Միհրապաշտություն և միհրականություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Անտիկ իմսատասերներից Միհրի մասին առաջինը հիշատակել է Հերոդոտը «…ասորացիներից և արաբներից ֆարսիները սովորեցին երկրպագել Ուրանիային, ասորիները երկրպագում էին Աֆրոդիտեին՝ Միլիթոյին, արաբները Ալիլամին, իսկ ֆարսիները Միթրային» [1]։

Ստրաբոնը նաև հավելում է ֆարսիները Հելիոսին են կոչում Միթրա այսինքն արև [2]։

Կուրցիուսը (Quintus Curtius Rufus) իր «Պատմություն Ալեքսանդր Մեծ Մակեդոնացու» մեջ նշում է Դարեհը Գավգամելայի ճակատամարտից առաջ կանչեց Արևին, Միհրին և սրբազան կրակին [3]։

Դե Յոնգը կարծում էր որ Միթրան զբաղեցնում է միջանկյալ վիճակ Ավեսթայի համակարգում և այդ պատճառով ֆարսիները ընդունում էին Միհրի միջնորդ լինելը, այս եզրակացությունը անելու համար նա հենվում է փահլավերենում Միհրին տրված migāncīg («միջնորդ») մակդիրի վրա [4]։

Ա․ Մկրտչյանը կարծում է, որ Դե Յոնգի եզրակացությունը մոտ է տերմինի իմաստաբանությանը, «այստեղ պիտի նշենք « migāncīg» տերմինը հարկավոր է քննախուզել հայերենի բառակազմության միջոցով։ Եթե մենք լատիներենից տառադարձում կատարենք ապա կստանանք՝ migāncīg-միջանցիկ [5]։

Եզնիկ Կողբացին բերում է մի այսպիսի օրինակ՝․«Ահրիմանը հրավիրում է Օրմազդին տօնակատարության, Օրմազդը պայման է առաջ քաշում՝ կմասնակցի միայան այն դեպքում երբ իր և Ահրիմանի զավակները դուս կգան մենամարտի։ Մենամարտում հաղթանակում է Ահրիմանի զավակը, հոգիները միջնորդ էին փնտրում և չեն գտնում, այդ ժամանակ նրանք ստեղծում են Արևին, որպեսզի Արևը նրանց դատի [6]։

Վեդական ուսմունքի և կրոնի մեջ ընդամենը հիշատակվում են 33 աստվածություններ, նրանց մեջ առավել հայտնի են ՝Ինդրա, Սուրյա, Ագնի, Վայու, Վարունա, Միթրա, Ադիտի, Յամա, Սոմա, Ուշաս, Սարվասատի, Պրիտխիվի և Ռուդրա աստվածությունները [7]։

Ռիգվեդայի հինգերորդ մանդալան մեծամասնորեն նվիրված է Աթրի (atri AST) ընտանիքին։ Այն կազմված է 87 հիմներից, որոնք նվիրված են Ագնիին և Ինդրային, Վիշվեդեվերին, Մարութներին և կրկնակի աստվածություն՝ Միթրա/Վարունային և Ավշինին [8]։

Ռիգվեդայի սկզբնական գաղափարախոսությունը ամուր կապված է մինչ զրադաշտական ուսմունքի հետ, ընդունված է նշել, որ Ռիգվեդան և Զրադաշտականությունը բխում են մեկ ընդհանուր դավանաբանական համակարգից։ Ընդունված է նշել, որ Ռիգվեդան կազմվել է մ․թ․ա․1700—1000 ընկած ժամանակահատվածում [9]։

Մեր տարածաշրջանում Միթրայի մասին հնագույն հիշատակությունը մեզ է հասել Միտանիի արքա KUR-ti-ú -a(z), za-ի և խեթերի արքա Շուպպիլյուլմա 1-ինի միջև հաստատված դաշինքի միջոցով (մ. թ. ա. մոտ 1380 թ.), որտեղ միտանական արքան հաստատում է հավատարիմ մնալու իր երդումը` վկայակոչելով իր աստվածների անուները։ Ի թիվս այլոց այստեղ հանդիպում են՝ mi-it-ra-aš-ši-il, u-ru-ua-na-aš-ši-el in-dar, na-ša-at-ti-ia-an-na։

Հնդկաստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկական Միթրան հիմնականում ներկայանում է որպես ընկերության, դաշինքի աստված. նա խաղաղասեր է և բարեսիրտ մարդկանց հանդեպ։ Միթրայի գործառույթը հատուկ սոցիալական կառույցի մեջ մարդկանց միավորումը, նրանց միջև դաշինքի հաստատումն է։ Հնդկական Միթրայի կերպարն ամբողջանում է հնդկական մեկ այլ գերագույն աստծու՝ Վարունայի հետ (աստվածային նմանատիպ զույգ հանդես է գալիս նաև իրանական դիցաբանության մեջ)։ Այս երկուսը մարմնավորում են մոգական և իրավական գործառույթները (մասնավորապես՝ նրանք բարոյական կարգապահության՝ dharma -ի պահապաններն են և մոգական ասուրական ուժի կրողներ)։ Աստվածային այս զույգի մասին վկայում են հնդկական կրոնական գրավոր կարևորագույն հուշարձանները։
Հնդկական Միթրան նաև արևին կապված աստվածություն է։ Թեև պարզ չէ՝ Միթրայի գործառույթներից որն է նախնականը։ Այս առումով հատկանշական է, որ Սուրյան (հինհնդկերեն [Sũrya] «արև») համարվում էր Միթրայի աչքը։

Իրան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրանական դիցաբանական համակարգում Միթրայի մասին մեզ հիմնական տեղեկություն է հաղորդում Ավեստայի 10-րդ կամ «Միթրա- Միհր» Յաշտը։ Ավեստայի ավանդության մեջ էլ Միթրան կրում է պայմանագրային, իրավական գործառույթ։ Միթրային ընծայում էին ձիեր՝ որպես արևային աստվածություն։ Ինչպես և հնդկական դիցաբանության մեջ, այստեղ էլ Միթրան ապահովում է մարդկանց կայունությունն ու միությունը։ Բայց իրանական Միթրան ավելի խիստ է, զգոն է պահում մարդկանց, անողոք է պատժի հարցում։ Միթրային խաբելը հավասարազոր է երդմնազանցությանը, և իրեն խաբողին չի ների Միթրան (հմմտ՝ հնդկական դիցաբանության մեջ Միթրան ներող է։
Մինչզրադաշտական և հինպարսկական աստվածային գերագույն տրիադան կազմել են Ահուրամազդան, Արդվիսուրա Անահիտան և հենց Միթրան։ Եթե հնդկական դիցարանում Միթրան աստվածաին զույգ էր կազմում Վարունայի հետ, ապա այստեղ նա հանդես է գալիս Ահուրամազդայի հետ աստվածային միության մեջ և ժամանակի ընթացքում օժտվում աստվածային իր զույգի որոշ հատկանիշներով։
Զրադաշտին վերագրվող գաթաներում արդեն ոչ մի հիշատակություն չկա Միթրայի մասին։ Նա անտեսվել է Զրադաշտի կողմից իրականացված կրոնական բարեփոխումների ժամանակ։ Կորցնելով իր երբեմնի դիրքը՝ Միթրան մտնում է Ահուրամազդայի «յազատաների» (երկրպագելի, պաշտելի) շարքը։
Ավեստայում Միթրան կրում է նաև «լուսավորվող», «փայլատակող» մակդիրները։ Իրանական այլ ավանդություններում նա հանդես է գալիս որպես ժայռից ծնվող արևի աստված (իրանական բանահյուսությունը պահպանել է Արև-Միթրայի հարուստ ավանդություններ)։ Միթրայի հետ է կապվում և Ֆարնը (արևային լուսավոր սկիզբ, աստվածային կրակ)։

Հայաստան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայոց մշակույթի մեջ դեռևս հստակ դասակարգված չէ Միհրի դերը և նշանակությունը քաղաքակրթական և ինքնաճանաչման առումով։ Եղած դասկարգումները մնում են միայն տեսակետների և կարծիքների տիրույթում։ Տարածաշրջանի ավանդապատմությունների մեջ հայտնի չէ թէ ով է ծնում Միհրին, այս հարցի պատասխանը տրված է հայոց մշակույթի մեջ։ Հայոց գրավոր հիշատակություններում Միհրի հայրն է երկնքի և երկրի արարիչ Արամազդը։ Այս հանգամանքը որևէ մեկ այլ աստվածաբանական համակարգի կողմից չի մերժվել, ինչ հաստատում է, որ Միհրը իրոք Արամազդի որդին է։Միհր անունից ածածնցված այլ անունների ստուգաբանությունը և հստակեցումը բավարար հիմք է տեղայանցնելու այդ աստվածության ծագման վայրը։ Միհր կրոնածիսական տերմինի հիմքում ընկած է «մեկ և հուր» բառերը [10]։

