ռիբեկի նավը Քեյփթաունում: Հարավային Աֆրիկա, 1926 թ. (թիվ 24)

Յանն աշխատանքի ընդունվեց Հոլանդական Օստ-Ինդիա ընկերությունում: 1651 թվականին նրան հրամայվեց Աֆրիկայի հարավային ծայրամասում հիմնել բնակավայր: 1652 թվականի ապրիլի 6-ին Յան վան Ռիբեկը մեկնում է Հարավային Աֆրիկա, որտեղ Փոթորիկների հրվանդանում (հետագայում` Բարեհուսո հրվանդան) Drommedaris, Reijger և Goede Hoop նավերի նավաստիների անձնակազմերի հետ հիմնադրում է ամրոց, որը ժամանակի ընթացքում զարգանում և դառնում է Եվրոպայից Հնդկական օվկիանոս նավարկող ընկերության նավերի պարենային մատակարարման բազա, որն ապահովում էր անձնակազմին ջրով, նպարեղենով, մրգերով, բանջարեղենով և որակյալ բժշկական սպասարկմամբ: Սկզբում բազան դարձավ բնակավայր Կապստադ, հետագայում այն դարձավ ժամանակակից ՀԱՀ գլխավոր նավահանգստային քաղաքը` Քեյփթաունը: Շինարարության ընթացքում գաղութաբնակները ակտիվորեն բռնազավթում էին Հարավային Աֆրիկայի տեղաբնակներին, բուշմեններին և հոտենտոտներին պատկանող հողերը: Անասնագլխաքանակն ավելացավ տեղական բնակչությունից բռնազավթված անասունների հաշվին: Հատուկ հանդերձավորված ռազմական արշավախմբերը մայրցամաքի խորքերում բնակվողներին հավաքագրում էին ստրկության: Այդ իսկ պատճառով էլ գաղութարարները մշտապես տեղական բնակչության հետ գտնվում էին պատերազմական վիճակում[8]:

Հոլանդացի սպիտակ նորաբնակները, այդ թվում Յան վան Ռիբեկը, դարձան նոր ձևավորվող ժողովրդի հիմքը, որոնք հետագայում կոչվեցին աֆրիկաներներ կամ բուրեր, որոնց հետնորդները այնուհետև Մեծ Տրեկի ընթացքում տեղափոխվեցին Աֆրիկյան մայրցամաքի խորքերը[9], որտեղ նիդերլանդերենի հիման վրա ձևավորվեց նոր գերմաներեն լեզու` աֆրիկաանս:

Ժառանգությունը Հարավային Աֆրիկայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յան վան Ռիբեկի արձանը Քեյփթաունի գլխավոր հրապարակում

Յան վան Ռիբեկը մշակութային և պատմական նշանակություն ունի Հարավային Աֆրիկայում աֆրիկաներների շրջանում, որոնք նրան դիտարկում են որպես իրենց ազգի հիմնադիր հայր: Այդ մասին է վկայում այն փաստը, որ վան Ռիբեկի պատկերը հայտնվել է ամենուրեք, փոստային դրոշմանիշերի և հարավաֆրիկյան արժույթի (ռանդի) վրա 1940-ական թվականներից ընդհուպ մինչև 1993 թվականը, երբ Հարավաֆրիկյան պահուստային բանկը փոխեց արժույթի դիզայնն այդ տարածաշրջանի կենդանական և բուսական աշխարհի պատկերներով:

Քեյփթաունի կենտրոնում են գտնվում Յան վան Ռիբեկի և նրա կնոջ Մարիա դե լա Կելլերի արձանները, իսկ 1952 թվականին Քեյփթաունում անցկացվեց քաղաքի հիմնադրման 300- ամյակին նվիրված «Վան Ռիբեկ» փառատոնը:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Riebeeck, Jan van, and Robert Kirby. The secret letters of Jan van Riebeeck. London, England, UK: Penguin Books 1992; ISBN 978-0-14-017765-7
  • Collins, Robert O. Central and South African history. Topics in world history. New York, NY, USA: M. Wiener Pub. 1990; ISBN 978-1-55876-017-2.
  • Hunt, John, and Heather-Ann Campbell. Dutch South Africa: early settlers at the Cape, 1652–1708. Leicester, UK: Matador 2005; ISBN 978-1-904744-95-5.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 SNAC — 2010.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Biografisch Portaal — 2009.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Southern Africa Association for the Advancement of Science — 1902.
  6. Encyclopaedia Britannica, 15th edition, Chicago, 1990, Macropaedia, vol.15, p.570. 
  7. Dawson, William Harbutt, South Africa, London, 1925, p.216. 
  8. Ledden Willem-Pieter van (2005)։ Jan van Riebeeck tussen wal en schip: een onderzoek naar de beeldvorming over Jan van Riebeeck in Nederland en Zuid-Afrika omstreeks 1900, 1950 en 2000 (հոլանդերեն)։ Uitgeverij Verloren։ ISBN 9065508570 
  9. Osada Masako (2002)։ Sanctions and Honorary Whites: Diplomatic Policies and Economic Realities in Relations Between Japan and South Africa (անգլերեն)։ Greenwood Publishing Group։ ISBN 9780313318771