Jump to content

Մոռացկոտություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մոռացկոտություն
Իմացական գործընթացներ, ձախողում, կորուստ Խմբագրել Wikidata
Cont­ri­bu­ting factor ofomission Խմբագրել Wikidata
Նպաստող գործոնհիշողության խանգարում, Ժամանակ, disruption Խմբագրել Wikidata
Բնութագրվում էnormality Խմբագրել Wikidata
Less thanmemory loss Խմբագրել Wikidata
Handled, miti­ga­ted, or managed byreminder Խմբագրել Wikidata
Հակառակըհուշեր, learning or memory Խմբագրել Wikidata

Մոռացկոտությունը կամ չհիշելը անհատի կարճատև կամ երկարատև հիշողության մեջ արդեն կոդավորված և պահված տեղեկատվության ակնհայտ կորուստը կամ փոփոխությունն է։ Դա ինքնաբուխ կամ աստիճանական գործընթաց է, որի ընթացքում հին հիշողությունները չեն կարողանում վերականգնվել հիշողության պահոցից։ Հիշելու, սովորելու և նոր տեղեկատվությունը պահպանելու հետ կապված խնդիրները տարեց մարդկանց ամենատարածված բողոքներից են[1]։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ տեղեկատվության պարբերական և նպատակային կրկնությունը զգալիորեն բարձրացնում է դրա պահպանման արդյունավետությունն ու տևողությունը։ Այս բարելավումը պայմանավորված է նրանով, որ կրկնությունն օգնում է տեղեկատվությունը փոխանցել երկարաժամկետ հիշողության մեջ[2]։

Մոռացության կորերը (հիշվող նյութի քանակը՝ որպես գործառույթ այն ժամանակի, որը անցել է իրադարձության առաջին ընկալումից հետո) լայնորեն վերլուծվել են։ Վերջին տվյալները ցույց են տալիս, որ աստիճանային ֆունկցիան ապահովում է մոռացկոտության ֆունկցիայի ամենամոտ մաթեմատիկական համապատասխանությունը[3]։

Ընդհանուր տեսք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տվյալ պահին որևէ իրադարձություն չհիշելը դեռ չի նշանակում, որ այն մշտապես մոռացվել է։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ կան առողջարար վարքաձևեր, որոնք որոշ չափով կարող են կանխել հաճախակի մոռացությունը[4]։ Ուղեղը առողջ պահելու և մոռացկոտությունը կանխելու ամենապարզ եղանակներից մեկը ակտիվ մնալն ու մարզվելն է։ Ակտիվ կենսակերպը կարևոր է, քանի որ ընդհանուր առմամբ նպաստում է օրգանիզմի առողջությանը։ Մարմնի ընդհանուր առողջությունը նպաստում է նաև ուղեղի առողջ վիճակին՝ նվազեցնելով բորբոքային գործընթացների հավանականությունը[4]։ Պարզվել է, որ ֆիզիկապես ավելի ակտիվ տարեցների շրջանում մոռացկոտության դեպքերը հանդիպում են ավելի հազվադեպ, քան այն տարեցների, ովքեր պակաս ակտիվ են։ Ավելին, առողջ և հավասարակշռված սննդակարգը բարելավում է ուղեղի գործունեությունը և ծերացման բնական ընթացքը, ինչն ուղիղ ազդեցություն ունի մոռացկոտության հաճախության նվազման վրա[4]։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոռացկոտության մեխանիզմները առաջինն ուսումնասիրողներից մեկն գերմանացի հոգեբան Հերման Էբինգհաուսն էր (1885)։ Իր փորձի միակ սուբյեկտը լինելով՝ նա անգիր սովորեց երեք տառից բաղկացած անհեթեթ վանկային բառերի ցանկեր՝ երկու բաղաձայն և մեկ ձայնավոր մեջտեղում: Այնուհետև նա չափել է, թե որքան հեշտությամբ կարող է նույն ցուցակը նորից սովորել՝ որոշակի ժամանակահատվածից հետո։ Փորձի արդյունքները ցույց են տվել, որ մոռացկոտությունը տեղի է ունենում համակարգված ձևով՝ սկզբում շատ արագ, իսկ հետո աստիճանաբար նվազում է[5]։ Չնայած նրա մեթոդները պարզ էին, Էբինգհաուսի հիմնական եզրակացությունները այսօր էլ համարվում են ճշմարիտ և հաստատվել են մեթոդապես ավելի վստահելի հետազոտություններով[6]։ Նրա արդյունքները ներկայացնող գրաֆիկը, որը կոչվում է Էբինգհաուսի մոռացության կոր, ընդգրկում է երկու եզրակացություն՝ առաջինը՝ որ մեր մոռացածի մեծ մասը կորչում է սովորելուց անմիջապես հետո: Երկրորդը՝ որ մոռացկոտության քանակը ի վերջո կայունանում է[7]։

Մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում, երբ Էբինգհաուսը մշակեց մոռացկոտության կորը, հոգեբան Զիգմունդ Ֆրոյդը առաջ քաշեց մի տեսություն․ մարդիկ դիտավորյալ մոռանում են ինչ-որ բաներ՝ վատ մտքերն ու զգացմունքները խորը մղելու իրենց ենթագիտակցության մեջ, մի գործընթաց, որը նա անվանեց «ճնշում»[8]։ Կան տարաձայնություններ այն հարցում, թե արդյոք (կամ որքան հաճախ) հիշողության ճնշումը տեղի է ունենում իրականում[9], և հոգեբանության հիմնական ուղղությունը պնդում է, որ իրական հիշողության ճնշումը տեղի է ունենում շատ հազվադեպ[10]։

Հիշողության գործընթացային մոդելներից մեկը առաջարկվել է Ռիչարդ Աթկինսոնի և Ռիչարդ Շիֆրինի կողմից 1960-ականներին՝ հիշողության գործառույթը բացատրելու նպատակով։ Հիշողության այս մոդալ մոդելը, որը հայտնի է նաև որպես Աթկինսոն–Շիֆրին մոդել, ենթադրում է, որ գոյություն ունեն հիշողության երեք տեսակ՝ զգայական հիշողություն, կարճաժամկետ հիշողություն և երկարաժամկետ հիշողություն[11]: Հիշողության յուրաքանչյուր տեսակ տարբերվում է իր ծավալով և տևողությամբ։ Մոդալ մոդելի համաձայն՝ տեղեկատվության մոռացվելու արագությունը կապված է այն հիշողության տեսակի հետ, որտեղ տվյալ տեղեկատվությունը պահվում է։ Մոդալ մոդելի համաձայն՝ տեղեկատվությունը մոռացվելու արագությունը կապված է այն հիշողության տեսակի հետ, որտեղ տվյալ տեղեկատվությունը պահվում է։ Առաջին փուլում՝ զգայական հիշողության մեջ, տեղեկատվությունը մոռացվում է ընդամենը մի քանի վայրկյանի ընթացքում։ Երկրորդ փուլում՝ կարճաժամկետ հիշողության մեջ, տեղեկատվությունը մոռացվում է մոտավորապես 20 վայրկյանի ընթացքում։ Իսկ երկարաժամկետ հիշողության մեջ պահվող տեղեկատվությունը կարող է հիշվել րոպեներով կամ նույնիսկ տասնամյակներով, սակայն այն կարող է մոռացվել, եթե տվյալ տեղեկատվության վերականգնման գործընթացները ձախողվեն[5]։

Անցանկալի հիշողությունների վերաբերյալ ժամանակակից տերմինաբանությունը մոտիվացված մոռացկոտությունը բաժանում է անգիտակցական ճնշման (որը վիճարկվում է) և գիտակցական մտքի ճնշման։

Չափումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոռացկոտությունը կարող է չափել տարբեր ձևերով, որոնք բոլորն էլ հիմնված են հիշողության վրա․

Վերարտադրում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չափման այս տեսակի դեպքում մասնակցից պահանջվում է ճանաչել նախկինում սովորած նյութը։ Մասնակցին առաջարկվում է մտապահել նյութերի մի ցանկ։ Ավելի ուշ նրան ներկայացվում է նույն ցանկը՝ լրացուցիչ տեղեկություններով, և նրանից պահանջվում է տարբերակել, թե որ նյութերն էին ընդգրկված սկզբնական ցանկում։ Որքան շատ նյութ նա ճանաչեց, այնքան քիչ տեղեկատվություն է մոռացվել[12]։

Ազատ վերարտադրում և դրա տարբերակները

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազատ վերարտադրումը մարդու հիշողության ուսումնասիրության համար կիրառվող հիմնական պարադիգմաներից մեկն է։ Ազատ վերարտադրման առաջադրանքում փորձարկվող անձին հերթով ներկայացվում է մտապահման ենթակա տարրերի ցանկ։ Օրինակ՝ փորձարարն կարող է բարձրաձայն կարդալ 20 բառից բաղկացած ցանկ՝ յուրաքանչյուր 4 վայրկյանը մեկ ներկայացնելով նոր բառ։ Ցանկի ներկայացման ավարտից հետո փորձարկվողից պահանջվում է վերարտադրել տարրերը (օրինակ՝ գրի առնելով ցանկից որքան հնարավոր է շատ բառեր)։ Սա կոչվում է ազատ վերարտադրման առաջադրանք, քանի որ անձը կարող է տարրերը վերարտադրել իր նախընտրած ցանկացած հերթականությամբ[13]։

