Մորմ փշոտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մորմ փշոտ
Buffalo berry Solanum rostratum flower close.jpg
Գիտական դասակարգում
Թագավորություն Բույսեր
Բաժին Ծածկասերմեր
Ընտանիք Մորմազգիներ
Լատիներեն անվանում
Solanum rostratum
Solanum rostratum Dunal, 1813

Մորմ եղջյուրավոր կամ մորմ փշոտ կամ մորմեղջյուրատիպ[1] (լատ.՝ Solanum rostratum), ջերմասեր[2] միամյա[3] մորմազգիների ընտանիքի բույս։ Հայրենիքը ԱՄՆ-ն է, Հյուսիսային և Կենտրոնական Մեքսիկան, այժմ տարածված է Եվրոպայում, Հարավային Աֆրիկայում, Ավստրալիայում, Միջին Ասիայում, Ռուսաստանի հարավային մի քանի շրջաններում[4], այդ թվում նաև Հեռավոր Արևելքում[5]։ Հնարավոր է մորմ եղջյուրավորի պտուղները անցել են Հարավային Սիբիր և հարմարվել կլիմայական անցմանը[6]։

Կենսաբանական բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բույսը հասնում է 1-1,5 մ բարձրության։ Արմատը ներթափանցում է հողի մեջ մինչև 3 մ։ Բույսի կարելի է ձևակերպել երնջակի (դաշտագլոր) մորֆոլոգիական ձևով[7]։

Ցողունն ու տերևները առատորեն ծածկված են ծանր փշերով[8]։ Տերևները թունավոր է կենդանիների համար[9]։

Հատապտուղները պարփակված են հոծ, կաշենման բաժակի մեջ, վերևում կան երկու ատամնաձև ելուստներ, հիմքի մոտ սերմնաոտիկի մնացորդն է[10]։ Պարունակում են 50-75 սերմ։ Բաժակի մակերևույթը փայտանման փշեր ունի, որոնք ուղղահայաց ուղղորդված են դեպի մակերևույթը։ Գունավորումը կանաչավուն դեղին է, շագանակագույն[11]։

Ծաղիկները դեղին են, 2-3,5 սմ տրամագծով, ծաղկում է մայիսից հոկտեմբեր[12]։ Փոշոտումը կատարում են միջին և մեծ մեղուները։

Սերմերը կլորավուն սեղմված են կամ թույլ երիկամաձև[13]։ Կողքային մասերը գրեթե զուգահեռ են։ Գագաթը այս կամ այն չափով կլորավուն է։ Հիմքի մոտ ոչ մեծ ելուստ կա։ Սերմնասպին մեծ չէ, կլորավուն, խորը գոգավոր։ Մակերևույթը գորտնուկավոր-ալիքավոր է, խորը խցիկավոր, 229 անփայլ։ Գունավորումը մոխրավուն սև է, մուգ շագանակագույն։ Երկարությունը 2,5-3 մմ է, լայնությունը` 2-2,25 մմ, հաստությունը` 1-1,25 մմ[14]։ Աղտոտում է հատիկային մշակաբույսերը, խոտաբույսերը։

Տնտեսական արժեք և կիրառություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մորմ եղջյուրավորը (մորմ փշոտ) եղել է կոլորադյան բզեզին հյուրընկալող բույսը, որից հետո «տեղափոխվել» է կարտոֆիլի վրա, այն համարելով ավելի հյութալի։ Առաջին հաղորդագրությունը, որ կոլորադյան բզեզն այժմ ապրում է կարտոֆիլի թփերի վրա, եկել է Նեբրասկայից 1859 թվականին։

Ռուսաստանում վերաբերվում են որպես քաղցր բույսի, համաձայն պղպեղաբույսերի «Վնասակար օրգանիզմներ, ընդգրկված չէ հատկապես վտանգավոր ցուցակներում և վտանգավոր վնասատուների մեջ» և հանդիսանում են նաև կարանտինի առարկա, քանի որ այն աղտոտում է գարնանային հացահատիկային մշակաբույսերի, բուսական այգիների, այգու և արոտավայրերի մշակաբույսերը[15]։

