Մշակութային բազմազանություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Մշակութային բազմազանություն, ամենատարբեր մշակույթների բազմազանություն, ի տարբերություն միատարր մշակույթի կամ գլոբալ մոնոկուլտուրայի կամ մշակութային տարբերությունների ջնջման, որը նման է մշակութային անկման: «Մշակութային բազմազանություն» տերմինը նաև նշանակում է հարգանք այլ մշակութային ուղղությունների հանդեպ, որոնք իրենց ուրույն առանձնահատկություններով, որոնք են՝ կենցաղային, գաղափարային, ժողովրդավարական, քաղաքական և այլն, տարբեր են մյուսներից։ Երբեմն «մշակութային բազմազանություն» տերմինն օգտագործվում է` ցույց տալու համար մարդկային համայնքների կամ մշակույթների գոյությունը որևէ որոշակի տարածքում կամ առհասարակ աշխարհում: «Գլոբալացում» տերմինի մեջ հաճախ մշակութային բազմազանության վրա բացասաբար ազդելու երանգ է դրվում:

Ընդհանուր պատկերացում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհում գոյություն ունեն միմյանցից տարբեր բազմաթիվ համայնքներ: Եվ շատ համայնքներ պահպանվում են իրենց արժեհամակարգում տեղ գտած մի շարք սովորություններ: Դրանից բացի, գոյություն ունեն մշակութային տարբերություններ մարդկանց միջև, ինչպիսիք են, օրինակ, լեզվական, հագուստի ու ավանդույթների տարբերությունները: Հանրություններն առանձնանում են <<բարոյականության>>, շրջապատող աշխարհի հանդեպ իրենց վերաբերմունքով: Մշակութային բազմազանությունը դիտարկվում է որպես կենսաբազմազանության նմանողություն, սակայն ի տարբերություն կենսաբազմազանության, այստեղ մշակույթը ձևավորված է ժամանակի ընթացքում, տվյալ համայնքի, ժողովրդի կամ ազգության պատմության, արժեքների, ավանդույթների, գենդերային դերերի հիման վրա։

Տերմիններ և Եզրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մշակութային բազմազանության մասին խոսելիս չենք կարող զերծ մնալ մի շարք տերմիններից, որոնք հասարակական զարգացման ընթացքում ներդրվել են մեր գիտական, մշակութային, քաղաքական և կյանքի այլ ոլորտներում, առավել պարզ ու հստակ հասկանալու բազմազանության գաղափարախոսույթունը և դրանում առկա, կարևոր տարբեր շերտերը։ Տերմինները շատ են, բայց կարևոր այնքանով, որ յուրաքանչյուր տերմին բնութագրիչ է հանդիսանում որևէ մարդու, սովորույթի, արժեքի, որոնք այնուամենայնիվ կարևոր են, քանի որ յուրաքանչյուր ոք ուղղակիորեն կարող է ունենալ և ունի առնչություն այդ տերմիններն իրենց վրա կրող որևէ արժեքի հետ։ Մշակութային բազմազանության մասին խոսելիս կարևոր է առանձնացնել այն հիմքերը, որոնցով յուրաքանչյուրը տարբեր է մյուսից։ Դրանք են ռասսան, լեզուն, կրոնը, տարիքը, գենդերային ինքնությունը, սոցիալական կարգավիճակը, ամուսնական կարգավիճակը, սեռական ուղղվածությունը (կամ սեռական կողմնորոշումը), առողջական կարգավիճակը, մարդկանց կենսակերպը, գենետիկական առանձնահատկությունները, քաղաքական հայացքները, մարդկանց արտաքինը և այլն։

Ներքոնշյալ յուրաքանչյուր հիմքին վերաբերող տերմիններն են ու եզրերը, որոնք հեշտացնում են մշակութային բազմազանություն հասկացությունը սահմանելը։

Ռասսա - Նեգրոիդ ռասա, Եվրոպեոիդ ռասա, Մոնղոլոիդ ռասա

լեզու - Թերևս ամենատարածված առանձնահատկություններից է, որը մարդիկ կրում են։ Մարդիկ խոսում են միմյանցից տարբեր և նման մի շարք լեզուներով, օրինակ՝ ռուսերեն, ֆրանսերեն, պարսկերեն, իսպաներեն, լատիներեն և այլն։

Կրոն - Կրոնը ևս այն առանձնահատկություններից, որը սակայն հիմք է հանդիսանում սխալ, բռնարար վարք դրսևորելու համար, դրսևորելու օտարատյացություն (քսենոֆոբիա)։

Տարիք - Տարիքը կարող ենք սահմանել մեր ապրած տարիներով։ Շատ հաճախ տարիքը հանդիսանում է խտրականության պատճառ, որը կոչվում է էյջիզմ։

Գենդերային ինքնություն - գենդեր , ագենդեր , բիգենդերապագենդեր, գենդեր ոչ համապատասխան, գենդեր ֆլյուիդ, գենդեր բազմաբևեռ, տրանսգենդեր։