Մասնավորապես մեհյան տերմինը բխեցվում է Միհր տերմինից, ինչը ըստ կարծիքների ստուգաբանվում է իբրև միհրյան կամ մեհրյան, այսինքն՝ միհրական։ Հայոց դիցարանի ոչ մի աստված այնքան հետք չի թողել հայոց բառգանձում, որքան Միհրը։ Հետազոտողներից Թ. Ավդալբեկյանը առանձնացրել է Միհր անվան 15 հայացի փոփոխակ՝ Միթեր, Միթր, Թոր, Միհր, Միր, Ամիր, Մհեր, Մահ և այլն։Մասնավորապես ընդունված է մեհյան և տաճար ծիսական տերմինները ներկայացնել որպես նույություններ։

Փոքր Ասիայում Միհրի պաշտամնունքը ամրագրված է Միթանիական կազմավորման մոտ այսինքն մ․թ․ա․ 1400 թ․Միհրը ճանաչում ունեցող և հայտի ասվածություն էր իր գործառույթներով [11]։Ավեսթայի մեջ վերահաստատվում է Միհրի իրավունքը և որպես Միհրի նստավայր է ճանաչվում Արարատ լեռը կամ Մասիսի Սարը։ Համաձայն Հայ Արիքի համադաշնության որը կազմված էր հայ, ֆարսի և մարաց միություն, հայոց կողմը ներկայանում էր Միհրի առաջնորդությամաբ [10]։

Միհրի պաշտամունքի ամենացայտուն հուշարձանը Մհերի դուռն է ՝Ակռավաքարը, հայ ժողովրդի էպոսի գլխավոր հերոսներից են Մեծ Մհերը և Փոքր Մհերը։ Մհերի դուռը՝ Ակռավաքարը գտնվում է Վանի ժայռի վրա։ Միհրի պաշտամունքը կրոնական ընկալումների մեջ սկզբունքային է ոչ միայն Փոքր Ասիայի էթնոսների և պետական միավորումների համար, այն ունի նաև քաղաքկրթական մեծ արժեք և նվազագույնը 3500 տարվա պատմություն։ Ամրագրված է որպես աստված Ռիգվեդայում, Ավեսթայում։Ինչպես արևմուտքի այնպես էլ արևելքի մշակույթներում ընդունվում է որպես Արևի, համերաշխության և իրավունքի աստվածություն[11]։

Հռոմեական կայսրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևելյան ծագում ունեցող Միթրան չի ընդունվել հելլենական աշխարհի շրջանակներից ներս։ Հույն հին հեղինակները նրա մասին վկայում են իբրև օտար, բարբարոսների աստծու։ Սակայն Արևմուտքը արևելյան Միթրային ճանաչել է բավականին շուտ։ Միթրային մատուցվող ծեսերը՝ միստերիաները, Հռոմ են ներթափանցել Կիլիկիայի ծովահենների միջոցով, որոնց հանդեպ մ.թ.ա 67 թ. հաղթանակ տարավ Պոմպեոսը։ Միթրային վերաբերող հնագույն վկայությունը ազատ արձակված մի ստրուկի երկլեզվանի արձանագրությունն է, որը թվագրվում է մ.թ. 69-96 թթ սահմաններում։
Միթրայի դավանանքի տարածումն ու հռոմեական աշխարհում ինտեգրումը իրականանում է ստրուկների, առևտրական ճանապարհների և գլխավորաբար բանակի միջոցով։ Միթրայի հաղթարշավի հիմնական լծակը բանակն էր։
Ներկայիս Գերմանիայի տարածքում հայտնաբերված ամենահին վկայությունը ` նվիրված Ամենահաղթ Արև-Միթրային, թվագրվում է մ.թ. 148 թ.: Միհրականության ազդեցությունը կրող զորքը տարածեց այդ դավանանքը նաև Գալիայում, ներկայիս Շվեյցարիայի տարածքում։ Բուլոնից Միթրան «ճանապարհ ընկավ» դեպի Բրիտանական կղզիներ` նախ Լոնդինիում (Լոնդոն), ապա Էբուրաք (Յորք), զուգահեռ նաև Ուելս (Իսքա-Քարլեոն, Դևա-Չեսթեր)` հավանաբար երկրորդ դարի կեսերից։ Հռոմեական կայսրության մյուս ծայրում (հյուսիսային Աֆրիկա) Միթրայի հաղթարշավը դարձյալ պայմանավորված էր զինվորականությամբ։ Արդյունքում Հռոմեական կայսրության հին սահմանի ողջ եզրագծով, այն է՝ Սև ծովից մինչև Շոտլանդիայի լեռներ և անգամ մինչև Սահարայի ավազները, հանդիպում են միհրական հուշարձաններ։

Միհրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միրհրապաշտության վերաճումը միհրականության[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միթրայի նախնական պաշտամունքի հենքի վրա ձևավորվում է մի բարդ կրոնափիլիսոփայական համակարգ՝ միհրականությունը։ Միհրապաշտության և միհրականության տարբերության շատ գեղեցիկ համեմատություն ունի Թ. Ավդալբեկյանը։ Ինչպես քրիստոնեությունն էր սկզբնական շրջանում պարզ «ձկնորսների» կրոն, և միայն հետագա դարերի ընթացքում եկեղեցու հայրերի կողմից քրիստոնեական դրույթներին բարդ փիլիսոփայական ձևակերպում տրվեց, նույնպես և միհրապաշտությունն է պարզունակ շերտ ներկայացնում։ Այնինչ միհրականությունը առատապես համեմված է փիլիսոփայական մոտեցումներով և լուծումներով։ Հետաքրքիր է, որ հենց Արևմուտքում Միթրայի պաշտամունքը վերաճեց միհրականության՝ «կրոնական մի վարդապետություն, որ վեհ ծիսականությունը համակցում էր բարոյական անաղարտության և անմահության հասնելու ձգտման հետ» (Ֆ. Կյումոն)։ Միհրականությունը համեմատվել է մազդեականության, խորհրդապաշտական ուսմունքների (օր.՝ թեոսոֆիա) հետ։ Բոլոր ուսումնասիրողները համաձայն են այն հարցում, որ միհրականությունը բացառիկ բարոյականություն և մաքրակենցաղություն էր պահանջում իր դավանողներից։
Միհրականությունը՝ իբրև Deus Sol Invictus Mithras-ի կրոն կամ կենսափիլիսոփայություն, ներթափանցեց արևմտյան մտածողության խոր շերտերը։ Արևելյան ծագում ունեցող Միթրան զարմանալի կերպով դարձավ արևմուտքի կրոնափիլիսոփայական պահանջմունքների բավարարողը։ Պատմական մի փուլում միհրականությունը բացառիկ դեր է խաղացել հռոմեական կյանքում։ Միթրայի դավանանքը թափանցեց անգամ կայսրերի հոգեկերտվածքի մեջ։
Արևմուտքում միհրականության վարդապետությունը կրում էր հունահռոմեական փիլիսոփայական մտքի ազդեցությունը։ Սակայն պահպանվեց արևելքին բնորոշ խորհրդաբանական խորությունը (գերմանացի փիլիսոփա Հեգելը Տամպլիերների օրդենի խորհրդապաշտության արմատները տանում է հենց դեպի միհրականություն)։ Այսպիսին էր արևելյան աստծու և արևմտյան արժեքների սինկրետիկ միասնությունը։ Այսպիսով, միհրականությունը ձևավորված կրոն էր՝ իր մշակված ու համակարգված տեսությամբ և ծեսով։

