Մոնղոլագիտություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Մոնղոլագիտություն, գիտությունների համակարգ, որն ուսումնասիրում է մոնղոլական ժողովուրդների պատմությունը, տնտեսությունը, հնագիտությունը, ազգագրությունը, լեզուն և գրականությունը։

Մոնղոլագիտության զարգացման հիմք են ծառայել XIII—XVII դդ․ մոնղական հեղինակների ստեղծագործությունները, չինական դինաստիական ժամանակագրությունները, չինական, պարսկական, արաբական, հայ, վրացի հեղինակների և ռուս տարեգիրների գործերը, ճանապարհորդների և դեսպանների հուշերը (Պլանո Աարպինի, Ռուբրուկ, Մ՜արկո Պոլո և ուրիշներ)։ Մոնղոլագիտությունը Եվրոպայում սկսել է զարգանալ XVIII դ․, երբ ֆրանսիացի միսիոներ չինագետներ ժ․ Բ․ Դյուգալդը, դը Գինը, Մայան և ուրիշներ առաջին անգամ շրջանառության մեջ են դրել չինական ժամանակագրությունների և պատմական երկերի մի շարք տեղեկությունները մոնղոլների մասին։ Նույն ժամանակ Ռուսաստանում պատմաբաններ Գ․ Ֆ․ Միլլերը և Ի․ Ե․ Ֆիշերը օգտագործել են ռուս, դիվանների փաստաթղթերը Մոնղոլիայի մասին, իսկ չինագետներ Ի․ Կ․ Ռոսսոխինը և Ա․ Լ․ Լեոնտևը չինարենից և մանջուրերենից թարգմանել են Մոնղոլիայի պատմության վերաբերյալ երկեր։ Տարածքային մոտիկության և ռուս-մոնղոլական երկարատև բազմակողմանի կապերի շնորհիվ XIX դ. Ռուսաստանը դարձել է մոնղոլագիտության ճանաչված կենտրոն։ Մոնղոլական քերականության մասին Ի․ Ցա․ Շմիդտի (XIX դ․ սկիզբ) գործը սկզբնավորել է մոնղական լեզվագիտությունը, և, ընդհանրապես, մոնղոլական բանասիրությունը Ռուսաստանում ու Արևմտյան Եվրոպայում։ Ռուսաստանում հիմնական ուղղություններն էին աղբյուրագիտությունը, գրական հուշարձանների հրատարակումը, բանասիրությունը, իսկ պատմության բնագավառում՝ միջնադարագիտությունը։ Շմիդտի, Ա․ Վ․ Լիպովցևի, Պ․ Ի․ Կաֆարովի, Դ․ Բանզարովի և ուրիշների հրապարակումները գիտության համար բացահայտեցին մոնղ․ մի շարք ժամանակագրություններ և տարեգրություններ։ Ն․ Ցա․ Բիչուրինի, Ի․ Ն․ Բերեզինի, Ք․ Պ․ Պատկանյանի, Վ․ Մ․ Ուսպենսկու, Ն․ Ի․ Վեսելովսկու, Վ․ Լ․ Կոտվիչի և ուրիշների ուսումնասիրությունները գիտական շրջանառության մեջ դրեցին չինական, հայկական և արաբական բազմաթիվ սկզբնաղբյուրներ, ազգագրական և հնագիտական նյութեր։ Լեզվաբաններ և բանասերներ Ա․ Ա․ Բոբրովնիկովի, Օ․ Մ․ Կովալևսկու, Կ․ Ֆ․ Գոլստունսկու և ուրիշների աշխատությունները զգալի ներդրում էին մոնղոլական լեզուների, բանահյուսության և գրականության ուսումնասիրության գործում։ Արևմտաեվրոպական ուսումնասիրողների մեջ XIX դ․ կարևոր տեղ է գրավում շվեդ, գիտնական Ա․ դ’Օսսոնը, որը գրել է աշխատություն Մոնղոլիայի պատմության վերաբերյալ՝ առաջին անգամ օգտագործելով Ռաշիդ ադ Դինի «Տարեգրությունների