Մոլորակներ Նեպտունի ուղեծրից դուրս

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Նեպտունը հայտնաբերելուց հետո 1846 թվականին կարծիք կար, որ նրա ուղեծրից դուրս կարող է լինել այլ մոլորակ: XIX դարի կեսերին սկսվեցին նրա որոնումները: 20-րդ դարի սկզբին Պերսիվալ Լոուելը ստանձնեց «X մոլորակի» որոնումը: X մոլորակի վարկածով նա բացատրեց գազային հսկաների միջև եղած հաշվարկային և փաստացի տարբերությունները, մասնավորապես Ուրանի և նեպտունի, հաշվի առնելով, որ այդ շեղումները պայմանավորված են մեծ անտեսանելի 9-րդ մոլորակի գրավիտացիայով[1][2]:

Ժակ Բաբինե, տրանս-Նեպտունյան մոլորակի գոյության վարկածի առաջին հեղինակ

Թվում էր ՝ Պլուտոնի հայտնագործումը, որը 1930 թվականին ավարտել է Տոմբո Կլայդը, հաստատում է Լոուելլի վարկածը: Մինչև 2006 թվականը Պլուտոնը պաշտոնապես համարվում էր 9-րդ մոլորակը: 1978 թվականին պարզվեց, որ Պլուտոնի զանգվածը շատ փոքր է, որպեսզի նրա գրավիտացիան ազդի գազային հսկաների վրա: Դա հանգեցրեց «10-րդ մոլորակի» հանդեպ կարճաժամկետ հետաքրքրության: 1990-ականների սկզբին նրա փնտրտուքները համարյա դադարեցվեցին, քանի որ հետազոտական տվյալների արդյունքում, որոնք ստացվել են տիեզերական «Վոյաջեր» զոնդից: Պարզվեց, որ Ուրանի օրբիտայի շեղումները բացատրվում են Նեպտունի զանգվածի թերագնահատմամբ[3]: 1992 թվականից հետո, բազմաթիվ տրանս-Նեպտունյան օբյեկտների հայտնաբերման արձյունքում հարց առաջացավ, արժե արդյոք Պլուտոնը դիտարկել որպես մոլորակ, թե հնարավոր է նրան և նրա «հարևաններին» վերագրել օբյեկտների նոր դասին, ինչպես դա արվել է աստերոիդների պարագայում, չնայած որ այդ խմբի որոշ մեծ անդամներ սկզբում համարվում էին մոլորակներ: 2006 թվականին միջազգային աստղագիտական միությունը Պլուտոնին և նրա խոշոր հարևաններին որակավորեց որպես գաճաճ մոլորակներ, որի հետևանքով Արեգակնային Համակարգում մնաց ընդամենը ութ մոլորակ[4]:


Ժամանակակից աստղագիտական համայնքը հիմնականում հակված է այն մտքին, որ «X մոլորակը», ինչպես նախապես համարվել էր, գոյություն չունի, կամ, առնվազն, հայտնաբերված չէ: Նույնիսկ որոշ աստղագիտական շրջանակներում «X մոլորակ» տերմինով անվանում են Արեգակնային համակարգի արտաքին մասի ցանկացած չբացահայտված մոլորակ:

Առաջին վարկածներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պերսիվալ Լոուելլ, X մոլորակի գոյության վարկածի հեղինակ

1840-ականներին ֆրանսիացի մաթեմատիկ Ուրբեն Լեվերյեն, օգտվելով նյուտոնյան (դասական)մեխանիկայի օրենքներից, վերլուծեց Ուրանի օրբիտաների արատավորումը վերլուծեց և առաջադրեց վարկած, որ առաջացել են դեռ չբացահայտված մոլորակի գրավիտացիայով: Լովերյեն հայտնաբերեց, թե ինչպիսին պետք է լինի այդ մոլորակի դիրքը երկնքում և ուղարկեց իր հաշվարկները գերմանացի աստղագետ Յոհան Գոտֆրիդ Գալլեն: 1846 թվականի սեպտեմբերի 23-ին անմիջապես նամակը ստանալուց հետո, Գալլեն իր աշակերտի՝ Հենրիխ Լուի Դարրեի հետ հայտնաբերեցին Նեպտունը հենց այնտեղ, որտեղ նշել էր Լովերյեն[5]: Բայց Ուրան և Նեպտուն գազային հսկաների շարժման մեջ նկատվում էին շեղումներ: Նրանց գոյությունը վկայում է այն մասին, որ Նեպտունի օրբիտայից այն կողմ գոյություն ունի մեկ այլ մոլորակ:


Մինչև Նեպտունի հայտնագործումը կար մի գաղափար, որ բոլոր շեղումները բացատրել միայն մեկ մոլորակի առկայությամբ անհնար է: Գանզենի կարծիքով Ուրանի շարժումը չի կարելի ամբողջությամբ բացատրել միայն մեկ տիեզերական մարմնի գոյությամբ, ինչի համար նա առաջարկեց, որ Ուրանի օրբիտայից դուրս կան ևս երկու մոլորակներ[6]:

X մոլորակ և Պլուտոն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1906 թվականին Լոուելլը, ձգտելով գտնել Ուրանի օրբիտայի դիրքի հանելուկների բացատրությունը, սկսեց մասշտաբային պրոյեկտ տրանս- Նեպտունյան մոլորակի նախագծի որոնումը: Լոուելլը, օգտագործելով 5 դյույմանոց տեսախցիկ, խոշորացույցի օգնությամբ կատարել է ուսումնասիրություններ, բայց չգտավ ոչ մի մոլորակ: Այդ ընթացքում Պլուտոնը գտնվում էր էկլիպտիկայի հարթությունից ավելի բարձր, որի համար որոնումների ընթացքում չհայտնաբերվեց: Լոուելլից անկախ Պիկերինգը 1908 թվականին հայտարարեց, որ Ուրանի օրբիտայի շեղումները վերլուծելով, նա հայտնաբերել է 9-րդ մոլորակը: Այդ հիպոթետիկ մոլորակը նա անվանեց «Օ մոլորակ», քանի որ նա հաջորդում է «N» տառին Նեպտուն: Նա ունի միջին օրբիտային շառավիղ՝ 51.9 ա.մ.:

Պլուտոնի հայտնագործում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1930 թվականի սկզբին Տոմբոն իր որոնումները հասցրեց մինչև Երկվորյակ համաստեղություն: 1930 թվականի փետրվարի 18-ին, աշխատելով մի ողջ տարի և ստուգելով մոտ 2 միլիոն աստղ, նա նկատեց շարժվող օբյեկտ նկարահանումների մեջ: Դա բոլորի փնտրած X մոլորակն էր:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ernest Clare Bower (1930). «On the Orbit and Mass of Pluto with an Ephemeris for 1931–1932». Lick Observatory Bulletin 15 (437): 171–178. Bibcode: 1931LicOB..15..171B
  2. Tombaugh (1946), p. 73.
  3. Tom Standage (2000)։ The Neptune File: A Story of Astronomical Rivalry and the Pioneers of Planet Hunting։ New York: Walker։ էջ 188։ ISBN 978-0-8027-1363-6 
  4. «IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6» (PDF)։ International Astronomical Union։ 2006-08-24 
  5. Croswell (1997), p. 43
  6. Morton Grosser (1964)։ «The Search For A Planet Beyond Neptune»։ Isis 55 (2): 163–183։ JSTOR 228182։ doi:10.1086/349825