Միհրականության տեսության ընդհանուր բնութագիրը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյաբանություն։ Միհրականությունը գոյաբանության խնդրին մոտենում է մոնիզմի դիրքից (մոնոս-հուն.` մեկ)։ Ֆ. Կյումոնը դուրս է բերել միհրականության արարչաբանական հետևյալ մոդելը. Մեծն սկզբնապատճառը ծնում է առաջին զույգը` Երկինքն ու Երկիրը, և վերջինս, բեղմնավորվելով եղբորից, ծնում է Օվկիանոսը՝ զորությամբ հավասար իր ծնողներին։ Պանթեոնի ամենավերևում անսահման Ժամանակն է՝ Զրվան Աքարանան։ Սակայն միհրականության աստվածաբանության մեջ չի խոսվում աստվածային անձի մասին։ Նկատելի է, որ արարիչ սկզբնապատճառը անդեմ է. նրա արարչությունը սահմանափակվում է առաջին զույգի արարմամբ, և այդուհետ կյանքը ինքն է իրեն ծնում։ Միհրականի համար Ժամանակը չունի վերջ, այն ինքնուրույն էություն է, յուրօրինակ զետեղարան։ Մյուս կողմից միհրական աստվածաբանությունը աշխարհաստեղծման հարցում հետաքրքիր կերպով համադրում է իդեան և մատերիան։ Որպես սկզբնապատճառ ընդունվում է Ժամանակը, բայց դրան զուգահեռ միհրականությունը համառորեն զարգացնում է աշխարհաստեղծ չորս տարերքների՝ օդ, հող, ջուր, կրակ, խորհրդաբանությունը։ Աշխարհն իրենից ներկայացնում է հոգևորի և նյութի միություն, և աշխարհի լիակատար ճանաչողության համար պետք է խորապես ճանաչել երկուսն էլ։ Մեծն սկզբնապատճառը հոգևոր է, բայց նա ստեղծում է նյութը՝ Երկինքն ու Երկիրը, և կյանքը այդպիսով դրվում է ինքնաշարժման մեջ՝ հաջորդական ծնունդների անվերջ շղթայով։
Մարդաբանություն։ Միհրականությունը հոգեբանական տեսանկյունից նպաստում է մարդու ինքնագնահատականի բարձրացմանը, մարդը գնում է գերբնական դառնալու ճանապարհով՝ ավելի ու ավելի արժեվորելով իր ունակությունները։ Մարդը տիեզերքի մի մասն է։ Մարդու շարժումն ունի հստակ ուղղություն՝ աստվածանման դառնալը։ Այդ ինքնակատարելագործումն աստիճանական է։ Պահանջվում է հոգու և մարմնի համաձայնեցված աշխատանք։ Այստեղ է հիմքը միհրականության՝ ասկետիզմի հասնող բարոյականության։ Միհրականները պատկերացում ունեին հոգու երեք մասերի մասին՝ բանականության [mens]` տեղակայված գլխում, ցասկոտ ցանկության [ira]` սրտում և կրքի [libido]` լյարդում։ Մարմնի մաքրությունը և մարմնական ցանկությունների զսպումը խթան է հանդիսանում հոգու զարգացման համար։ Մարմինն էլ պետք է պատրաստ լինի աստվածանմանությունը ճաշակելուն։ Պատահական չեն ընծայաբերման 7 փորձությունները։ Հասնելով ճանապարհի լրմանը` մարդը կհասնի անմահության։
Այսպիսով, մարդը, լինելով տիեզերքի մասնիկը, միաժամանակ իրենից ներկայացնում է մի առանձին միկրոտիեզերք, որի ներսում կարգավորություն հաստատողը բացառապես ինքն է։ Ենթատեքստում ակնարկվում է մարդու աստվածային սկիզբը, որը հռոմեացիները նույնացնում էին «հանճարի» [genius] մասին իրենց հավատալիքին։

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Ավդալբեկյան Թ., Հայագիտական հետազոտություններ, Երևան, 1969
  • Սասունցի Դավիթ, ՀԳԱ, Երևան, 1993
  • Дюмезиль Ж., Веховные боги индоевропейцев, Москва, 1986
  • Зелинский Ф. Ф., Соперники Христианства, том 3, СПб, 1995
  • Кюмон Ф., Мистерии Митры, СПб, 2000
  • Ригведа, Москва, 1989
  • Khorda Avesta /www.sacred-texts.com/
  • Atharvaveda /www.sacred-texts.com/
  • Yajur Veda /www.sacred-texts.com/
  • Sama Veda /www.sacred-texts.com/
  • Ригведа. Избранные гимны. / Пер. Т.Я.Елизаренковой. М., Наука. 1972. 5000 экз.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. [Геродот. История I 131, пер. Г. А. Стратановского]
  2. [Страбон. География XV 3, 13 (с.732). ]
  3. [ Курций Руф. История Александра Великого IV 13, 12 ]
  4. [ de Jong 1997, p. 171. ]
  5. Արևապաշտական Տիեզերաշինություն, 2010թ․
  6. [de Jong 1997, p.174. ].
  7. [Macdonell, Arthur Anthony.Vedic Mythology.— Delhi: Motilal Banarsidass, 1995. —ISBN 81-208-1113-5. ]
  8. Елизаренкова Т. Я., Мандалы V—VIII. 1995. 752 стр. 2-е изд., испр. 1999. 2500 экз. ISBN 5-02-011763-3
  9. [ Оберлис (с. 158), основываясь на «совокупных свидительствах», определяет большой промежуток времени: 1700—1000 гг. До н.э. Энциклопедия индоевропейской культуры (EIEC) ]
  10. 10,0 10,1 Ա․Մկրտչյան «Արևապաշտական Տիեզերաշինություն» 2010 թ․
  11. 11,0 11,1 Հ․Ներսիսյան, «Հայագիտական Ուսումնասիրություններ », 2011թ․, էջ 637-646