Մկրտիչ Փորթուգալյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մկրտիչ Փորթուգալյան
հայ․՝ Մկրտիչ Փորթուգալեան
Mekertich Portukalian.jpg
Ծնվել էհոկտեմբերի 21, 1848(1848-10-21)
ԾննդավայրՍտամբուլ, Օսմանյան կայսրություն
Մահացել է1921
Մահվան վայրՄարսել
ՔաղաքացիությունOttoman flag.svg Օսմանյան կայսրություն
Մասնագիտությունքաղաքական գործիչ, լրագրող և ուսուցիչ
Քաղաքական կուսակցությունԱրմենական կուսակցություն

Մկրտիչ Ռափայելի Փորթուգալյան (հոկտեմբերի 21, 1848(1848-10-21), Ստամբուլ, Օսմանյան կայսրություն - 1921, Մարսել), գաղափարախոս և հայ ազատագրական ակնառու գործիչ։ Եղել է հայկական առաջին կուսակցություններից մեկի՝ «Արմենականների» հիմնադիրներից, պոետ, հրապարակախոս։ Կողմնակից է եղել պարտիզանական շարժման։ Արևմտյան Հայաստանում գործել է Վան քաղաքում։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մկրտիչ Փորթուգալյանը 1863 թվականին ավարտել է Կ. Պոլսի Սահակյան-Նունյան վարժարանը: 1973 թվականի հունվարին թուրքական կառավարությունը բանտարկել է Փորթուգալյանին և փակել նրա տնօրինության տակ գտնվող Եվդոկիայի Վարդուհյան վարժարանը: Բանտից ազատվելուց հետո Փորթուգալյանը 1873-1875 թվականներին խմբագրել է «Ասիա» (Կ. Պոլիս) լրագիրը: Եղել է Արևմտյան Հայաստանի գավառներում լուսավորություն տարածելու նպատակով ստեղծված «Արարատյան ընկերություն Հայոց»-ի հիմնադիր անդամ և ատենապետը: 1881 թվականին Վանում հիմնել է Հայկազյան կեդրոնական վարժարանը: 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի, Սան Ստեֆանոյի բանակցությունների և Բեռլինի կոնգրեսի օրերին շրջել է Հայաստանի, Անդրկովկասի քաղաքներում, հայ ժողովրդին զինված պայքարի կոչել: Փորթուգալյանի խորհրդով և մասնակցությամբ Վանում ստեղծվել է «Սև խաչ» ազատագրական կազմակերպությունը, 1885 թվականի հունվար-փետրվարին՝ «Հայրենասիրաց ընկերությունը: Մարտի 15-ին թուրքական իշխանությունները Փորթուգալյանին արտաքսել են: Նա անցել է Մարսել, այնտեղ հրատարակել «Արմենիա» պարբերականը: Ըստ Փորթուգալյանի՝ համազգային հեղափոխությամբ պետք է թոթափել օսմանյան լուծը և հռչակել Հայաստանի անկախությունը: Նա գնահատել է հայ եկեղեցու դերը հայապահպանման, ազգային համախմբման գործում՝ չընդունելով սակայն հայ հոգևորականության ղեկավար դերը ազգային կյանքում: Փորթուգալյանը մտածում էր, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-1918) տարիներին Անտանտի պետությունների օգնությամբ հայերը կարող են լուծել իրենց դատը, և կոչ է արել կամավորներով ու նվիրատվությամբ օգնել Անտանտին: Նրա կարծիքով՝ արևմտահայերը կարող էին նաև փրկվել՝ Ռուսաստանի հովանավորության տակ անցնելով[1][2]:

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հնդկաստանի տնակը: Սէն-Բիէր, Պէռնարտէն տը, Փորթուգալյան Մկրտիչ Ռափայելի, Կ. Պոլիս, տպ. Մ. Էքսէրճեան, 1874:
  • Սաղմոս Իսրայէլի: Փորթուգալյան Մկրտիչ Ռափայելի, Մարսէյլ, տպ. Մ. Փորթուգալեանի, 1886:
  • Վարդապետարան Հայաստանի ազատութեան: Փորթուգալյան Մկրտիչ Ռափայելի, 1848-1921, Մարսէյլ, Հայոց հայրենասիրական միութեան հրատարակչություն, 1889:
  • Հայաստանի թշուառները: Իրական վէպ, Թյությունճյան Մկրտիչ Սարգսի, Փորթուգալյան Մկրտիչ Ռափայել, Մարսէյլ, տպ. Մ. Փորթուգալեանի, 1889:
  • Թիւրքիաի հայերն եւ իրենց դրացիներ: Փորթուգալյան Մկրտիչ Ռափայելի, Մարսէյլ, տպ. Մ. Փորթուգալեանի, 1890:
  • «Արմէնիա»ի յուշարար: Ա տարեկան (1885-1886), Փորթուգալյան Մկրտիչ Ռափայելի, Մարսէյ, տպ. Մ. Փորթուգալեանի, 1890:
  • Նմոյշներ Մ. Փորթուգալեանի գրած ոտանաւորներէն: Փորթուգալյան Մկրտիչ Ռափայելի, Մարսէյլ, տպ. Մ. Փորթուգալեանի, 1891:
  • Գրացուցակ «Արմենիա»-ի խմբագրատան: Փորթուգալյան Մկրտիչ Ռափայելի, Արմենիա խմբագրատուն, Մարսէյլ, Ա. հ., 1891:
  • Մի պուլկար հայրենասէր: (Զաքարիա Սթոյանով), Փորթուգալյան Մկրտիչ Ռափայելի, Մարսէյ, տպ. Մ. Փորթուգալեանի, 1894:
  • Ժողովրդական ընթերցարան: Յետ այբուբենն աւարտելուն, Պատկանյան գրական ընկերություն, Փորթուգալյան Մկրտիչ Ռափայելի, Մարսէյլ, տպ. Մ. Փորթուգալեանի, Ա. թ:
  • Հայ դյուցազնուհի մը: Ոսկան Ս, Փորթուգալյան Մկրտիչ Ռափայելի, Բ. տպագրություն, Մարսէյլ, տպ. Մ. Փորթուգալեանի, 1912:
  • Մի գաղթէք: Փորթուգալյան Մկրտիչ Ռափայելի, Մարսէյլ, տպ. Մ. Փորթուգալեանի, 1913:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Թորոսյան Պ. Ռ., Ո՞վ է Մկրտիչ Փորթուգալեանը: Նյու Յորք, 1912:
  • Քառասուն տարուան աշխատաւորը, Մկրտիչ Փորթուգալեան, ԿՊ, 1914:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, Երևան, 2007, էջ 642-643:
  2. Daily A. Z. G.։ «ՄԿՐՏԻՉ ՓՈՐԹՈՒԳԱԼՅԱՆ (1848-1921)»։ AZG Daily։ Վերցված է 2019-05-31