ժողովածուն», Զուվեյնիի երկերը, պարսկերեն, հայերեն, արաբերեն, վրացերեն և այլ լեզուներով սկզբնաղբյուրներ։ Չինական աղբյուրների հիման վրա գործեր է հրապարակել ֆրանսիացի գիտնական Ա․ Ռեմյուզեն։ Մոնղոլների պատմության վերաբերյալ եռահատոր երկ է հրատարակել անգլիացի պատմաբան Հ․ Հաուորսը։ XIX դ․ 2-րդ կեսին լույս տեսան Ֆ․ էրդմանի (Գերմանիա), Կ․ Դուգլասի և Դ․ Կառատերսի (Մեծ Բրիտանիա) աշխատությունները Մոնղոլիայի պատմության վերաբերյալ։ Բուրժուական շատ մոնղոլագետների աշխատություններին բնորոշ էին օբյեկտիվիզմը, եվրոպակենտրոն միտումները և գաղութատիրության ջատագովությունը։ XIX—XX դդ․ սահմանագծին համաշխարհային ճանաչում ստացան Վ․ Վ․ Բարոչդի աշխատությունները։ Նա առաջիններից էր, որ մեծ ուշադրություն դարձրեց մոնղոլների սոցիալ-տնտեսական պատմությանը։ Լայն գործունեություն ծավալեցին ճանապարհորդներ Պ․ Կ․ Կոզլովը և Գ․ Ե․ Գրում-Գրժիմայլոն, երևան եկան Մոնղոլիայի էկոնոմիկայի վերաբերյալ Մ․ Ի․ Բոգոլեպովի և Մ․ Ն․ Սոբոլևի, Ա․ Պ․ Բոլոբանի և ուրիշների ուսումնասիրությունները։

Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը նոր փուլ բացեց մոնղոլագիտությունյան մեջ։ Խորհրդային գիտնականներ Ի․ Մ․ Մայսկու, Ա․ Դ․ Կալլիննիկովի և ուրիշների ուսումնասիրություններում քննվել են ֆեոդալական Մոնղոլիայի հասարակական֊տնտ եսական հարաբերությունների, ազգային-ազատագրական շարժման, 1921-ի ժողովրդական հեղափոխության ևն խնդիրները։ Բ․ Ցա․ Վլադիմիրցովի ԳԻՐՔԸ մոնղոլների հասարակական կարգի մասին, դրեց նախահեղափոխական Մոնղոլիայի և ընդհանրապես վաչկատուն ժողովուրդների պատմության մարքսիստական ուսումնասիրության հիմքը։ Մոնղոլական բանահյուսության վերաբերյալ Վլադիմիրցովի աշխատությունները կանխորոշեցին բանասիրական հետազոտությունների հետագա բաժանումը լեզվաբանական, տեքստաբանական և գրականագիտական բնագավառների։ Ս․ Ա․ Կոզինը հրապարակեց XIII դ․ գրական հուշարձան «Նվիրական ասք»-ի բնագիրը և ռուս, թարգմանությունը (<Ասք»-ի ուսումնասիրությանը աշխատություններ են նվիրել հունգարացի Լ․ Լիգետին, ֆրանսիացի Ա․ Մոսարտը և Պ․ Պելլիոն, գերմ․ է․ Հենիշը, մոնղոլացի լեզվաբան Մ․ Գաադամբան, ժամանակակից մոնղոլ «Նվիրական ասք»֊ը հրատարակել է Ց․ Դամդինսուրենը)։ Կոզինը ուսումնասիրել է նաև «Դեսերիական» Ա «Զանգարիական» էպոսները։ Ն․ Պ․ Շաստինան հրատարակել է մոնղ․ «Շարա թուշի» և «Ալթան թոբչի» տարեգրությունների թարգմանությունը և ուսումնասիրությունը։ Սովետական Մ․ զարգացել է ՄԺՀ գիտական հիմնարկների հետ սերտ համագործակցության պայմաններում։ Մոնղոլագիտությունյան խնդիրներին զգալի ուշադրություն է դարձվում ԽՍՀՄ հանրապետություններում։ Մոնղոլագիտությունյան խնդիրներ են ուսումնասիրել աշխարհագրագետները (Վ․ Ա․ Օբրուչև, է․ Մ․ Մուրզան), հնագետները (Ս․ Վ․ Կիսելյով, Ա․ Պ․ Օկլադնիկով), բանասերները (Դ․ Դ․ Սանժեն, Ցոլ․ Ն․ Ռյորիխ, Գ․ Ն․ Ռումյանցն և ուրիշներ), պատմաբանները (Ա․ Յու․ Ցակուբովսկի, Լ․ Ս․ Պուչկովսկի, Լ․ Ն․ Գումիլյով, Լ․ Մ․ Գատաուլլինա և ուրիշներ), տնտեսագետները (Ս․ Կ․ Ռոշչին, Գ․ Ս․ Մատվեևա և ուրիշներ) են։ Մոնղոլագիտության մեջ մեծ ավանդ ունեն մոնղոլ գիտնականները։ ժողովրդական իշխանության տարիներին նրանք կատարել են հիմնարար ուսումնասիրություններ պատմության (Բ․ Շիրենդիբ, Շ․ Նացագդորժ, Ն․ Սեր Օշավ, Շ․ Բիրա, Բ․ Թուդե և ուրիշներ), տնտեսագիտության (Ն․ ժագվարալ, Դ․ Դուգար), աշխարհագրության (Շ․ Ցեգմիդ, Բ․ Գունգադաշ), գրականության (Ց․ Դամդինսուրեն, Շ․ Լուվսանվանդան, Բ․ Ռինչեն և ուրիշներ), արվեստի բնագավառում։ Մոնղոլագիտության կարևոր կենտրոններ են ՄԺՀ ԳԱ հասարակական գիտ․ հաստատությունները։ Ուլան Բատորում հրատարակվում է պատմաբանասիրական հուշարձանների մատենաշար («Monumenta Historical, «Studia Folklorica», «Corpus scriptorummongolorum» են)։ Կազմակերպվում են ինքնուրույն և համատեղ (սովետական և սոցիալիստական մյուս երկրների գիտնականների հետ) արշավախմբեր։ 1940-ական թթ․ վերջից մոնղոլագիտությունը զարգացել է սոցիալիստական երկրներում՝ ԳԴՀ-ում (Կ․ Գուբեր, է․ Տաուբե, Ռ․ Բաուվե), ԼԺՀ-ում (Ս․ Կալուժինսկի, Մ․ Լևիցկի և ուրիշներ), ՀԺՀ-ում (Լ․ Լիգետի, Դ․ Կարա, Ա․ Ռոնա Տաշ), ՉԽՍՀ-ում (Պ․ Պոուխա), այնուհետև ԲԺՀ-ում և ՌՍՀ-ում։ Մոնղոլագիտության նվաճումները սոցիալիստական երկրներում նպաստում են համաշխարհային մոնղոլագիտության մեջ առաջավոր գիտական մեթոդաբանության հաստատմանը։ Մոնղոլագետների համաշխարհային գիտաժողովները (1959, 1970, Ուլան Բատոր) հաստատեցին մարքսիստական ուղղության առաջատար դերը մոնղոլագիտության մեջ։ Բուրժուական երկրներում մոնղոլագիտության հիմնական ուղղություններն են աղբյուրագիտությունը, լեզվաբանությունը, բանասիրությունը և սկզբնաղբյուրների հրատարակումը (հիմնականում՝ ԱՄՆ-ում և ԳՖՀ-ում)։ Մոնղոլների պատմության, լեզվի և գրականության վերաբերյալ ուսումնասիրություններ են կատարվել ԳՖՀ-ում (Վ․ Հայսսիգ), ԱՄՆ-ում (Ֆ․ Լեսսինգ, Ջ․ Կրյուգեր և ուրիշներ), Ճապոնիայում (Կ․ Սակամոտո, Մ․ Մուրակամի, Ս․ Իվամուրա և ուրիշներ)։ 1950-ական թթ․ կեսին Մեծ Բրիտանիայում և առանձնապես ԱՄՆ-ում։ (Օ․ Լատտիմոր, Ջ․ Ֆրիտերս) ու ճապոնիայում (Կ․ Տանակա) նկատվել է զգալի հետաքրքրություն ՄԺՀ նորագույն պատմության, քաղաքականության, միջազգային դրության, տնտեսության, պետական կառուցվածքի նկատմամբ։ Սակայն այդ ուսումնասիրություններից մի քանիսն ունեն միտումնավոր բնույթ՝ առանձնապես սովետա-մոնղոլական հարաբերությունների հարցերում (Ռ․ Ռուպեն, Ու․ Բալլիս և ուրիշներ՝ ԱՄՆ, Զ․ Բոուդեն՝ Մեծ Բրիտանիա)։ ԽՍՀՄ-ում մոնղոլագիտությյան կենտրոններն են Մոսկվայի արևելագիտության ինստիտուտըը և Լենինգրադի՝ նրա բաժանմունքը, ԽՍՀՄ ԳԱ ազգագրության, համաշխարհային սոցիալիստական սիստեմի էկոնոմիկայի, հնագիտության ինստիտուտները, ԽՍՀՄ ԳԱ Սիբիրի բաժանմունքի Բուրյաթական ֆիլիալի հասարակական գիտությունների ինստիտուտըը Ուլան Ուդեում, Կալմիկական ԻՍՍՀ Մինիստրների խորհրդին կից լեզվի, գրականության և պատմության ինստիտուտըը էլիստայում, ԽՍՀՄ ԳԱ Սիբիրի բաժանմունքի պատմության, գրականության և փիլիսոփայության ինստիտուտըը Նովոսիբիրսկում։ Մոնղոլագիտական կադրեր պատրաստում են Մոսկվայի համալսարանին կից Ասիայի և Աֆրիկայի ինստիտուտը, միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտը, Լենինգրադի համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետը, Իրկուտսկի համալսարանը։ Սոցիալիստական երկրներում մոնղոլագիտության կենտրոններն են՝ ՄԺՀ ԳԱ պատմության, լեզվի և գրականության, փիլիսոփայության, հասարակագիտության և իրավունքի ինստիտուտները, ԲԺՀ, ԳԴՀ, ԼԺՀ, ՀԺՀ արևելագիտական կենտրոնները, Ուլան Բատորի, Բուդապեշտի, Բեռլինի, Վարշավայի համալսարանները։

ԽՍՀՄ-ում մոնղոլագիտության հարցերը լուսաբանվում են «Народы Азии и Африки», «Проблемы Дальнего Востока», «Азия и Африка сегодня» և այլ ամսագրերում ու պարբերականներում, սոցիալիստական երկրներում՝ «БНМАУ-ын Шинжлэх ухааны ака- демийп мэдээ» (Ուլան Բատոր, 1961-ից), «Эдийн засгийн асуудал» (Ուլան Բատոր, 1956-ից), «Acta Orientalia․․․» (Բուդապեշտ, 1950-ից), «Novy Orient» (Պրագա, 1945-ից), «Rosznik oriental is tycz- ny» (Կրակով, 1914-ից)։ Կապիտալիստական երկրներում մոնղոլագիտությամբ զբաղվում են ԱՄՆ-ի, Ինդիանայի, Կոլումբիայի, Հարվարդի, Մեծ Բրիտանիայում՝ Լիդսի, Ֆրանսիայում՝ Փարիզի, ԳՖՀ-ում՝ Բոննի, Մյունխենի, Վիսբադենի, Դանիայում՝ Կոպենհագենի, Ճապոնիայում՝ Տոկիոյի, Օսակայի, Կիոտոյի համալսարաններում և այլուր։ Մոնղոլագիտության հարցերը լուսաբանվում են «Journal Asiatique» (P․, 1822-ից) և այլ պարբերականներում։ Մոնղոլագիտության համար կարևոր են XIII դհայ մատենագիրների (Վանական Վարդապետ, Կիրակոս Գանձակեցի, Վարդան Արևելցի, Գրիգոր Ակներցի, Ստեփանոս Օրբելյան, Սմբատ Գունդստաբլ, Հեթում Պատմիչ) տեղեկությունները և հայ պատմաբանների (Մ․ Չամչյան, Ղ․ Ալիշան, Ք․ Պատկանյան, Լեո, Հ․ Մանանդյան, Լ․ Խաչիկյան, Մ․ Երեմյան, Լ․ Բաբայան և ուրիշներ) ուսումնասիրությունները՝ մոնղոլների պատմության, Մերձավոր և Միջին Արևելքի ժողովուրդների հետ մոնղոլների փոխհարաբերությունների վերաբերյալ։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 7, էջ 702 CC-BY-SA-icon-80x15.png