Մողեսակոնքավորներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մողեսակոնքայիններ
Herrerasaurusskeleton.jpg
Դասակարգում
Թագավորություն  Կենդանիներ (Animalia)
Տիպ/Բաժին Քորդավորներ (Chordata)
Ենթատիպ Ողնաշարավորներ (Vertebrata)
Ինֆրատիպ Gnathostomata
Վերնադաս Չորքոտանիներ (Tetrapoda)
Դաս Սողուններ (Reptilia)
Վերնակարգ Դինոզավրեր (Dinosauria)
Կարգ Մողեսակոնքայիններ (Saurischia)
Seeley, 1888
Saurischia.jpg

Մողեսակոնքավորներ[1], կամ մողեսակոնքավոր դինոզավրեր, կամ զավրիսքներ[2] (լատ. Saurischia), դինոզավրերի՝ ավանդաբար առանձնացվող երկու հիմնական ճյուղերից մեկը (թռչնակոնքավորների հետ մեկտեղ)[3], որը պատմականորեն դիտարկվում է որպես կենդանիների կարգ[4][5]։ Ի տարբերություն թռչնակոնքավորների՝ մողեսակոնքավորների pubic ոսկրերը նախապես թեքված են եղել առաջ (որոշ ներկայացուցիչների՝ գերերազավրիդների[6], տերիզինոզավրիդների[7], դրոմեոզավրիդների[8] և թռչունների մոտ[9]pubic ոսկրերը ետ են թեքված)։ Ուշագրավ է, որ ոչ թե թռչնակոնքավորները, այլ հենց մողեսակոնքավորներն են թռչունների ծագման սկիզբը դրել, իսկ թռչունները, հնէաբանների շրջանում գերիշխող պատկերացումների համաձայն, մողեսակոնքավորների միակ խումբն են, որ հաղթահարել, վերապրել են կավճա-պալեոգենային զանգվածային մահացման շրջանը[3]։

Մողեսակոնքավորները սովորաբար համարվում են մոնոֆիլետիկ («բնական») խումբ, որի մեջ ներառվում են eusaurischia-ի («իսկական մողեսների») խմբի կազմում ընդգրկված թերոպոդների (Theropoda) և զավրոպոդոմորֆների (Sauropodomorpha) մեծաքանակ ճյուղավորումներ[3], ինչպես նաև Herrerasauria-ի կողային բազալ ճյուղը[10][11], որը երբեմն որոշ մասնագետների կողմից տեղադրվում է թերոպոդների կազմում[12]։ Ըստ այլընտրանքային տեսակետի՝ թերոպոդները թռչնակոնքավորներին ավելի՛ մոտ են, քան զավրոպոդոմորֆներին, ուրեմնև՝ մողեսակոնքավորները ավանդական ընկալմամբ պարաֆիլետիկ («արհետական») խումբ են, որը կամ պետք է կազմացրվի, կազմալուծվի, կամ վերասահմանվի, վերաորոշարկվի (վերջինիս դեպքում նրա կազմը արմատապես կփոխվի)[13][14][15]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. [[Еськов, Кирилл Юрьевич|Symbol support vote.svg Կողմ]]. Словарь названий живых и ископаемых организмов // Удивительная палеонтология: история Земли и жизни на ней. — М. : ЭНАС, 2008. — 312 с. — ISBN 978-5-91921-129-7.
  2. Татаринов, 2009, էջ 68
  3. 3,0 3,1 3,2 Британника онлайн|525532|Saurischia|2021-05-17
  4. Seeley H. G. I. On the classification of the fossil animals commonly named Dinosauria(անգլ.) // Proceedings of the Royal Society of London : journal. — 1888. — В. 258—265. — Т. 43. — С. 165—171. — doi:10.1098/rspl.1887.0117
  5. Benton, 2015, էջ 440
  6. Paul, 1988, էջեր 248—250
  7. Weishampel, Dodson & Osmolska, 2004, chpt. 7: "Therizinosauroidea" by J. M. Clark, Կաղապար:Нп4, and R. Barsbold, էջեր 151—164
  8. Weishampel, Dodson & Osmolska, 2004, chpt. 10: "Dromaeosauridae" by P. J. Makovicky and Կաղապար:Нп4, էջեր 196—210
  9. Weishampel, Dodson & Osmolska, 2004, chpt. 11: "Basal Avialae" by Կաղապար:Нп4, էջեր 210—231
  10. Կաղապար:Нп4, Agnolin F. L., Կաղապար:Нп4, Müller R. T., Martinelli A., Langer M. Review of the fossil record of early dinosaurs from South America, and its phylogenetic implications(անգլ.) // Կաղապար:Нп4. — 2021. — С. 103341. — ISSN 0895-9811. — doi:10.1016/j.jsames.2021.103341
  11. Langer M. C., Կաղապար:Нп4, Rauhut O. W. M., Կաղապար:Нп4, Knoll F. Untangling the dinosaur family tree(անգլ.) // Nature : journal. — 2017. — В. 7678. — Т. 551. — С. E1—E3. — ISSN 1476-4687. — doi:10.1038/nature24011
  12. Կաղապար:Нп4 The Early Evolution of Archosaurs: Relationships and the Origin of Major Clades(անգլ.) // Կաղապար:Нп4 : journal. — 2011. — В. 352. — Т. 2011. — С. 1—292. — ISSN 1937-3546 0003-0090, 1937-3546. — doi:10.1206/352.1
  13. Baron M. G., Norman D. B., Barrett P. M. A new hypothesis of dinosaur relationships and early dinosaur evolution(անգլ.) // Nature : journal. — 2017. — В. 7646. — Т. 543. — С. 501—506. — ISSN 1476-4687. — doi:10.1038/nature21700
  14. Baron M. G., Norman D. B., Barrett P. M. Baron et al. reply(անգլ.) // Nature : journal. — 2017. — В. 7678. — Т. 551. — С. E4—E5. — ISSN 1476-4687. — doi:10.1038/nature24012
  15. Cau A. The assembly of the avian body plan: a 160-million-year long process(անգլ.) // Bollettino della Societa Paleontologica Italiana : journal. — 2018. — В. 1. — Т. 57. — С. 1–25. — ISSN 0375-7633. — doi:10.4435/BSPI.2018.01

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռուսերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Брусатти С. - Время динозавров. Новая история древних ящеров։ науч. ред. А. О. Аверьянов, 2019։ оригинал=The Rise and Fall of the Dinosaurs։ A New History of a Lost World|; М., издательство Альпина нон-фикшн, страниц=358, isbn 978-5-91671-893-5
  • нп4 Динозавры. 150 000 000 лет господства на Земле / науч. ред. А. О. Аверьянов, д-р биол. наук. — М.: Альпина нон-фикшн, 2019. — 223 с. — ISBN 978-5-91671-940-6
  • Очерки по эволюции рептилий-291, часть=Ящеротазовые динозавры, или заврисхии, с=68—125

Անգլերեն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]