Jump to content

Մետրոպոլիս (ֆիլմ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մետրոպոլիս
գերմ.՝ Metropolis
Երկիր Վայմարյան Հանրապետություն
Ժանրհամր կինո, դրամա, ֆանտաստիկ ֆիլմ, հակաուտոպիական ֆիլմ և գիտաֆանտաստիկ արտհաուս ֆիլմ
Թեմատեխնոլոգիա[1], Քաղաքական արդիականացում[1], անմարդկայնություն[1], խավերի հարաբերություններ[1], working conditions?[1], Բանվոր դասակարգ[1], գենդերային դեր[1], intergenerational struggle?[1], հեղափոխություն[1] և սեր
ՀիմքMetropolis?
Թվականհունվարի 10, 1927[2], փետրվարի 6, 1927, փետրվարի 17, 1927, փետրվարի 28, 1927, մարտի 5, 1927, մարտի 6, 1927, մարտի 12, 1927, մարտի 13, 1927, մարտի 21, 1927, ապրիլի 4, 1927[3], ապրիլի 13, 1927, մայիսի 6, 1927[4], մայիսի 9, 1927, օգոստոսի 5, 1927, սեպտեմբերի 2, 1927, սեպտեմբերի 26, 1927, հոկտեմբերի 11, 1927, հոկտեմբերի 28, 1927, նոյեմբերի 4, 1927, նոյեմբերի 25, 1927, հունվարի 23, 1928, ապրիլի 7, 1928, ապրիլի 7, 1928, ապրիլի 14, 1928, մայիսի 6, 1928, հոկտեմբերի 4, 1928, ապրիլի 3, 1929, մայիս 1929[5], օգոստոսի 13, 1929 և նոյեմբերի 18, 1930
Լեզուգերմաներեն
ՌեժիսորՖրից Լանգ[6]
ՊրոդյուսերԷրիխ Պոմմեր
Սցենարի հեղինակՖրից Լանգ և Թեա ֆոն Հարբոու
ԴերակատարներAlfred Abel?[7], Ռուդոլֆ Քլայն Ռոգգե[7], Gustav Fröhlich?[7], Brigitte Helm?[7], Fritz Rasp?[7], Տեոդոր Լոոս[7], Հենրիխ Գեորգի[7], Հայնրիխ Գոթո, Margarete Lanner?[7], Grete Berger?[7], Rolf von Goth?, Fritz Alberti?[7], Ilse Stanley?, Erwin Biswanger?[7], Կուրտ Սիոդմակ[7], Հելեն Վայգել[7], Գեորգ Ջոն[7], Olaf Storm?, Hanns Leo Reich?, Helen von Münchhofen?, Rose Liechtenstein?, Max Dietze? և Arthur Reinhardt?
ՕպերատորԿառլ Ֆրոյդ, Günther Rittau? և Վալտեր Ռուտման
ԵրաժշտությունGottfried Huppertz?
ՄոնտաժՖրից Լանգ
Նկարահանման վայրԲեռլին
ԿինոընկերությունUniversum Film AG
Տևողություն153 րոպե
Բյուջե5 300 000 Reichsmark[1]
 Metropolis (film) Վիքիպահեստում

«Մետրոպոլիս» (անգլ.՝ Metropolis)՝ 1927 թվականին նկարահանված գերմանական էքսպրեսիոնիստական գիտաֆանտաստիկ համր ֆիլմ, որի ռեժիսորը Ֆրից Լանգն է[8][9]։ Սցենարը գրել են Թեա ֆոն Հարբուն և Ֆրից Լանգը՝ հիմնվելով Թեա ֆոն Հարբուի 1925 թվականին հրատարակված համանուն վեպի վրա, որն ի սկզբանե գրվել էր որպես ֆիլմի սյուժետային մշակում (treatment)։