Ուղղորդված (կայունացնող հուշումով) վերարտադրում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուղղորդված վերարտադրումը ազատ վերարտադրման փոքր-ինչ փոփոխված տարբերակն է, որը ենթադրում է հուշումների կամ ազդակների ներկայացում՝ վարքագծի դրսևորման հավանականությունը բարձրացնելու նպատակով։ Սովորաբար այս հուշումները այնպիսի խթաններ են, որոնք ուսուցման ընթացքում առկա չեն եղել։ Ուստի մոռացկոտության աստիճանը չափելու համար կարելի է գնահատել, թե փորձարկվողը քանի հուշում է բաց թողնում կամ քանի հուշում է անհրաժեշտ լինում վարքագիծը դրսևորելու համար[12]։

Վերաուսուցման մեթոդ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս մեթոդը մոռացկոտությունը չափում է նախորդ մակարդակին հասնելու համար անհրաժեշտ մարզման քանակով։ Գերմանացի հոգեբան Հերման Էբինգհաուսը (1885) այս մեթոդը կիրառել է ինքն իր վրա։ Նա մտապահում էր անիմաստ վանկերից կազմված ցանկեր, մինչև կարողանում էր դրանք երկու անգամ անսխալ վերարտադրել։ Որոշակի ժամանակահատված անց նա կրկին սովորում էր նույն ցանկը և չափում, թե որքան ժամանակ է պահանջվում առաջադրանքը նորից կատարելու համար։ Եթե առաջադրանքը կատարելու համար անհրաժեշտ էր ավելի քիչ կրկնել, ապա դա վկայում էր, որ մոռացկոտության աստիճանը նվազ էր։ Նրա իրականացրած փորձը համարվում է մոռացկոտության գիտական ուսումնասիրության առաջին համակարգված հետազոտություններից մեկը[12]։

Ճանաչում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մասնակիցներին տրվում է բառերի մի ցանկ, որը պետք է հիշեն։ Այնուհետև նրանց ներկայացվում է նույն ցանկը՝ լրացուցիչ տեղեկություններով, և պահանջվում է տարբերակել, թե որ նյութերն էին ընդգրկված սկզբնական ցանկում։ Որքան շատ տարրեր են նրանք ճանաչում, այնքան քիչ տեղեկատվություն է մոռացվել[14]։

Տեսություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոգեբանության ուսումնասիրության մեջ ակնհայտ մոռացկոտության չորս հիմնական տեսություններն են․

Հուշումներից կախված մոռացկոտություն

Հուշումից կախված մոռացկոտությունը (նաև՝ համատեքստից կախված մոռացում) կամ վերականգնման ձախողումը հիշողությունը վերարտադրելու անհաջողությունն է, որը պայմանավորված է այն խթանների կամ հուշումների բացակայությամբ, որոնք առկա էին հիշողության կոդավորման պահին։ Կոդավորումը հիշողության ձևավորման և պահպանման առաջին փուլն է։ Այն, թե որքան արդյունավետ է տեղեկատվությունը կոդավորվել, կարելի է գնահատել վերականգնման հատուկ թեստերի միջոցով։ Այդ թեստերը կարող են լինել բացահայտ կամ թաքնված օրինակ՝ բառի հատվածների լրացումը[15] ։ Հուշումից կախված մոռացկոտությունը ճանաչողական հոգեբանության մեջ մոռացման հինգ տեսություններից մեկն է։ Այս տեսության համաձայն՝ երբեմն հիշողությունը ժամանակավորապես մոռացվում է միայն այն պատճառով, որ այն հնարավոր չէ վերականգնել, սակայն համապատասխան հուշումը կարող է այն կրկին բերել գիտակցության։ Լավ փոխաբերություն է գրադարանում գիրք որոնելը՝ առանց հղման համարի, վերնագրի, հեղինակի կամ նույնիսկ թեմայի իմացության․ տեղեկատվությունը շարունակում է գոյություն ունենալ, սակայն առանց այդ հուշումների դրա վերականգնման հավանականությունը քիչ է։ Բացի այդ, արդյունավետ վերականգնման հուշումը պետք է համապատասխան լինի տեղեկատվության սկզբնական կոդավորմանը։ Եթե կոդավորման ընթացքում շեշտադրվել է բառի հնչյունական կողմը, ապա օգտագործվող հուշումն էլ պետք է ընդգծի բառի հնչյունական առանձնահատկությունը։ Տեղեկատվությունը առկա է, սակայն առանց համապատասխան հուշումների այն հեշտությամբ չի վերականգնվի։ Կախված տարիքից՝ վերականգնման հուշումները և հմտությունների արդյունավետությունը կարող է պակաս լինել։ Սա հաճախ նկատվում է տարեցների շրջանում, թեև ոչ միշտ։ Երբ տեղեկատվությունը կոդավորվում է և հետագայում վերականգնվում է «ընդմիջումներով վերականգնման» մեթոդի միջոցով, դա կարող է օգնել տարեցներին ավելի արդյունավետ վերարտադրել հիշողության մեջ պահպանված իրադարձությունները[1]։ Տարբեր հետազոտություններ ևս վկայում են, որ հիշողության մեջ առկա են տարիքային փոփոխություններ[15] ։ Մասնավորապես, ցույց է տրվել, որ էպիզոդիկ հիշողության արդյունավետությունը տարիքի հետ նվազում է, և որ տարեցների մոտ մոռացկոտության մակարդակը բարձրանում է այն դեպքերում, երբ երկու տարրեր համակցվում են, սակայն պատշաճ կերպով չեն կոդավորվում[1]։

