Մուսուլման հույներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մուսուլման հույներ
Greek Janissaries - Greek youths who are being converted to Islam - Young Greeks at the Mosque - oil painting on canvas - Jean Léon Gérôme - 1865.JPG
Ընդհանուր քանակ

1 400 000 մարդ

Բնակեցում
{{{2}}} Թուրքիա 1 350 000
{{{2}}} Հունաստան 10 000
Լիբանան Լիբանան 7000
{{{2}}} Սիրիա 7000
Լեզու(ներ)
հունարեն, թուրքերեն, արաբերեն
Հավատք(ներ)
Իսլամ

Մուսուլման հույներ կամ հունախոս մուսուլմաններ, հունական ծագմամբ մուսուլմաններ, ովքեր բնակվում են Թուրքիայում, Հունաստանում և Մերձավոր Արևելքում[1]: «Մուսուլման հույներ» հասկացությունը չպետք է շփոթել «Հունաստանի մուսուլմաններ» հասկացության հետ: Վերջին հասկացությունը իր մեջ կարող է ընդգրկել ոչ միայն մուսուլման հույներին, այլ նաև Հունաստանի տարածքում բնակվող թուրքերին, ալբանացիներին, պոմակներին և մուսուլման գնչուներին: Մուսուլման հույների մեծ մասը լքել է Հունաստանը և տեղափոխվել Թուրքիա 1920-ական թվականներին: Բնակչության փոխանակությունը տեղի է ունեցել Լոզանի պայմանագրի հիման վրա, որն ենթադրում էր, որ Թուրքիայի հունական բնակչությունն էլ պետք է տեղափոխվեր Հունաստան:

Թուրքիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հույները Թուրքիայում

Թուրքիայի հունախոս մուսուլման բնակչությունը իր մեջ ներառում է ինչպես ավտոխտոններին (Բյուզանդական կայսրության իսլամացված հույն բնակչության սերունդներ, ովքեր պահպանել են լեզուն), այնպես էլ Բալկաններից ներգաղթած մուսուլման բնակչության սերունդներին: Ազգագրական մասնագիտական գրականության մեջ առանձնացնում են մուսուլման հույների մի քանի խմբեր.

Պոնտոսի մուսուլման հույներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պոնտոսցիները հունական ծագմամբ էթնիկ խումբ է, ովքեր բնակվում են Տրապիզոնում: Պատմության ընթացքում ենթարկվել են թուրքացման, ինչի արդյունքում կրոնափոխ են եղել և մասամբ պահպանել են լեզուն: Ազգագրագետ Օմեր Ասանի տվյալներով, 1996 թվականին Թուրքիայում բնակվել է 300 000 մարդ, ովքեր ունեն պոնտական ծագում: Ինչպես թուրքերը, նրանք նույնպես սուննի իսլամի հետևորդներ են: Տարածված են սուֆիստական քադիրիա և նաքշբանդի ուսմունքները: Համայնքը, հիմնականում, բնակվում է կրոնական ավանդույթներով: Որոշ տեսաբաններ նշում են, որ Թուրքիայի պոնտական բնակչության մեջ դեռևս պահպանվում է քրիստոնեությունը: Բնակչությունը տիրապետում է հունարենի պոնտական բարբառին, որն անվանում են թուրքոս:

Կրետեի մուսուլման հույներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրետեի մուսուլմանները, որոնց անվանում են նաև Կրետեի թուրքեր, Կրետե կղզու իսլամացված հույն բնակչության սերունդներն են: Հունարենին, հիմնականում, տիրապետում են բնակչության ավագ սերունդը, ովքեր լեզուն անվանում են «կրետերեն» (հուն. «կրիտիկա», թուրք. «գիրիտչե»): Ներգաղթը դեպի Թուրքիա տեղի է ունեցել երեք ալիքներով՝ 1897 թվականից հետո (Կրետեի ինքնավարությունից հետո), 1908 թվականից հետո (Կրետեի միացումը Հունաստանին), 1920-ական թվականներին (թուրք-հունական բնակչության տեղափոխությունից հետո): Ներգաղթյալների մեծ մասը հաստատվել է Թուրքիայի միջերկրածովյան և էգեյան ափերին՝ Չանաքկալեից մինչև Իսքենդերուն: Մի մասն էլ տեղափոխվել է Մերձավոր Արևելք, ինչպես նաև Լիբիա (հատկապես մայրաքաղաք Տրիպոլի), Եգիպտոս (Ալեքսանդրիա):

