Միջմոլորակային միջավայր

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Հելիոսֆերային հոսանքի շերտը առաջանում է Արևի պտտվող մագնիսական դաշտի ազդեցությունից պլազմայի վրա՝ միջմոլորակային միջավայրում[1]

Միջմոլորակային միջավայր (ՄՄՄ), կամ միջմոլորակային տարածություն, կազմված է այն զանգվածից և էներգիայից, որը լցնում է Արեգակնային համակարգը, և որի միջով շարժվում են Արեգակնային համակարգի բոլոր մեծ մարմինները, ինչպիսիք են՝ մոլորակները, գաճաճ մոլորակները, աստերոիդները և գիսաստղերը։ Միջմոլորակային միջավայրը կանգ է առնում հելիոպաուսում, որից դուրս սկսվում է միջաստեղային միջավայրը։ Մինչև 1950 թվականը միջմոլորակային տարածությունը հիմնականում համարում էին, որ այն կամ դատարկ վակուում է, կամ բաղկացած է «եթերից»։

Կազմություն և ֆիզիկական բնութագրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջմոլորակային միջավայրը ներառում է միջմոլորակային փոշին, տիեզերական ճառագայթները և արեգակնային քամու տաք պլազման[2]։ Միջմոլորակային միջավայրի ջերմաստիճանը տարբերվում է։ Աստերոիդի գոտում փոշու մասնիկներին բնորոշ ջերմաստիճանները տատանվում են 200 Կ (−73 °C) 2,2 ԱՄ-ում մինչև 165 Կ (−108 °C) 3,2 ԱՄ-ում [3]։ Միջմոլորակային միջավայրի խտությունը շատ ցածր է, նվազելով Արևի հեռավորության քառակուսուն հակադարձ համամասնությամբ։ Այն փոփոխական է, մագնիսական դաշտերի ու Արեգակնային համակարգի պսակի զանգվածի արտանետումների նման իրադարձությունները կարող են ազդել դրա վրա։ Երկրի մերձակայքում գտնվող մոտավորապես 5 մասնիկ/սմ3 դեպքում, այն կարող է հասնել մինչև 100 մասնիկ/սմ³։

Քանի որ միջմոլորակային միջավայրը պլազմա կամ իոնների գազ է, միջմոլորակային միջավայրը ոչ թե պարզ գազի այլ պլազմայի առանձնահատկություններ ունի։ Օրինակ, այն իր հետ փոխադրում է Արևի մագնիսական դաշտը, ունի բարձր էլեկտրական հաղորդունակություն (հանգեցնելով հելիոսֆերային հոսանքի շերտի), ձևավորում է պլազմայի կրկնակի շերտեր, որտեղ այն շփվում է մոլորակային մագնիսոլորտի, կամ հելիոպաուսի հետ, և ցուցադրում է Ֆիլամենտացիա (օրինակ՝ բևեռափայլերում

Երկրի ուղեծրում միջմոլորակային միջավայրի պլազման նաև պատասխանատու է Արևի մագնիսական դաշտի ուժի համար, որն ի սկզբանե նախատեսվածից ավելի քան 100 անգամ ավելի մեծ է։ Եթե տիեզերքը վակուում լիներ, ապա Արեգակի 10-4 տեսլա մագնիսական դիպոլային դաշտը հեռավորության խորանարդի հետ կնվազեր մոտ 10-11 տեսլա։ Սակայն արբանյակային դիտարկումները ցույց են տալիս, որ այն մոտ 100 անգամ ավելի մեծ է 10-9 տեսլայում։ Մագնիսահիդրոդինամիկական (ՄՀԴ) տեսությունը կանխատեսում է, որ հաղորդիչ հեղուկի (օրինակ՝ միջմոլորակային միջավայրի) շարժումը մագնիսական դաշտում առաջացնում է էլեկտրական հոսանքներ, որոնք իրենց հերթին առաջացնում են մագնիսական դաշտեր, և այս առումով այն իրեն դրսևորում է (ՄՀԴ) դինամոյի նման։

Միջմոլորակային միջավայրի տարածություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հելիոսֆերայի արտաքին եզրը սահման է հանդիսանում արեգակնային քամու հոսքի և միջաստղային միջավայրի միջև։ Այս սահմանը հայտնի է որպես՝ հելիոպաուս և համարվում է Արեգակից 110-ից 160 աստղագիտական միավորների կարգի բավականին կտրուկ անցում։ Այսպիսով, միջմոլորակային միջավայրը լցնում է հելիոպաուսի մեջ պարունակվող գրեթե գնդաձև ծավալը։

Փոխազդեցություն մոլորակների հետ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թե ինչպես է միջմոլորակային միջավայրը փոխազդում մոլորակների հետ, կախված է նրանից, արդյոք նրանք ունեն մագնիսական դաշտեր, թե ոչ։ Լուսնի նման մարմինները չունեն մագնիսական դաշտ, և արևային քամին կարող է անմիջականորեն ազդել դրանց մակերեսի վրա։ Միլիարդավոր տարիների ընթացքում լուսնային ռեգոլիթը հանդիսացել է արևային քամու մասնիկների կուտակող, և այդ պատճառով լուսնային մակերևույթից ժայռերի ուսումնասիրությունը կարող է արժեքավոր լինել արևային քամու ուսումնասիրության համար։