Օրգանական պատճառներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոռացկոտությունը, որն առաջանում է ուղեղի ֆիզիոլոգիական վնասվածքների կամ դեգրադացիայի հետևանքով, կոչվում է մոռացման օրգանական պատճառներ։ Այս տեսություններն ընդգրկում են արդեն երկարաժամկետ հիշողությունում պահպանված տեղեկատվության կորուստը կամ նոր տեղեկատվությունը կրկին կոդավորելու անհնարինությունը։ Օրինակներն են Ալցհայմերի հիվանդությունը, ամնեզիան, դեմենցիան, կոնսոլիդացիայի տեսությունը և ծերացման պատճառով կենտրոնական նյարդային համակարգի աստիճանական դանդաղումը։

Ինտերֆերենցիայի տեսություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինտերֆերենցիայի տեսությունը հիմնված է այն գաղափարի վրա, որ նոր նյութ սովորելը կարող է հանգեցնել ավելի հին նյութի մոռացման՝ դրանց միջև մրցակցության հետևանքով։ Սա նշանակում է, որ հիշողության մեջ առկա տեղեկատվությունը կոդավորման ընթացքում կարող է խառնվել կամ միավորվել այլ տեղեկատվության հետ, ինչի արդյունքում հիշողությունները աղավաղվում կամ խաթարվում են[16]։ Ըստ այս տեսության՝ միջամտող տարրերը հաճախ ծագում են գերխթանող միջավայրից։ Ինտերֆերենցիայի տեսությունը բաժանվում է երեք ճյուղի՝ պրոակտիվ, ռետրոակտիվ և արտածման ինտերֆերենցիա։ Ռետրոակտիվ և պրոակտիվ արգելակումները հակադիր գործընթացներ են։ Ռետրոակտիվ ինտերֆերենցիայի դեպքում նոր տեղեկատվությունը (նոր հիշողությունները) խանգարում է հին տեղեկատվության վերականգնմանը։ Իսկ պրոակտիվ ինտերֆերենցիայի դեպքում հին տեղեկատվությունն է խանգարում նոր տեղեկատվության վերականգնմանը[17]։ Սա հատկապես վերաբերում է այն դեպքերին, երբ հիշողությունները նման են միմյանց։ Արտածման ինտերֆերենցիան տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ որոշակի տեղեկատվության սկզբնական վերարտադրումը խանգարում է սկզբնական նյութի հետագա վերականգնմանը։ Վերականգնման ձախողման մեկ այլ պատճառ է կոդավորման ձախողումը։ Տեղեկատվությունը պարզապես չի պահպանվում երկարաժամկետ հիշողության մեջ։ Ըստ մակարդակների մշակման տեսության, տեղեկատվության կոդավորման արդյունավետությունը կախված է այն մշակման մակարդակից, որը տվյալ տեղեկատվությունը ստանում է։ Տեղեկատվության որոշ հատվածներ ավելի լավ են կոդավորվում, քան մյուսները․ օրինակ՝ տեսողական պատկերավորմամբ ներկայացված կամ կենսական նշանակություն ունեցող տեղեկատվությունը ավելի հեշտ է փոխանցվում երկարաժամկետ հիշողության պահոցին[18]: Այս տեսության մեջ կա հակասություն․ ենթադրվում է, որ չափազանց խելացի անհատը ավելի արագ կմոռանա տեղեկատվությունը, քան դանդաղ մտածողություն ունեցողը։ Դա բացատրվում է նրանով, որ խելացի անհատը իր մտքում կուտակում է ավելի շատ հիշողություն, որոնք կարող են առաջացնել միջամտություն (ինտերֆերենցիա) և խաթարել կոնկրետ տեղեկատվությունը վերականգնելու կարողությունը[19]։ Ներկայիս հետազոտությունների հիման վրա՝ միջամտության ուսումնասիրությունները հիմնականում իրականացվել են բառերի ցանկերից հիշեցման միջոցով, այլ ոչ թե առօրյա կյանքի իրավիճակների կիրառմամբ, ուստի դժվար է այս տեսության արդյունքները ընդհանրացնել[16]։ Պարզվել է, որ ինտերֆերենցիայի հետ կապված առաջադրանքները նվազեցնում են հիշողության արդյունավետությունը մինչև 20%-ով՝ բացասական ազդեցություն ունենալով ինտերֆերենցիայի բոլոր ժամանակային կետերում, ինչպես նաև նկատվում է մեծ տարբերություն մասնակիցների միջև՝ թե՛ ինտերֆերենցիայի առավելագույն ազդեցության ժամանակի, թե՛ դրա չափի առումով։ Բացի այդ, արագ սովորողները, թվում է, ավելի շատ են ազդվում ինտերֆերենցիայից, քան դանդաղ սովորողները[20]։ Մարդիկ նաև ավելի քիչ հավանականությամբ են հիշում նյութը, երբ միջամտող խթանները ներկայացվում են սովորելուց հետո առաջին տասը րոպեների ընթացքում։ Առանց միջամտության հիշեցման արդյունավետությունը ավելի բարձր է[20]։ Ծայրամասային գործընթացները, ինչպիսիք են կոդավորման ժամանակը, ճանաչման հիշողությունը և շարժողական ընդունակությունները տարիքի հետ նվազում են։ Սակայն պրոակտիվ ինտերֆերենցիան մնում է նմանատիպ մակարդակի վրա։ Սա հակասում է ավելի վաղ հաղորդումներին և ենթադրում է, որ տվյալ պարադիգմայում դիտարկվող արգելակիչ գործընթացները տարեցների մոտ պահպանվում են[21]։