Էպիրոսի մուսուլման հույներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էպիրուսի մուսուլման հույները, որոնց թուրքերեն անվանում են «յանյալը», իսկ հունարեն՝ «թուրքոյանիոտիս», գաղթել են Թուրքիա 1912 թվականին, իսկ երկրորդ ալիքը՝ 1923 թվականից հետո: Չնայած նրան, որ Էպիրուսի մուսուլման բնակչության մեծամասնությունը էթնիկ ալբանացիներ են, հունական համայնքներ կան Յանինայում, Պրեվեզայում, Պարամիթիայում, Սուլիում, Մարգարիտիում, Լուրոսում և Կոնիցայում[2][3][4][5]: Արիստոտելի աշխատությունների առաջին թարգմանիչն թուրքերեն եղել է Խոջա Էսադ էֆենդին[6]: Ներկայումս համայնքը ամբողջապես ինտեգրված է թուրքական հասարակության մեջ:

Մակեդոնիայի մուսուլման հույներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մուսուլմանները, ովքեր բնակվում են Մակեդոնիայի Ալյաքմոն գետի հովտում, ժամանակին խոսել են հունարեն[7]: Նրա քրիստոնյա նախնիները ընդունել են իսլամը 17-18-րդ դարերում: Այդ խումբը հայտնի է «վալլադիս» անվամբ: Նրանք Թուրքիա են ժամանել 1923 թվականին և այսօր ամբողջությամբ ինտեգրվել են թուրքական հասարակությանը՝ պահպանելով հունարենի կիրառությունը: Չնայած կրոնափոխությանը, մուսուլման հույները իրենց կենցաղում պահպանել են քրիստոնեական մշակույթի տարրեր, օրինակ, ամանորյան տոնակատարությունները և Վասիլի Կեսարացուն նվիրված տոնը՝ «վասիլոպիտան»[8]: Թոդոր Սիմովացու հաշվարկներով, 1912 թվականին Հունաստանի Կենտրոնական Մակեդոնիա պերիֆերիայում բնակվել է 17 753 մուսուլման հույն[9]:

Կիպրոսի մուսուլման հույներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1878 թվականի տվյալներով, Կիպրոսի մուսուլման բնակչությունը բաժանվում էր երկու խմբերի՝ էթնիկ թուրքեր և, այսպես կոչված, «նեոմուսուլմաններ»: Վերջիններս ունեին հունական ծագում և խոսում հունարեն: Իրենց ապրելակերպով մոտ են եղել կղզու քրիստոնյա բնակչությանը: Նրանց մոտ, ի տարբերություն տեղացի թուրքերի, չկար մուսուլմանական ֆանատիզմ: Անգամ նրանցից ոմանք շարունակում էի գաղտնիորեն հետևել քրիստոնեությանը[10]: Կիպրոսի մուսուլման վերջին հույները կղզին լքել են 1936 թվականին՝ վերաբնակվելով Անթալիայում: Արդյունքում, նրանք փոխեցին նաև լեզուն[11]:

Ղրիմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած Ղրիմի թաթարների լեզվական մասնակի ասիմիլյացիային՝ Ղրիմի հույները շարունակել են դավանել քրիստոնեություն, ընդհուպ մինչը 18-րդ դարը: Մինչև Ռուսական կայսրությանը Ղրիմի միանալը, 1777- 1778 թվականներին Եկատերինա II-ը հրամայել է թերակղզու բնակչությանը բռնի տեղահանության ենթարկել՝ տեղափոխելով նրանց Մարիուպոլ: Հույների մի մասը, փորձելով խուսափել տեղահանություններից, իսլամ ընդունեցին: Քերեմենչիք գյուղի թաթարախոս հույները երկար ժամանակ պահել են հունական ինքնությունը և քրիստոնեական արժեքները: 19-րդ դարում գյուղի վերին մասում բնակվում էին մուսուլման հույներ, իսկ ստորին հատվածում Թուրքիայից ներգաղթած ուղղափառ հույներ: 1944 թվականին Ստալինյան բռնաճնշումների ժամանակ, Քերեմենչիքի մուսուլման բնակչությունը դիտարկվում էր որպես ղրիմի թաթար[12]:

Մերձավոր Արևելք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այսօր Լիբանանի Տրիպոլի քաղաքում բնակվում է 7000 մարդ, իսկ Սիրիայի Ալ Համիդի քաղաքում՝ 3000 մուսուլման հույներ[13]: Նրանց մեծ մասը Կրետե կղզուց ներգաղթյալներ են: Նրանք այստեղ են հաստատվել 1866- 1897 թվականներին[13]՝ սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի նախաձեռնությամբ: Վերաբնակեցման պատճառը, ըստ սուլթանի, մուսուլմաններին պաշտպանելն էր քրիստոնյաներից: Սուլթանի պատվին էլ անվանվել է սիրիական բնակավայրը:

Լիբանանի մուսուլման հույները պահպանել են լեզուն և ավանդույթները: Այդուհանդերձ, քրիստոնեական ավանդույթները չեն մոռացվել: Նրանք մոնոգամ են և չեն ընդունում բաժանումը: Մինչ Լիբանանի Քաղաքացիական պատերազմը, համայնքի անդամները ամուսնանում էին միայն իրար հետ: Պատերազմի պատճառով մեծ քանակությամբ հույներ լքել են Լիբանանը[13]:

Ալ Համիդիի բնակչության 60%-ը կազմում են հույները: Հունական ինքնությունը պահպանվում է համայնքի կողմից: Համայնքի ներկայացուցիչները լավ տիրապետում են հունարենին: Պոլիգամիան տարածված չէ: Պատմական հայրենիքի հետ կապը պահպանվում է արբանյակային հեռուստատեսության և համացանցի միջոցով[13]:

1988 թվականին Մերձավոր Արևելքի շատ մուսուլման հույներ դժգոհում էին կրոնական խտրականությունից, որոնց նրանք հանդիպում էին հունական դեսպանատներում: Դեսպանատան աշխատակիցները անտարբերությամբ և, նույնիսկ, քամահրանքով էին վերաբերում համայնքի ներկայացուցիչներին: Անգամ եղել են դեպքեր, երբ իսլամադավան լինելու պատճառով նրանք մերժել են Հունաստան այցելելու վիզա տրամադրել[13]:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Barbour, S., Language and Nationalism in Europe, Oxford University Press, 2000, ISBN 0-19-823671-9
  2. Municipality of Paramythia, Thesprotia. Paramythia.gr
  3. Historical Abstracts: Bibliography of the World's Historical Literature. Published 1955
  4. Handbook for Travellers in Greece by Amy Frances Yule and John Murray. Published 1884. J. Murray; p. 678
  5. Das Staatsarchiv by Institut für auswärtige Politik (Germany), Berlin (Germany) Institut für ausländisches öffentliches Recht und Völkerrecht, Germany Auswärtiges Amt Today. Published 1904. Akademische Verlagsgesellschaft m.b.h.; p.31
  6. Dimitris Tziovas, Greece and the Balkans: Identities, Perceptions and Cultural Encounters since the Enlightenment by Dēmētrēs Tziovas. Published 2003. Ashgate Publishing, Ltd.; p.56
  7. Jubilee Congress of the Folk-lore Society by Folklore Society (Great Britain). Published 1930; p.140
  8. Peter Alford Andrews, Rüdiger Benninghaus, eds. Ethnic Groups in the Republic of Turkey Wiesbaden: Reichert, 1989; p. 103
  9. Who are the Macedonians? by Hugh Poulton. Published 2000, Indiana University Press; p. 85
  10. The Contemporary Review by A.Strahan. Published 1878; p. 148
  11. Peter Alford Andrews, Ethnic Groups in the Republic of Turkey, Dr. Ludwig Reichert Verlag, 1989, ISBN 3-89500-297-6
  12. The Russian World: Kermenchik - Crimea's Lonely Spot? by I.Kovalenko
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 Greek-Speaking Enclaves of Lebanon and Syria by Roula Tsokalidou. Proceedings II Simposio Internacional Bilingüismo.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]