Յան Պոտոցկի

Յան Պոտոցկի; լեհ.՝ Jan Potocki
Ծնվել է	մարտի 8, 1761[…]
Ծննդավայր	Պիկով, Ռեչ Պոսպոլիտա
Վախճանվել է	1815
Վախճանի վայր	Uladivka, Q16711595?, Vinnytsia Uyezd, Պոդոլսկի նահանգ, Ռուսական կայսրություն
Մասնագիտություն	մարդաբան, պատմաբան, գրող, ճարտարագետ, հնագետ, ռազմական ինժեներ, ճանապարհորդ և զինվոր
Լեզու	ֆրանսերեն և լեհերեն
Քաղաքացիություն	Ռեչ Պոսպոլիտա և Ռուսական կայսրություն
Անդամակցություն	Սանկտ Պետերբուրգի գիտությունների ակադեմիա
Պարգևներ	և
Ամուսին	Julia Lubomirska? և Konstancja Potocka?
Զավակներ	Alfred Wojciech Potocki?, Artur Potocki?, Andrzej Bernard Potocki? և Thérèse Potocka?
	Jan Potocki Վիքիպահեստում

Յան Պոտոցկի (լեհ.՝ Jan Potocki, մարտի 8, 1761(1761-03-08)^[1]^[2]^[3]^[…], Պիկով, Ռեչ Պոսպոլիտա - 1815, Uladivka, Q16711595?, Vinnytsia Uyezd, Պոդոլսկի նահանգ, Ռուսական կայսրություն), լեհ ռոմանտիկ գրող, գիտնական հնագետ, ճանապարհորդ մագնատ Պոտոցկիների տոհմից։ «Սարագոսայում գտնված ձեռագիրը» վեպի հեղինակն է։

Կենսագրություն

Յան Պոտոցկին կոմս Յուզեֆ Պոտոցկու (1735-1802) որդին է։ Յոթ տարեկան հասակից կրտսեր եղբոր՝ Սևերինի հետ ապրել է Շվեյցարիայում ու Ֆրանսիայում։ Ժնևում ու Լոզանում ստացել է բազմակողմանի կրթություն։ Երիտասարդ տարիներից Յան Պոտոցկին «հեռավոր ճամփորդությունների մուսայի երկրպագուն» է եղել, սակայն նա ճամփորդել է ոչ թե զվարճանքի համար, այլ պատմական, աշխարհագրական ու ժողովրդագրական հետազոտություններ ու ընդհանրացումներ կատարելու նպատակով։ Երիտասարդ տարիքում զինվորագրվել է Սրբազան Հռոմեական կայսրության բանակին, եղել է Իտալիայում, Սիցիլիայում, Մալթայում, որտեղից ուղևորվել է Թունիս։ Այս ժամանակաշրջանում Մալթայի օրդենի հետ ունեցած շփմանն է վերաբերում հեղինակի «Ձեռագրերը»։ Միջերկրածովյան ճամփորդությունից վերադառնալուց հետո Պոտոցկին ուղևորվել է Թուրքիա և Եգիպտոս, ապա որոշ ժամանակ եղել է Հոլանդիայում։

1784-1788 թվականներին հիմնականում ապրել է Փարիզում։ 1784-1788 թվականներին սեփական հրատարակչությունում նա տպագրել է ավելի քան 200 աշխատանք՝ հայրենասիրական բնույթի, որոնք ուղղված են հասարակությանը։ Դրանք քաղաքական պամֆլետներ են, բանաստեղծություններ։ Նրա ճամփորդությունների ուղեգիծը հեշտ է վերականգնել իր մատենագրությամբ՝ Մարոկկո, Աստրախան, Կովկաս։

1805 թվականին Յան Պոտոցկին ուղևորվել է Հեռավոր Արևելք որպես կոմս Գոլովկինի դիվանագիտական առաքելության գիտական ղեկավար։ Պաշտոնական զեկուցումը նա ներկայացրել է Ռուսական կայսրության արտաքին գործերի ներկայացուցիչ իշխան Ադամ Չարտորիսկիին։ Այդ ժամանակ արդեն նա գաղտնի խորհրդական էր, սուրբ Վլադիմիրի օրդենի I աստիճանի շքանշանակիր, որը երևում է նրա նկարում^[4]։

1806 թվականին ընտրվել է Կայսերական գիտական ակադեմիայի պատվավոր անդամ^[5]^[6]։ Մոտ է եղել մասոնությանը։ Յանի եղբայր Սևերինը (1762-1829), որը եղել է Պետական խորհրդի անդամ, գաղտնի խորհրդական, 1780 թվականին դարձել է մասոն։ Պոտոցկիների տոհմից ևս մի քանի ներկայացուցիչ եղել են ռուսական մասոնական պալատի անդամներ^[7]։ «Տասը օր Ալֆոնս վան Վերդենի կյանքից» գրքի հրատարակումից հետո Պոտոցկին հրատարակել է իր կազմած երկմասանի «Ժամանակագրության հիմունքներ» գիրքը։

1796 թվականին իր «Պատմաաշխարհագրական դրվագներ սկյութների, սլավոնների մասին» գրքում Յան Պոտոցկին իր ժամանակների համար նոր գաղափար է առաջ քաշել այն մասին, որ ուկրաինացիները յուրահատուկ ազգ են և տարբեր են ռուսներից^[8]։