Հետքերի քայքայման տեսություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քայքայման տեսությունը պնդում է, որ երբ մենք ինչ-որ նոր բան ենք սովորում, ուղեղում ձևավորվում է նյարդաքիմիական, ֆիզիկական «հիշողության հետք»։ Ժամանակի ընթացքում այդ հետքը հակված է քայքայվելու, եթե այն պարբերաբար չի օգտագործվում։ Տեսության համաձայն՝ մենք ի վերջո ինչ-որ բան կամ իրադարձություն մոռանում ենք այն պատճառով, որ այդ հիշողությունը ժամանակի ընթացքում անհետանում է։ Եթե չենք փորձում մտովի վերադառնալ որևէ իրադարձության, ապա որքան մեծ է անցած ժամանակահատվածը իրադարձության տեղի ունենալու և այն հիշելու փորձի միջև, այնքան մեծ է հիշողության մոռանալու հավանականությունը։ Այս տեսության շրջանակում ժամանակը համարվում է հիշողության պահպանման վրա ազդող հիմնական գործոնը[22]։

Հետքերի քայքայման տեսությունը բացատրում է ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ հիշողության համակարգերում պահպանվող հիշողությունները և ենթադրում է, որ հիշողությունները մտքում թողնում են որոշակի հետք[16]։ Այս տեսության համաձայն՝ կարճաժամկետ հիշողությունը (ԿԺՀ) կարող է տեղեկատվությունը պահպանել սահմանափակ ժամանակահատվածում՝ մոտավորապես 15–30 վայրկյան, եթե այն չի կրկնվում։ Եթե տեղեկատվությունը չի կրկնվում, այն սկսում է աստիճանաբար մարել և քայքայվել։ Դոնալդ Հեբբը առաջարկել է, որ մուտքային տեղեկատվությունը առաջացնում է նեյրոնների ակտիվացման շղթա, որի արդյունքում ուղեղում ձևավորվում է նյարդաբանական հիշողության հետք։ Սա հանգեցնում է ուղեղում ձևաբանական և/կամ քիմիական փոփոխությունների, որոնք ժամանակի ընթացքում կարող են մարել։ Նեյրոնների կրկնակի ակտիվացումը առաջացնում է սինապսների կառուցվածքային փոփոխություն։ Կրկնության միջոցով այդ ակտիվացումը պահպանվում է կարճաժամկետ հիշողության մեջ այնքան ժամանակ, մինչև տեղի ունենա կայուն կառուցվածքային փոփոխություն։ Այսպիսով, մոռացությունը տեղի է ունենում ուղեղում հիշողության հետքի ավտոմատ քայքայման հետևանքով։ Տեսությունը պնդում է, որ սովորելու և հիշելու միջև տեղի ունեցող իրադարձությունները էական ազդեցություն չունեն հիշեցման վրա․ հիմնական ազդող գործոնը տեղեկատվության պահպանման տևողությունն է։ Հետևաբար, որքան երկար ժամանակ է անցնում, այնքան ավելի շատ հիշողության հետքեր են ենթարկվում քայքայման, և արդյունքում տեղեկատվությունը մոռացվում է։