Արևային քամուց եկող բարձր էներգիա պարունակող մասնիկները, որոնք ազդում են լուսնի մակերեսի վրա, նույնպես ազդում են, որ այն թույլորեն արտանետում է ռենտգենյան ալիքի երկարությամբ։

Իրենց սեփական մագնիսական դաշտով մոլորակները, ինչպիսիք են՝ Երկիր մոլորակը և Յուպիտերը, շրջապատված են մագնիսոլորտով, որի ներսում նրանց մագնիսական դաշտը գերիշխում է Արեգակի մագնիսական դաշտի վրա։ Սա խաթարում է արևային քամու հոսքը, որը տեղափոխվում է մագնիսոլորտի շուրջը։ Արեգակնային քամուց եկող նյութը կարող է «արտահոսել» մագնիտոսֆերա՝ առաջացնելով բևեռափայլեր, ինչպես նաև բնակեցնելով Վան Ալենի ճառագայթային գոտիները իոնացված նյութով։

Միջմոլորակային միջավայրի նկատելի երևույթներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջմոլորակային միջավայրը պատասխանատու է Երկրից տեսանելի մի քանի օպտիկական երևույթների համար։ Կենդանակերպի լույսը աղոտ լույսի ընդարձակ խումբ է, որը երբեմն երևում է մայրամուտից հետո և արևածագից առաջ, ձգվում խավարածրի երկայնքով և ամենապայծառ ձևով հայտնվում է հորիզոնի մոտ։ Այս փայլը առաջանում է արևի լույսից, որը ցրված է փոշու մասնիկներով միջմոլորակային միջավայրում՝ Երկրի և Արևի միջև։

Հակափայլը նմանատիպ երևույթ է՝ կենտրոնացած հակաարեգակնային կետում, տեսանելի է սովորական մութ, առանց լուսնի գիշերային երկնքում։ Կենդանակերպի լույսից շատ ավելի թույլ է, այս ազդեցությունը առաջանում է արևի լույսի հետևանքով, որը ետ է ցրվում Երկրի ուղեծրից դուրս՝ փոշու մասնիկների կողմից։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Միջմոլորակային» տերմինը, առաջին անգամ տպագրվել է 1691 թվականին գիտնական Ռոբերտ Բոյլի կողմից. «Օդը տարբերվում է եթերից (կամ վակուումից) միջմոլորակային տարածություններում» Ռոբերտ Բոյլ՝ «Օդի Պատ.»։ 1898 թվականին ամերիկացի աստղագետ Չարլզ Օգոստուս Յանգը գրել է. «Միջմոլորակային տարածությունը վակուում է, շատ ավելի կատարյալ, քան այն ամենը, ինչ մենք կարող ենք արհեստական միջոցներով արտադրել...» (Աստղագիտության տարրեր, Չարլզ Օգոստոս Յանգ, 1898)։

Գաղափարը, ըստ որի տարածությունը համարվում է «եթերով» լցված վակուում կամ պարզապես սառը, մութ վակուում, շարունակվեց մինչև 1950-ական թվականները։ Թաֆթսի համալսարանի աստղագիտության պրոֆեսոր Քենեթ Ռ. Լանգը, գրելով 2000 թվականին, նշել է. «Կես դար առաջ մարդկանց մեծամասնությունը պատկերացնում էր, որ մեր մոլորակը Արևի շուրջ տարածության ցուրտ, մութ վակուումի մեջ ընթացող միայնակ գունդ է»[4] ։ 2002 թվականին Ակասոֆուն նշեց. «Այն տեսակետը, որ միջմոլորակային տարածությունը վակուում է, որի մեջ Արևն ընդմիջումներով արձակում է ամենափոքր մասնիկների հոսքերը, միանգամայն փոխվել է Լյուդվիգ Բիրմանի կողմից (1951, 1953), ով գիսաստղի պոչերի հիման վրա առաջարկել է, որ Արևը շարունակաբար դուրս է փչում իր մթնոլորտը բոլոր ուղղություններով գերձայնային արագությամբ» (Սյուն-Իչի Ակասոֆու, Բևեռափայլի գաղտնիքների ուսումնասիրություն, 2002)։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. «Heliospheric Current Sheet»։ 1 September 2006։ Արխիվացված է օրիգինալից 1 September 2006-ին 
  2. NASA (12 March 2019)։ «What scientists found after sifting through dust in the solar system»։ EurekAlert!։ Վերցված է 12 March 2019 
  3. Low, F. J. (1984)։ «Infrared cirrus – New components of the extended infrared emission»։ Astrophysical Journal Letters 278: L19–L22։ Bibcode:1984ApJ...278L..19L։ doi:10.1086/184213 
  4. Kenneth R. Lang (2000)։ The Sun from Space։ Springer Science & Business Media։ էջ 17։ ISBN 978-3-540-66944-9 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]