Թունավոր հատկություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չհասունացած սերմերը և ընձյուղները պարունակում են թունավոր սոլանիդին ալկալոիդը, որն առկա է սոլանինի գլիկոալկալոիդի տեսքով։ Սոլանինը գրգռիչ ազդեցություն է գործում ստամոքսա-աղիքային տրակտի լորձաթաղանթների վրա, ճնշում է կենտրոնական նյարդային համակարգի գործունեությունը։ Թունավորումը (հատկապես երեխաների) տեղի է ունենում հասունացած պտուղներն ուտելու հետևանքով։ Հիմնական ախտանիշերն են` ցավեր փորում, սրտխառնոց, փսխում, շարժողական և հոգեկան ակտիվության ճնշվածություն, շնչառության դժվարացում, սիրտ-անոթային անբավարարություն։ Ծանր դեպքերում հանգեցնում է կոմատոզ վիճակի[16]։ Թունավորման նշաններն ի հայտ են գալիս մինչև հատապտուղների և խոտի մահացու թունավոր չափաքանակ ուտելը։ Անասունների թունավորումը տեղի է ունենում չհասունացած մորմ ուտելու հետևանքով, որտեղ ողջ բուսականությունը տրորված է։ Բուսական արտադրանքում առավել հաճախ հանդիպող մոլախոտային բուսատեսակներից է։

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Паслён рогатый(ռուս.) на сайте plantarium.ru
  2. Паслён рогатый (колючий)(ռուս.) на сайте rupest.ru
  3. Solanum rostratum(անգլ.) на сайте robsplants.com
  4. Паслён рогатый Archived 2019-04-21 at the Wayback Machine.(ռուս.) на сайте sevin.ru
  5. Паслён рогатый(ռուս.)(արաբ.)(չին.)(անգլ.)(ֆր.)(գերմ.)(իտալ.)(ճապոներեն)(պորտ.)(իսպ.) на сайте rosselhoscenter.com
  6. Может ли паслен колючий укорениться в Сибири?(ռուս.) на сайте tvoi-ogorod.ru
  7. Morris J. Bradley, Li Wang Ming (2018-11)։ «Updated review of potential medicinal genetic resources in the USDA, ARS, PGRCU industrial and legume crop germplasm collections»։ Industrial Crops and Products 123: 470–479։ ISSN 0926-6690։ doi:10.1016/j.indcrop.2018.07.014 
  8. Whisenant Steven G. (2018)։ «Common Rangeland Plants of West Central Texas by George Clendenin, USDA–Natural Resources Conservation Service»։ Great Plains Research 28 (2): 219–219։ ISSN 2334-2463։ doi:10.1353/gpr.2018.0043 
  9. Паслён колючий — опасный сорняк! на сайте botanichka.ru
  10. Atkinson R. (1998-07)։ «Dandelions of Great Britain and Ireland. BSBI Handbook No. 9. A. A. Dudman & A. J. Richards. Illustrations by Olga Stewart. Edited by P. H. Oswald. London: Botanical Society of the British Isles. 1997. 344 pp. ISBN 0 901158 25 9. £17.50 (paperback).»։ Edinburgh Journal of Botany 55 (2): 321–322։ ISSN 0960-4286։ doi:10.1017/s0960428600002249 
  11. Pammel Louis Hermann (1920)։ Iowa parks.։ Des Moines: [s.n.] 
  12. Solanum rostratum Archived 2019-05-03 at the Wayback Machine.(անգլ.) на сайте missouriplants.com
  13. Whalen Michael D., Mabry Tom J. (1979-01)։ «New 8-hydroxyflavonoids from Solanum section Androceras»։ Phytochemistry 18 (2): 263–265։ ISSN 0031-9422։ doi:10.1016/0031-9422(79)80067-9 
  14. Handbook of experimental pollination biology։ Jones, C. Eugene., Little, R. John.։ New York: Scientific and Academic Editions։ 1983։ ISBN 0-442-24676-5։ OCLC 8763175 
  15. Паслён колючий Archived 2019-04-21 at the Wayback Machine.(ռուս.) на сайте agrorus.com
  16. Riley Charles Valentine (1876)։ Potato pests.։ New York,: O. Judd company 

Հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]