Հիմնական խնդիրներից մեկն այն է, որ իրական կյանքի իրավիճակներում տեղեկատվության կոդավորման և դրա վերականգնման միջև ընկած ժամանակահատվածը սովորաբար լցված է տարբեր իրադարձություններով, որոնք տեղի են ունենում անհատի հետ։ Հետևաբար դժվար է եզրակացնել, որ մոռացկոտությունը պայմանավորված է միայն ժամանակի տևողությամբ։ Կարևոր է նաև դիտարկել այս տեսության արդյունավետությունը։ Թեև այն թվում է բավականին հավանական և տրամաբանական, գործնականում գրեթե անհնար է այն փորձերով ստուգել։ Դժվար է ստեղծել այնպիսի իրավիճակ, որտեղ նյութի ներկայացման և դրա հետագա հիշեցման միջև լինի ամբողջովին «դատարկ» ժամանակահատված՝ առանց որևէ միջանկյալ ազդեցության[16]։

Այս տեսությանը, ենթադրաբար, հակասում է այն փաստը, որ մարդը կարող է հեծանիվ վարել նույնիսկ տասնամյակներ շարունակ չվարելուց հետո։ «Լուսարձակային հիշողություններ»-ը թվացյալ հակասական ապացույցների ևս մեկ մաս են կազմում։ Ենթադրվում է, որ որոշ հիշողություններ «քայքայվում են», մինչդեռ մյուսները՝ ոչ[փա՞ստ]։ Կարծիք կա, որ քունը կարևոր դեր է խաղում հիշողության հետքի քայքայումը դադարեցնելու կամ դանդաղեցնելու գործում, թեև այդ գործընթացի ճշգրիտ մեխանիզմը դեռևս ամբողջությամբ պարզված չէ։

Ուղեղում տեղի ունեցող ֆիզիկական և քիմիական փոփոխությունները հանգեցնում են հիշողության հետքի ձևավորմանը, և սա հիմնված է հիշողության հետքի տեսության վրա։ Տեղեկատվությունը, որը մուտք է գործում կարճաժամկետ հիշողություն, պահպանվում է ընդամենը մի քանի վայրկյան (մոտ 15–20 վայրկյան) և մարում է, եթե չի կրկնվում, քանի որ նյարդաքիմիական հիշողության հետքը արագորեն անհետանում է։ Հետքի քայքայման տեսության համաձայն՝ նոր հիշողությունների ձևավորման և դրանց վերականգնման միջև տեղի ունեցող իրադարձությունները չեն ազդում հիշեցման վրա։ Սակայն այդ երկու պահերի միջև անցած ժամանակահատվածն է որոշում՝ տեղեկատվությունը կպահպանվի, թե՞ կմոռացվի։ Այստեղ դիտվում է հակադարձ համեմատական կապ․ որքան կարճ է ժամանակահատվածը, այնքան ավելի շատ տեղեկատվություն կարելի է հիշել։ Մյուս կողմից, եթե ժամանակահատվածը երկար է, ավելի քիչ տեղեկատվություն կարելի է հիշել կամ ավելի շատ տեղեկատվություն կմոռացվի։ Այս տեսությունը քննադատվում է այն պատճառով, որ չի բացատրում, թե ինչու որոշ հիշողություններ կարող են պահպանվել, իսկ մյուսները՝ մարել, նույնիսկ եթե ձևավորման և հիշեցման միջև անցել է երկար ժամանակ։ Այս իրավիճակում կարևոր դեր է խաղում նորությունը։ Օրինակ՝ մարդիկ ավելի հավանական է, որ հիշեն իրենց արտասահմանում անցկացրած առաջին օրը, քան դրան հաջորդած բազմաթիվ օրերը։ Բացի այդ, զգացմունքներն նույնպես կարևոր դեր են կատարում հիշողության պահպանման գործընթացում[23]։

Խանգարումներ և մոռացկոտության բացակայություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մոռանալը կարող է շատ տարբեր պատճառներ ունենալ, քան պարզապես պահված տեղեկատվության վերացումը։ Մոռացկոտությունը կարող է նշանակել տեղեկության հասանելիության դժվարություններ, դրա գոյության հետ կապված խնդիրներ, կամ կարող է ունենալ այլ պատճառներ՝ օրինակ, վթարից առաջացած ամնեզիա։