Յան Պոտոցկին, ազատվելու համար երկար տարիներ իրեն տանջող գլխացավից, կյանքն ավարտել է ինքնասպանությամբ։ 1815 թվականի դեկտեմբերի 23-ին իր կալվածքում նա կանչել է ընտանեկան կապելանին և նրան պատվիրել է օրհնել արծաթե գնդակը, որը նա պոկել էր շաքարամանի կափարիչից, ապա առանձնանալով իր աշխատասենյակում՝ այն դրել է ատրճանակի մեջ և կրակել քունքին։ Մեկ այլ վարկածի համաձայն՝ նա արծաթե գունդը ստացել էր շաքարամանի բռնակից տարեցտարի պոկած մասից և կրակել է ոչ թե քունքին, այլ բերանի մեջ։

Ստեղծագործություն

Յան Պոտոցկին նախ և առաջ հայտնի է նովելներից կազմված լաբիրինթոսանման «Սարագոսայում հայտնաբերված ձեռագիրը» վեպով (1804)։ Այս ստեղծագործությունը «վեպ վեպի մեջ» սկզբունքով է գրված, որը ձևավորվել ու լայն տարածում է ունեցել արևելքում։

Առաջին ոչ լիարժեք հրատարակության պատմությունը մանվածապատ է. լեհերենով այն հրատարակվել է 1847 թվականին։ Այդ ժամանակից ի վեր այն բազմիցս վերահրատարակվել է, թարգմանվել աշխարհի շատ լեզուներով։ 1964 թվականին էկրանավորվել է Վոյցեխ Եժի Հասի կողմից։ Վեպի մոտիվներով իսպանացի դրամատուրգ Ֆրանսիսկո Նիևան գրել է կատակերգություն (2003)։

Ընտանիք

Առաջին կինը իշխանուհի Յուլյա Լյուբոմիրսկայան է եղել (1764-1794)։ Սակայն ամուսնությունը հաջող չի եղել. գեղեցկուհի Յուլյան գերադասել է ապրել մոր մոտ՝ Փարիզում, որտեղ բարձր հասարակաությունում ակտիվ կյանքով է ապրել։ Լեհաստան վերադառնալով՝ մասնակցել է կուսակցության սալոնային գործունեությանը, սատարել է մայիսի 3-ի սահմանադրությանը։ Բացահայտ կապ է ունեցել իշխան Եվստաֆի Սանգուշկոյի հետ։ Մահացել է 1794 թվականին Կրակովում թոքախտից։ Երեխաներն են՝

Ալֆրեդ Վոյցեխ Պոտոցկի (1786-1862)
Արթուր Ստանիսլավ Պոտոցկի (1787-1832)։

Երկրորդ կինը (1798 թվականից) եղել է իշխանուհի Կոնստանցիա Պոտոցկայան (1781-1852)։ Երեխաներն են՝

Իրենա Պոտոցկայա (1797-1835)
Անջեյ Բերնարդ Պոտոցկի (1800-1874)
Թերեզա Պոտոցկայա (1805-1868)

Ծանոթագրություններ

1 2 Краткая литературная энциклопедия (ռուս.) — М.: Советская энциклопедия, 1962.
1 2 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
1 2 Internet Speculative Fiction Database — 1995.
↑ В. Варнек. К истории портрета И. О. Потоцкого Արխիվացված 2007-08-12 Wayback Machine.
↑ По уставу 1803 — Императорская Академия Наук; см. — Петербургская Академия наук
↑ Почётный член Императорской академии наук Иван Осипович Потоцкий
↑ Серков А. И. Русское масонство. 1731—2000. М. РОСПЭН. 2001 ISBN 5-8243-0240-5
↑ «Историко-географические фрагменты о Скифии, Сарматии и славянах» (Fragments historiques et geographiques sur la Scythie, la Sarmatie et le Slaves). Брауншвейг, 1796.

Արտաքին հղումներ

«Յան Պոտոցկի». Արևելյան գրականություն. Վերցված է 2011 թ․ ապրիլի 16-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ url-status (link)
«Յան Պոտոցկի, «Յան Պոտոցկու ճանապարհորդությունը Աստրախան և հարակից շրջաններ»». Արևելյան գրականություն. Վերցված է 16 апреля 2011-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ url-status (link)
Յան Պոտոցկի, «Սարագոսայում հայտնաբերված ձեռագիրը»
Օդա կոմս Պոտոցկիին / Հրատարակիչ և ներածության հեղինակ Մ. Ի. Լոգինովա // Ռուսական արխիվ, 1869. — Вып. 9. — Стб. 1377—1383. — Վերնագիր։ 1803 թվականի չհրատարակված օդա Արխիվացված 2018-06-17 Wayback Machine
Յան Պոլոցկի (ֆր.)
Jan Nepomucen Potocki z Podhajec h. Pilawa

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Յան Պոտոցկի» հոդվածին։

[_a1558be660ea4275-1] 1 2 Краткая литературная энциклопедия (ռուս.) — М.: Советская энциклопедия, 1962.

[_1b7e5aa391768761-2] 1 2 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr (ֆր.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.

[_09267a58ada5f83b-3] 1 2 Internet Speculative Fiction Database — 1995.

[4] В. Варнек. К истории портрета И. О. Потоцкого Արխիվացված 2007-08-12 Wayback Machine.

[5] По уставу 1803 — Императорская Академия Наук; см. — Петербургская Академия наук

[6] Почётный член Императорской академии наук Иван Осипович Потоцкий

[7] Серков А. И. Русское масонство. 1731—2000. М. РОСПЭН. 2001 ISBN 5-8243-0240-5

[8] «Историко-географические фрагменты о Скифии, Сарматии и славянах» (Fragments historiques et geographiques sur la Scythie, la Sarmatie et le Slaves). Брауншвейг, 1796.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]