Սոցիալական կարգավիճակ - աղքատություն, հարստություն, օլիգարխիա (սակավապետություն), հաշմանդամություն և այլն։

Ամուսնական կարգավիճակ - կին, ամուսին, կանայք, ամուսիններ, ամուրի, այրի, ամուսնություն, նույնասեռական ամուսնություն, երկսեռական ամուսնություն և այլն։

Սեռական կողմնորոշում կամ սեռական ուղղվածություն - ԼԳԲՏՔ+ (ԼԳԲՏ), Նույնասեռականություն, Երկսեռականություն , տրանսեքսուալություն, Լեսբուհի, գեյ, Բիսեքսուալ, տրանս, քվիր (queer), միջսեռական կամ ինտերսեքս (intersex), անսեռական կամ ասեքսուալ (asexual), պանսեքսուալ, պոլիսեքսուալ և այլն:


Դեմ և կողմ կարծիքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կենսաբազմազանության նմանությամբ, որը դիտարկվում է որպես կենդանի աշխարհի երկարատև գոյատևման գործոն, կարելի է պնդել, որ մշակութային բազմազանությունը կենսական կարևորություն ունի մարդկության երկարատև գոյատևման համար և որ ինքնաբավ մշակույթների պահպանումը կարող է կարևոր լինել, քանի որ այն պահպանում է կենսաբանական տեսակների ու էկոհամակարգի գոյությունն ամբողջապես: ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի գլխավոր խորհրդաժողովն այս եզրակացությանն է եկել 2001 թվականին` հաստատելով Մշակութային բազմազանության վերաբերյալ համընդհանուր հռչակագրի առաջին հոդվածը, որն ասում է, որ «մշակութային բազմազանությունն անհրաժեշտ է մարդկությանն այնպես, ինչպես կենսաբազմազանությունն անհրաժեշտ է բնությանը» [1]: Որոշ մարդիկ մի քանի պատճառներով վիճարկում են այս պնդումը: Նախ, ինչպես մարդկային էության էվոլուցիոն գործոնների մեծ մասը, մշակութային բազմազանության կարևորությունը շարունակականության համար չստուգված հիպոթեզ է, որը չի կարող ո՛չ հաստատվել, ո՛չ մերժվել: Երկրորդ, կարելի է հակադրվել` ասելով, որ «ավելի քիչ զարգացած հասարակությունները» պահպանելն էթիկայի կանոններին դեմ է, քանի որ դա զրկում է այդպիսի հասարակությունների մաս կազմող մարդկանց օգտվել այնպիսի տեխնիկական ու բժշկական նորույթներից, որոնցից օգտվում է «զարգացած աշխարհը»: Այսպես, աղքատության խթանումը ցածր զարգացած երկրներում որպես «մշակութային բազմազանություն» համարվում է էթիկային դեմ, ճիշտ այնպես, ինչպես ցանկացած կրոնական ծեսերի խթանումը, եթե դրանք ուղղակի դիտարկվում են որպես մշակութային բազմազանության բաղադրիչ մաս: Որոշակի կրոնական ծեսեր էթիկային դեմ են ճանաչվել Համաշխարհային առողջապահական կազմակերպության և ՄԱԿ-ի կողմից, այդ թվում են կանացի թլպատումը, բազմակնությունը, ամուսնությունը երեխաների հետ և մարդկային զոհաբերությունը[2]: Գլոբալացման ծագման հետ պատմականորեն ձևավարոված մի շարք պետություններ ընկել են անասելի ճնշման տակ: Տեխնոլոգիաների զարգացման մեր ժամանակաշրջանում տեղեկատվությունն ու կապիտալը դուրս են գալիս աշխարհագրական սահմաններից ու վերաձևափոխում են շուկաների, երկրների ու մարդկանց միջև հարաբերությունները: Մասնավորապես, զանգվածային լրատվամիջոցների զարգացումն էականորեն ազդել է մարդկանց ու հասարակությունների վրա ամբողջ աշխարհում: Որոշակի օգտակարության հետ նման համընդհանուր հասանելիությունը բացասաբար է ազդում հասարակությունների ինքնության վրա: Աշխարհում տեղեկատվության արագ տարածման հետ վտանգվում են մշակույթի նշանակությունն ու մշակութային արժեքները: Արդյունքում անձի ու հասարակության ինքնանույնականացումն սկսում են թուլանալ[3][4]: Որոշ մարդիկ, մասնավորապես, նրանք, ովքեր կրոնական խիստ համոզմունքներ ունեն, պնդում են, որ հասարակության որոշակի մոդելի պահպանումը բխում է յուրաքանչյուր մարդու և համայն մարդկության շահերից: Ներկայումս երկրների միջև շփումներն առավել ինտենսիվ են դառնում: Եվ ավելի ու ավելի շատ ուսանողներ են որոշում սովորել այլ մայրցամաքներում, որպեսզի իրենց վրա զգան մշակութային բազմազանությունը: Նրանց նպատակն է ընդլայնել իրենց մտահորիզոնն ու զարգացնել իրենց անձը այլ մայրցամաքներում կյանքը ճանաչելու միջոցով: Օրինակ, ըստ Ֆենգլինգի, Չենի, Դու Յանյունի ու Յու Մայի «Ակադեմիական ազատատությունը Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետությունում ու Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում» աշխատության, Չինաստանում կրթությունը մեծապես կառուցվում է «ինչպես ընդունված է, նյութի մանրամասն բացատրման և մեխանիկորեն անգիր սովորելու վրա»: Չինական ավանդական կրթական համարկարգը հիմնված է ուսանողի կողմից որոշակի նյութ անգիր անելու վրա: Եվ «լսարաններում չինացի պրոֆեսորները գիտելիքի կրողն են ու իշխանության խորհրդանիշը, ուսանողները Չինաստանում իրենց դասավանդողներին մեծ հարգանքով են վերաբերվում»: Մյուս կողմից, ԱՄՆ-ի կրթական համակարգում «ամերիկյան ուսանողները քոլեջի դասախոսներին իրենց հավասար են համարում»: Բացի դրանից, խրախուսվում են բանավեճերը դասախոսների հետ: Ամենատարբեր թեմաներով բաց քննարկումները հատուկ են ամերիկյան քոլեջների ու համալսարանների մեծամասնությանը: Քննարկումն ամերիկյան ու չինական կրթական համակարգերի գլխավոր տարբերությունն է: Սակայն անհնար է միանշանակ հայտարարել, թե որն է դրանցից ավելի լավ, քանի որ յուրաքանչյուր մշակույթ ունի իր առավելություններն ու բնորոշիչ գծերը: Հենց այդ մշակութային տարբերություններն ու բազմազանությունն են աշխարհն ավելի բազմագույն դարձնում: Արտերկում սովորող ուսանողները, ովքեր զարգացման համար համադրում են երկու տարբեր մշակույթների դրական կողմերը, առավելություն են ունենում իրենց ամբողջ կարիերայի համար: Մասնավորապես, հաշվի առնելով ներկայիս գլոբալացվող տնտեսության գործընթացը, տարբեր մշակույթների փորձը կրող մարդիկ ժամանակակից աշխարհում ավելի մրցունակ են[5]:

Քանակական տվյալներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մշակութային բազմազանությունը հաշվարկի չի ենթարկվում, սակայն որպես ցուցիչ կարելի է օգտագործել լեզուների թվաքանակը, որով խոսում են տվյալ տարածաշրջանում կամ ամբողջ աշխարհում: Այդ ցուցիչն օգտագործելով` մենք կարող ենք հաշվի չառնել տնտեսական անկման շրջանը, որն էական ազդեցություն է ունեցել համաշխարհային մշակութային բազմազանության վրա: Նախորդ դարի 90-ական թվականներին Դեյվիդ Կրիստալի անցկացված հետազոտություններն ապացուցել են, որ այդ ընթացքում, միջինը 2 շաբաթում գործածությունից դուրս էր գալիս մեկ լեզու: Նա հաշվել է, որ եթե մեռնող լեզուների գործակիցը պահպանվի, ապա մինչև 2100 թվականը կվերանա այժմ գոյություն ունեցող լեզուների 90%-ը[6]: Գերբնակեցվածությունը, արտագաղթը և իմպերիալիզմը այն պատճառներն են, որոնք անհրաժեշտ է հաշվի առնել` լեզուների վերացման պատճառները բացատրելիս: Միևնույն ժամանակ կարելի է նաև պնդել, որ գլոբալացման հետ մշակութային բազմազանության նվազումն անխուսափելի է, քանի որ տեղեկատվության փոխանակումը միշտ հանգեցնում է համանմանեցման:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. "Всеобщая декларация ЮНЕСКО о культурном разнообразии" UNESCO Universal Declaration On Cultural Diversity (in French, English, Spanish, Russian, and Japanese). UNESCO. Retrieved 24 July 2012
  2. Starr, Amory; Jason Adams (2003)."Anti-globalization: The Global Fight for Local Autonomy" New Political Science. 25 (1): 19–42
  3. http://sydney.edu.au/law/tlc/docs/211020062211418ry4cq.pdf
  4. https://books.google.am/books?id=MywOAoRdJP4C&pg=PR9
  5. Fengling, Chen; Yanjun, Du; Ma, Yu (1991). "Academic Freedom In The People's Republic Of China And The United States Of America". Education. 112 (1): 29–33
  6. David Crystal Language Death Cambridge University Press, 2000

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Khal Torabully (with Marina Carter), Coolitude: An Anthology of the Indian Labour Diaspora, Anthem Press 2002) ISBN 1-84331-003-1