Մոռանալու անհնարինությունը կարող է առաջացնել հոգեբանական տագնապ, ինչպիսին նկատվում է հետվթարային սթրեսային խանգարումներում կամ հիպերտիմեզիայում (երբ մարդիկ ունեն արտադրվող ծավալով և չափազանց մանրամասն ինքնակենսագրական հիշողություն)։

Սոցիալական մոռացկոտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոգեբանները ուշադրություն են հրավիրել «մոռացման սոցիալական ասպեկտների» վրա[24]։ Չնայած հաճախ ազատ սահմանմանը, սոցիալական ամնեզիան ընդհանուր առմամբ համարվում է կոլեկտիվ հիշողության հակառակը։ «Սոցիալական ամնեզիան» առաջին անգամ քննարկել է Ռասել Ջեյքոբին , սակայն նրա կողմից այս տերմինի օգտագործումը սահմանափակվում էր նեղ մոտեցմամբ, հիմնականում կենտրոնանալով այն բանի վրա, ինչը նա ընկալում էր որպես հոգեբանության մեջ հոգեվերլուծական տեսության համեմատական ​​անտեսում։ Մշակութային պատմաբան Պիտեր Բյորկը ենթադրել է, որ «արժե ուսումնասիրել մոռացկոտության սոցիալական կառուցվածքը, այն կանոնները, որոնցով իրականացվում են բացառումը, ճնշումն ու ճնշող մեխանիզմները, ինչպես նաև այն հարցը, թե ով է ուզում, որ ուրիշը ինչ մոռանա և ինչի համար[25]»։ Երկու դարերի պատմության մեջ անցկացված մանրակրկիտ ուսումնասիրություններում Գայ Բեյները առաջադրել է «սոցիալական մոռացկոտություն» հասկացությունը, որը տարբերում է «հավաքական ամնեզիա» և «ամբողջական մոռացություն» պարզ գաղափարներից, և նշել է, որ «սոցիալական մոռացկոտությունը գտնվում է հասարակական լռության և նեղ անձնական հիշողության սահմանագծում[26]»։ Փիլիսոփա Վալտեր Բենջամինը սոցիալական մոռացկոտությունը կապում է ներկայիս շահերի հետ՝ նշելով, որ «անցյալի յուրաքանչյուր պատկեր, որը ներկայիս կողմից չի ճանաչվում որպես իր մտահոգություններից մեկը, անդառնալիորեն անհետանալու վտանգի տակ է[27] »։ Այս դիտարկման հիման վրա սոցիոլոգ Դեյվիդ Լոյպոլդը նշել է, որ մրցակցող ազգային պատմություններում այն, ինչը ճնշված կամ մոռացված է մեկ ազգային պատմության մեջ, կարող է հայտնվել մյուսի անցյալի պատմությունների կենտրոնում, ինչն հաճախ հանգեցնում է հակադիր պատկերացումների անցյալի վերաբերյալ[28]։

