Միլունկա Սավիչ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Միլունկա Սավիչ
սերբ.՝ Милунка Савић
MilunkaSavic.jpg
Ծնվել էհունիսի 24, 1890(1890-06-24)
ԾննդավայրԿոպրիվնիցա, Նովի Պազար, Նովի Պազար, Ռաշկայի շրջան, Սերբիա[1]
Մահացել էհոկտեմբերի 5, 1973(1973-10-05) (83 տարեկանում)
Մահվան վայրԲելգրադ, ՀՍՖՀ[1]
ՔաղաքացիությունFlag of France.svg Ֆրանսիա
Մասնագիտությունզինծառայող
Պարգևներ և
մրցանակներ
Սբ. Միքայելի և Սբ. Գևորգի շքանշան Մարտական խաչ 1914-1918 Պատվավոր լեգիոնի շքանշանի սպա Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետ և Սուրբ Գեորգիի 4-րդ դասի շքանշան
Milunka Savić Վիքիպահեստում

Միլունկա Սավիչ-Գլիգորեվիչ (սերբ.՝ Милунка Савић – Глигоревић, հունիսի 24, 1890(1890-06-24), Կոպրիվնիցա, Նովի Պազար, Նովի Պազար, Ռաշկայի շրջան, Սերբիա[1] - հոկտեմբերի 5, 1973(1973-10-05), Բելգրադ, ՀՍՖՀ[1][2]), սերբ զինվորական, Առաջին համաշխարհային պատերազմի մասնակից, Սերբիայի Թագավորության Բանակի իշխան Միխայլոjի անվան Երկաթե հետևակային գնդի 2-րդ բանակի նարեդնիկ (սերժանտ), հինգ շքանշանների ասպետ (Սերբիայի, Ֆրանսիայի, Անգլիայի, Ռուսաստանի): Սերբիայի զինվորական կանանց շրջանում ամենաշատ քանակով բարձրագույն պարգևների արժանացած[3], Առաջին համաշխարհային պատերազմի ճակատներում կռվող ամենահայտնի կանանցից մեկը: Մարտերում նա վիրավորվել է առնվազն ինը անգամ, իր խիզախության համար ֆրանսիացիները կոչում էին սերբական Ժաննա դ'Արկ:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ տարիներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միլունկա Սավիչի ծննդյան ամսաթիվը համարվում է 1890 թվականի հունիսի 24-ը, թեև ռազմական արխիվներում գտնվող անձնական գործում այլ ամսաթիվ է նշվում՝ 1892 թվականի հունիսի 28[4]: Ծննդավայրը Կոպրիվնիցա գյուղն է Յոշանիչկա Բանյայի մոտակայքում (ներկայումս՝ Սերբիայի Նովի Պազար համայնքը)[5]: Ծնողներ. Դանինցա և Ռադենկո Սավիչներ: Ընտանիքում ավագ երեխան էր[6]։ Ուներ նաև քույրեր՝ Միոնան և Սլավկան, ինչպես նաև եղբայր՝ Միլանը[7][6]: Չնայած գեղեցիկ աղջիկ էր, սակայն Միլունկան չէր մտածում ամուսնության մասին:

Բալկանյան պատերազմներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այն բանից հետո, երբ 1912 թվականին հրապարակվել է սեպտեմբերի 30-ից հոկտեմբերի 3-ը զորահավաքի հրամանը[6], Միլունկան իր ցանկությամբ գնացել է Բելգրադի զորակոչային կետ և գրանցվել է Միլուն Սավիչ անունով[8]: 1912 և 1913 թվականների Բալկանյան երկու պատերազմներում Միլունկան կռվել է իր տղամարդու կեղծանունով: Մեկ տարի անց ծագման մասին ճշմարտությունը բացահայտվել է. երբ Միլունկան վիրավորվել է Բրեգալնիցա գետի վրա ճակատամարտում և ընկել է հիվանդանոց, բժիշկները հայտնաբերել են, որ Միլուն Սավիչ անունով մարտնչող զինվորը աղջիկ է[9]։ Միլունկան, որի խաբեությունը բացահայտվել էր, կանչվել է հրամանատարի մոտ բացատրության համար: Հրամանատարությունը ցանկություն չուներ պատժելու աղջկան, քանի որ նա չի խախտել ռազմական կանոնները և սերբական բանակի տղամարդկանց հետ կողք-կողքի կռվել է, չզիջելով նրանց: Նրան առաջարկել են տեղափոխվել բուժքույրերի կամ գթության քույրերի պարտականություններին, սակայն Միլունկան հրաժարվել է և ասել, որ ցանկանում է պայքարել ճակատային գծում: Հրամանատարը լսելով, հայտարարել է, որ կմտածի և վաղը որոշում կկայացնի, ինչին Սավիչը պատասխանել է ցանկացած ժամանակի ընթացքում պատասխանին սպասելու պատրաստակամության մասին: Մեկ ժամ անց հրամանատարը վերադարձել է և ասել, որ նա թույլ է տալիս, որ Միլունկան շարունակի ծառայությունը հետևակում[10][11]:

Առաջին համաշխարհային պատերազմ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միլունկա Սավիչ

Միլունկան չի հրաժարվել իր պայքարելու ցանկությունից և 1914 թվականին անդամագրվել է սերբական բանակին, որպես կամավոր: Առաջին համաշխարհային պատերազմում նա ծառայել է իշխան Միհայլոի անվան Երկրորդ երկաթե հետևակային գնդում: Այդ նույն գնդում էր կռվում նաև Ֆլորա Սանդսը, շոտլանդական ծագմամբ, նույնպես որպես կամավոր: Միլունկան մասնակցել է Կոլուբարի ճակատամարտին որպես «ռմբակոծող» (այսինքն, նռնակաձիգ), ցուցաբերել է քաջություն և պարգևատրվել Կարագեորգիա աստղի սրերով շքանշանով[9]: 1915 թվականի աշնանը նա ծանր վիրավորվել է Մակեդոնիայում և բուժման է ուղարկվել Ալբանիայում գտնվող հիվանդանոց: Մի քանի ամիս անց նա վերադարձել է ռազմաճակատ, որտեղ շարունակել է պայքարել 1916 թվականի ամռանը և աշնանը[12]: Կայմակչալանի ճակատամարտում, Սև գետի շրջանում, Երկաթե գունդը կռվում էր ֆրանսիական 122-րդ գաղութային դիվիզիայի կազմում. Միլունկան նորից առանձնանում է, գերի վերցնելով միանգամից 23 բուլղարացի զինվորականների[13][14]: Պատերազմում իր սխրագործությունների համար նա պարգևատրվել է Պատվո լեգեոնի (սպա) ֆրանսիական շքանշանով և ֆրանսիական ռազմական խաչով, ոսկե արմավենիով (աշխարհում միակ կին զինվորականը, որն արժանացել է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ֆրանսիական ռազմական խաչին)[15], Միլոշ Օբիլյիչի Քաջության համար սերբական մեդալով, Մեծ Բրիտանիայի Սբ․ Միքայելի և Սբ. Գեորգի 3-րդ աստիճանի շքանշանով և 4-րդ աստիճանի Գորգիևյան ռուսական խաչով:

Մոռացում միջռազմական տարիներին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատերազմից հետո Միլունկան Բոսնիայում աշխատել է որպես խոհարար, բուժքույր և կարող-բանվոր տեքստիլ գործարանում, որտեղ կարում էին զինվորական համազգեստ[16]: 1922 թվականին նա ամուսնացել է Մոստարի բնակիչ Վելկո Գլիգորևիչի հետ, որն 8 տարով փոքր էր Միլունկայից[17]: Ամուսնությունից ծնվել է դուստրը՝ Միլինան: Միլունկան որդեգրել է ևս երեք աղջիկների. Միլկային, հայտնաբերված Ստալաչի երկաթուղային կայարանում, Ռադմիլա-Վիշնյային (1921-2004), նրա զարմուհուն և Զորկային Դալմացիայում գտնվող մանկատնից, որը հիվանդ էր մենինգիտով[18][7]: Փոստային բաժանմունքում աշխատող Վելկոն շուտով տեղափոխվել է Բանյա Լուկա և թողել Միլունկային երեխաների հետ[19]:

1920-ականների սկզբին Միլունկան իր զինվորական վաստակի համար հող էր ստացել Նովի Սադից ոչ հեռու Ստեփանովիչևո գյուղում, որտեղ նա քորոջ՝ Սլավկայի հետ տուն է կառուցել և սկսել է զբաղվել գյուղատնտեսությամբ: Միլունկան ստիպված էր այնտեղ իր երեխաների դաստիարակությամբ զբաղվել Վելկոյի բացակայության պայմաններում: Հետագայում, ավելի լավ կյանքի որոնման համար իր դուստրերի հետ գնացել է Բելգրադ՝ փնտրելու աշխատանք[17]: 1929 թվականին նա սկսել է հավաքարար աշխատել Hipotekarna Banka բանկի տնօրեն գրասենյակում, որտեղ աշխատել է իր կյանքի մեծ մասի ոնթացքում[16][19]: Իրականում, ոչ ոք հիշում էր Միլունկային և Հարավսլավիայի նրա կատարած ռազմական ձեռքբերումների մասին, և նա թոշակ էլ չէր ստանում: Նա մերժել է Ֆրանսիա տեղափոխվելու և այնտեղ զինվորական թոշակ ստանալու առաջարկը՝ մնալով Բելգրադում: Նրան երջանկություն էին բերում երեխաները, որոնց նա դաստիարակում էր. նա հասցրել է խնամել ընդհանուր առմամբ 30 որդեգրած երեխաների: Այնուամենայնիվ, նրան հրավիրում էին արտասահմանյան տարբեր տարեդարձերի, զինվորական տոնակատարությունների և հիշատակի միջոցառումների՝ նվիրված զոհված զինվորներին: Զինակիցների հետ հանդիպման ժամանակ Միլունկան ներկայանում էր շումադյան սերբերի ժողովրդական զգեստներով, կրելով բոլոր շքանշանները և մեդալները, որոնցով նա պարգևատրվել էր[20]:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ և հետագա կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Միլունկան ղեկավարել է հաջողվեց Վոժդովացում գտնվող ոչ մեծ դաշտային հիվանդանոցը, որտեղ նա բուժել է վիրավորներին: Սերբիայի բռնազավթումից հետո նա հրավիրվել է Միլան Նեդիչի մոտ հանդիսավոր ճաշկերույթի, որին հրավիրված էր նաև գերմանական գեներալական կազմը: Միլունկան մերժել է այդ առաջարկը, այնուամենայնիվ, սպաներից մեկն ասել է, որ լսել է մի սերբ կնոջ մասին, որը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ պայքարել է Եռյակ դաշինքի դեմ[21]: Անմիջապես Միլունկային ձերբակալել է բռնազավթիչ ոստիկանությունը և ուղարկել է Բանիցայի համակենտրոնացման ճամբարը: Նա մոտ մեկ տարի մնացել է այնտեղ:

Հարավսլավիայի ազատագրման և սոցիալիստական իշխանության հաստատումից հետո Միլունկան, վերջապես, օրենքի համաձայն սկսել է ստանալ թոշակ[19]: Նա շարունակում էր ապրել իր տանը Վոժդովացում, շրջապատված իր թոռներով և պատերազմի վետերանների հարևանությամբ (1950-ականների վերջին իր դուստրը՝ Միլինան, գնացել էր աշխատելու հիվանդանոցում): Տունը փլուզվում էր, ինչն էլ անհանգստացրել էր ինչպես Միլունկային, այնպես էլ նրա ծանոթներին: Ավելի ուշ Հարավսլավիայի ժողովրդական ազատագրական պատերազմի մասնակիցների հետ հանդիպման ժամանակ Միլունկան պատմել է իր սխրագործությունների մասին, որով տպավորություն էր գործել թե սովորական զինվորների և թե բարձրագույն հրամանատարական կազմի վրա[22]: Իմանալով նրա թշվառ վիճակի մասին, զինվորականները սկսել են պահանջել իշխանություններից՝ այս կնոջը ավելի լավ տնով ապահովել: Մամուլի ճնշումը այնքան ուժեղ էր, որ 1972 թվականին Բելգրադի քաղաքային ժողովը ստիպված էր բնակարան նվիրել 4-րդ հարկի տանը, որը, սակայն, չուներ վերելակ: Տունը գտնվում էր Երկովիչ եղբայրների թաղամասում[20][21]:

1973 թվականի հոկտեմբերի 5-ին երեք կաթվածի հետևանքով Միլունկա Սավիչը մահացել է կյանքի 84-րդ տարում[12]: Թաղվել է Բելգրադի Նոր գերեզմանոցում[22]: Հայրենի տունը վաճառվել է 1974 թվականին[23]:

Պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միլունկա Սավիչը հանդիսանում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ամենամեծ թվով պարգևների արժանացած կինը: Դրանցից հայտնի են հետևյալը[12][24][25].

Հայրենական պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Կարագեորգիա աստղի սրերով շքանշան (1917)
  • Միլոշ Օբիլյիչի քաջության համար սերբական մեդա
  • Ազատագրման և միավորման հուշամեդալ
  • Ալբանական հուշամեդալ

Օտարերկրյա պարգևներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Մեծ Բրիտանիա Մեծ Բրիտանիա Սբ․ Միքայելի և Սբ. Գեորգի 3-րդ աստիճանի շքանշան
  • Ռուսաստան Ռուսաստան 4-րդ աստիճանի Գորգիևյան խաչ
  • Ֆրանսիա Ֆրանսիա 4-րդ և 5-րդ աստիճանի պատվո լեգեոնի ֆրանսիական շքանշան
  • Ֆրանսիա Ֆրանսիա 1914—1918 թվականների ֆրանսիական ռազմական խաչ ոսկե արմավենիով:

Հիշատակ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Nuvola apps kview.png Արտաքին պատկերներ
Searchtool.svg «Միլունկա Սավիչի հուշարձանը Յոշանիչկա-Բանյայում» 
Searchtool.svg «Միլունկա Սավիչի տապանաքարը Բելգրադի Նոր գերեզմանոցում» 

Վոժդովացում, որի վրա գտնվում է Միլունկա Սավիչի տունը, այժմ կրում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի հերոսուհու անունով, իսկ տան վրա տեղադրված է հուշատախտակ: Յոշանիչկա Բանյայում տեղադրվել է բնական չափերով հուշարձան, որի քանդակագործն էր Լյուբիշա Մանչիչը[20][26]: Սակայն Միլունկայի թոռը հաստատում է, որ քանդակագործը հուշարձանը քանդակելու ընթացքում չի զրուցել հարազատների հետ, ուստի պատկերված կինը նման չէ Միլունկային[20]:

Բելգրադում նույնպես կա փողոց, որը կրում է Միլունկա Սավիչի անունը: Նրա մնացորդները տեղափոխվեցին ընտանեկան գերեզմանոցից[16] Մեծերի ծառուղի ընդամենը 40 տարի անց, 2013 թվականի նոյեմբերի 10-ին[27]: Որոշ տեղեկությունների համաձայն, վերահուղարկավորումը իրականացվել է Тамо далеко երգի կատարման հնչյունների տակ[28] համապատասխան զինվորական և պետական բոլոր ​​պատիվներով[20], ինչը ոչ ամբողջությամբ է համապատասխանում իրականությանը. պատիվները որպես այդպիսին չեն եղել, բայց հուղարկավորության ժամանակ ելույթ են ունեցել Հարավսսլավական ժողովրդական բանակի սպաները և վետերանների ընկերակցությունների անդամները[26]: 1912-1918 թվականների պատերազմի մասնակից-կամավորների միությունը, ի դեմս նրանց երեխաների և թոռների, հետմահու պարգեւատրեց Միլունկա Սավիչին տվել է միության պատվավոր անդամի կոչում[26]:

Միլունկա Սավիչի անվան փողոցներ կան այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսիք են Վալևոն, Զրենյանինը[25], Յագոդինան, Կռալևոն, Կոսյերիչը, Կրուշևացը[29], Մլադենովացը[30], Նիշը, Պարաչինը, Շաբացը[31], Ստեփանովիչևոն և Յոշանիչկա-Բանյան:

Սերբիայի ռադիոհեռուստատեսությունը 2013 թվականի հոկտեմբերին պետական ​​հեռուստաալիքներով ցուցադրել է Սլաչանա Զարիչի և Իվանա Սթիվենսի վավերագրական ֆիլմը Միլունկա Սավիչի մասին[17]: Բելգրադի ռազմական թանգարանում բացվել է զինվորականներին նվիրված մուլտիմեդիա ցուցահանդես, որը տևել է 2013 թվականի սեպտեմբերից մինչև հոկտեմբեր[12][24]: 2014 թվականի հունվարի 28-ին Միլենկո Պավլովը ներկայացրել է իր` «Պատվո լեգեոն` Միլունկա Սավիչ» ֆիլմը, որի պրեմիերան տեղի է ունեցել Բելգրադի Ակադեմիա 28 կինոթատրոնում:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #1052561241 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  2. Angelina (6 июля 2011, 12:19:54 am)։ «Milunka Savić (1890—1973)» (սերբերեն)։ Riznica Srpska։ Վերցված է 2016-04-21 
  3. Бранко Станковић (Суббота, 20 октября 2012, 18:30)։ «Квадратура круга» (սերբերեն)։ РТС։ Վերցված է 2016-04-21 
  4. «О Милунки Савић. Биографија» (սերբերեն)։ milunkasavic.rs։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2016-05-02-ին։ Վերցված է 2016-04-21 
  5. «Јошаничка Бања» (սերբերեն)։ Српско Благо։ 23 июля 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2014-03-15-ին։ Վերցված է 2016-04-21 
  6. 6,0 6,1 6,2 Пешић Новица (9 сентября 2013)։ «Одмена млађем брату» (սերբերեն)։ Вечерње новости։ Վերցված է 2016-04-21 
  7. 7,0 7,1 Ђурић Антоније (15 февраля 2008)։ Ђаковац Александар, ed.։ «Милункин пут до легенде - Из књиге „Жене Солунци говоре“»։ Православље (սերբերեն) (Београд: СПЦ) 982։ ISSN 0555-0114։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2015-02-09-ին։ Վերցված է 2016-04-21 
  8. Пешић Новица (10 сентября 2013«Одзив као у сватове!»։ novosti.rs (սերբերեն)։ Вечерње новости։ Վերցված է 2016-04-21 
  9. 9,0 9,1 Пешић Новица։ «Строј каплара Милунке»։ novosti.rs (սերբերեն)։ Вечерње новости։ Վերցված է 2016-04-21 
  10. «5 of the Fiercest One-Liners in History | Mental Floss» (անգլերեն)։ mentalfloss.com։ Վերցված է 2016-04-21 
  11. Therese Oneill (3 сентября 2013, 10:20 AM)։ «6 of the fiercest one-liners in history»։ The Week (անգլերեն)։ Yahoo News։ Վերցված է 2016-04-21 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 «Милунка Савић, хероина Великог рата»։ rts.rs։ РТС։ 19 сентября 2013։ Վերցված է 2016-04-21 
  13. Петровић Светлана։ [сабор.срб/чланци/187 «Милунка Савић»]։ сабор.срб (սերբերեն)։ Удружење Сабор Срба и пријатеља Срба։ Վերցված է 2016-04-21 
  14. «Женская рать»։ Lenta.ru։ 8 марта 2015։ Վերցված է 2016-04-21 
  15. Милунка међу бомбашима («Вечерње новости», 20. април 2013), приступљено 21. априла 2013.(սերբ.)
  16. 16,0 16,1 16,2 «Посмртни остаци Милунке Савић положени у Алеју великана»։ beograd.rs (սերբերեն)։ Град Београд։ 10 ноября 2013։ Վերցված է 2016-04-21 
  17. 17,0 17,1 17,2 Зарић Слађана (7 октября 2013)։ «Милунка Савић – хероина Великог рата»։ rts.rs (սերբերեն)։ РТС։ Վերցված է 2016-04-21 
  18. Пешић Новица (19 сентября 2013)։ «Лекција оца Раденка»։ novosti.rs (սերբերեն)։ Вечерње новости։ Վերցված է 2016-04-21 
  19. 19,0 19,1 19,2 Лопушина Марко (12 марта 2011)։ «Милунка Савић: Хероина, па чистачица»։ novosti.rs (սերբերեն)։ Вечерње новости։ Վերցված է 2016-04-21 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 Кривокапић Бранислав (8 августа 2010)։ «Пред Милунка су и генерали салутирали»։ blic.rs (սերբերեն)։ Блиц онлајн։ Վերցված է 2016-04-21 
  21. 21,0 21,1 «Srbija u vrtlogu Prvog Svetskog Rata»։ index.hr (խորվաթերեն)։ 2009-06-27։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2008-06-05-ին։ Վերցված է 2010-07-08 
  22. 22,0 22,1 «Milunka Savić, jedina žena na svetu nosilac francuskog odlikovanja Ratni krst sa zlatnom palminom granom»։ Beogradska Ka5anija (սերբերեն)։ 2009-11-04։ Վերցված է 2016-04-21 
  23. Кућа Милунке Савић избраздана пукотинама и нагризена влагом («Политика», 17. новембар 2013)
  24. 24,0 24,1 «У Дому Војске отворена изложба посвећена Милунки Савић»։ mod.gov.rs։ Министарство одбране Републике Србије։ 25 сентября 2013։ Վերցված է 2016-04-21 
  25. 25,0 25,1 «Решење о промени назива улице Берберска-болница ђ у улицу Милунка Савић у Зрењанину»։ zrenjanin.rs։ Званична презентација града Зрењанина։ 4 февраля 2013։ Վերցված է 2016-04-21 
  26. 26,0 26,1 26,2 Пешић Новица (22 сентября 2013«Власт огрешила душу»։ novosti.rs (սերբերեն)։ Вечерње новости։ Վերցված է 2016-04-21 
  27. «Хероина која личи на своју земљу»։ rts.rs (սերբերեն)։ РТС։ 10 ноября 2013։ Վերցված է 2016-04-21 
  28. Милунка Савић сахрањена у Алеји великана уз мелодију песме Тамо далеко («Вечерње новости», 10. новембар 2013)(սերբ.)
  29. «Нови и стари називи улица»։ krusevac.rs։ Град Крушевац։ 10 сентября 2010։ Վերցված է 2016-04-21 
  30. «Нови називи улица»։ mladenovac.rs։ Градска општина Младеновац։ Վերցված է 2016-04-21 
  31. «План града»։ sabac.org։ Град Шабац։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-10-20-ին։ Վերցված է 2016-04-21 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]