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 Maddox, G. B.; Balota, D. A.; Coane, J. H. & Duchek, J. M. (2011). «The role of forgetting rate in producing a benefit of expanded over equal spaced retrieval in young and older adults». Psychology and Aging. 26 (3): 661–670. doi:10.1037/a0022942. PMC 3168729. PMID 21463056.
  2. ↑ Wayne, W. & McCann, D. (2007). Psychology: Themes & Variety 2nd Canadian ed. Nelson Education Ltd: Thompson Wadsworth Publisher. ISBN 978-0-17-647273-3.
  3. ↑ John T. Wixted; Shana K. Carpenter. «The Wickelgren Power Law and the Ebbinghaus Savings Function» (PDF). Psychological Science. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016 թ․ ապրիլի 8-ին. Վերցված է 2016 թ․ օգոստոսի 31-ին.
  4. 1 2 3 Szabo, A. N.; McAuley, E.; Erickson, K. I.; Voss, M.; Prakash, R. S.; Mailey, E. L.; Kramer, A. F.; և այլք: (2011). «Cardiorespiratory fitness, hippocampal volume, and frequency of forgetting in older adults». Neuropsychology. 25 (5): 545–553. doi:10.1037/a0022733. PMC 3140615. PMID 21500917.
  5. 1 2 Kohn, Art (2015 թ․ փետրվարի 9). «Use It or Lose It». TD.
  6. ↑ Murre, Jaap M. J.; Dros, Joeri (2015 թ․ հուլիսի 6). «Replication and Analysis of Ebbinghaus' Forgetting Curve». PLOS ONE. 10 (7) e0120644. Bibcode:2015PLoSO..1020644M. doi:10.1371/journal.pone.0120644. PMC 4492928. PMID 26148023.
  7. ↑ Hockenbury, Sandra. (2010)
  8. ↑ «Memory: Forgetting». Spark Notes. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 2-ին.
  9. ↑ McNally, R.J. (2004). «The Science and Folklore of Traumatic Amnesia». Clinical Psychology: Science and Practice. 11 (1): 29–33. doi:10.1093/clipsy/bph056.
  10. ↑ «Repressed Memories and Recovered Memory Therapy». Jan Groenveld.
  11. ↑ Malmberg, Kenneth J.; Raaijmakers, Jeroen G. W.; Shiffrin, Richard M. (2019 թ․ հունվարի 28). «50 years of research sparked by Atkinson and Shiffrin (1968)». Memory & Cognition. 47 (4): 561–574. doi:10.3758/s13421-019-00896-7. PMID 30689198.
  12. 1 2 3 Chance, Paul (2014). Learning and behavior (Seventh ed.). Jon-David Hague. էջեր 346–371. ISBN 978-1-111-83277-3.
  13. ↑ Bjork, Robert A.; Woodward, Addison E. (1973). «Directed forgetting of individual words in free recall». Journal of Experimental Psychology. 99: 22–27. doi:10.1037/h0034757.
  14. ↑ http://www.chegg.com. (n.d.). Learn About Measures Of Forgetting | Chegg.com. [online] Available at: https://www.chegg.com/learn/psychology/introduction-to-psychology/measures-of-forgetting(չաշխատող+հղում).
  15. 1 2 Craik, F. M., & Rose, N. S. (2011). Memory encoding and aging: A neurocognitive perspective. Neuroscience And Biobehavioral Reviews
  16. 1 2 3 4 McLeod, Saul. «Forgetting». Simply Psychology. Վերցված է 2014 թ․ մայիսի 1-ին.
  17. ↑ Underwood, B.J. (1957). 'Interference and forgetting' in Psychological Review
  18. ↑ E Bruce Goldstein (2019). Cognitive psychology : connecting mind, research, and everyday experience. 5th ed. Boston, Ma, Usa: Cengage.
  19. ↑ «Forgetting». Canadian Medical Association Journal. 90 (13): 794. 1964. PMC 1922558. PMID 20327804.
  20. 1 2 Sosic-Vasic, Zrinka; Hille, Katrin; Kröner, Julia; Spitzer, Manfred; Kornmeier, Jürgen (2018 թ․ փետրվարի 16). «When Learning Disturbs Memory – Temporal Profile of Retroactive Interference of Learning on Memory Formation». Frontiers in Psychology. 9: 82. doi:10.3389/fpsyg.2018.00082. PMC 5820352. PMID 29503621.
  21. ↑ Archambeau, Kim; Forstmann, Birte; Van Maanen, Leendert; Gevers, Wim (2020 թ․ փետրվար). «Proactive interference in aging: A model-based study». Psychonomic Bulletin & Review. 27 (1): 130–138. doi:10.3758/s13423-019-01671-0. PMC 7000511. PMID 31797260. S2CID 208620951.
  22. ↑ «The Decay Theory of Forgetting». Արխիվացված է օրիգինալից 2011-12-11-ին. Վերցված է 2011-12-01-ին.
  23. ↑ Ricker, Timothy J.; Vergauwe, Evie; Cowan, Nelson (2016 թ․ հոկտեմբեր). «Decay Theory of Immediate Memory: From Brown (1958) to Today (2014)». Quarterly Journal of Experimental Psychology. 69 (10): 1969–1995. doi:10.1080/17470218.2014.914546. PMC 4241183. PMID 24853316.
  24. ↑ Hirst, William; Yamashiro, Jeremy K. (2018), «Social Aspects of Forgetting», in Meade, M.L.; և այլք: (eds.), Collaborative Remembering: Theories, Research, and Applications, Oxford University Press, էջեր 76–99
  25. ↑ Burke, Peter (1989), «History as Social Memory», in Butler, Thomas (ed.), Memory: History, Culture and the Mind, Blackwell, էջեր 97–113
  26. ↑ Beiner, Guy (2018). Forgetful Remembrance: Social Forgetting and Vernacular Historiography of a Rebellion in Ulster. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-874935-6.
  27. ↑ Benjamin, Walter (c. 1986) [1968]. Illuminations. Hannah Arendt, Harry Zohn. New York: Schocken Books. էջ 255. ISBN 0-8052-0241-2. OCLC 12947710.
  28. ↑ Leupold, David (2020). Embattled dreamlands: the politics of contesting Armenian, Kurdish and Turkish memory. New York: Routledge. էջ 9 page. ISBN 978-0-429-34415-2. OCLC 1130319782.

Աղբյուրներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիքաղվածքն ունի քաղվածքների հավաքածու, որոնք վերաբերում են
Տես՝ forgetting Վիքիբառարան, բառարան և թեզաուրուս
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մոռացկոտություն» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Մոռացկոտություն&oldid=10729214» էջից