Ֆիլմում գլխավոր դերերում հանդես են գալիս Գուստավ Ֆրյոլիխը, Ալֆրեդ Աբելը, Ռուդոլֆ Կլայն-Ռոգգեն և Բրիգիտե Հելմը։ Պրոդյուսերը Էրիխ Պոմերն է, իսկ ֆիլմը նկարահանվել է Babelsberg Studio կինոստուդիայում՝ Universum Film A.G. (UFA) ընկերության համար։

«Մետրոպոլիսը» համարվում է գիտաֆանտաստիկ կինոյի հիմնադիր և նորարարական գործերից մեկը, քանի որ այն այդ ժանրի առաջին լիամետրաժ ֆիլմերից է[10]։ Նկարահանումները տևել են 17 ամիս՝ 1925–1926 թվականներին, և դրանց արժեքը գերազանցել է հինգ միլիոն ռայխսմարկը[11], ինչը այն ժամանակվա համար բացառիկ մեծ բյուջե էր։

Վայմարյան հանրապետության շրջանի Գերմանիայում նկարահանված «Մետրոպոլիսը» տեղի է ունենում ապագայի դիստոպիական քաղաքում և պատմում է քաղաքի ղեկավարի հարուստ որդու՝ Ֆրեդերի, և բանվորների համար սրբի նմանվող կերպարի՝ Մարիայի, ջանքերի մասին՝ հաղթահարելու իրենց քաղաքում դասակարգերի միջև գոյություն ունեցող խոր անդունդը և հաշտեցնելու բանվորներին քաղաքի ղեկավար Յոհ Ֆրեդերսենի հետ։

Ֆիլմի հիմնական գաղափարն ամփոփված է վերջին միջվերնագրում. «Գլխի և ձեռքերի միջև միջնորդը պետք է լինի սիրտը»։

«Մետրոպոլիսը» ցուցադրության դուրս գալուց հետո արժանացավ հակասական արձագանքների։ Քննադատները բարձր գնահատեցին ֆիլմի օպերատորական լուծումները՝ այն համարելով գեղեցիկ և տպավորիչ։ Ֆիլմի նկարչական ձևավորումը, որի հեղինակներն էին Օտտո Հունտեն, Էրիխ Կետելհուտը և Կառլ Ֆոլբրեխտը, ներշնչված էր օպերայից, Բաուհաուսի, կուբիզմի և ֆուտուրիզմի գեղարվեստական ուղղություններից[12], ինչպես նաև գոթական ոճի տարրերից, որոնք հատկապես արտահայտվում էին կատակոմբների, տաճարի և Ռոտվանգի տան տեսարաններում[13]։ Քննադատները նաև գովաբանեցին ֆիլմի բարդ և նորարարական հատուկ էֆեկտները, սակայն սյուժեն համարեցին միամիտ։

Հերբերտ Ջորջ Ուելսը ֆիլմը բնութագրել է որպես «անհեթեթ», իսկ The Encyclopedia of Science Fiction հանրագիտարանը սյուժեն անվանել է «տափակ և կանխատեսելի», իսկ ֆիլմի քաղաքական ուղերձը՝ «ծիծաղելիորեն պարզունակ»[13]։ Քննադատության է արժանացել նաև ֆիլմի՝ ենթադրյալ կոմունիստական գաղափարախոսությունը[14]։

Ֆիլմի երկար տևողությունը նույնպես քննադատության առիթ դարձավ։ Գերմանիայում կայացած պրեմիերայից հետո այն զգալիորեն կրճատվեց։ 1970-ական թվականներից սկսած բազմաթիվ փորձեր են արվել ֆիլմը վերականգնելու համար։

1984 թվականին իտալացի երաժշտական պրոդյուսեր Ջորջո Մորոդերը թողարկեց ֆիլմի կրճատված տարբերակը, որի երաժշտական ձևավորումը կատարել էին ռոք երաժիշտներ, այդ թվում՝ Ֆրեդի Մերկուրին, Loverboy-ը, Բոննի Թայլերը և Ադամ Անթը։

2001 թվականին «Մետրոպոլիսի» նոր վերականգնված տարբերակը ցուցադրվեց Բեռլինի կինոփառատոնում։ 2008 թվականին Արգենտինայի մի թանգարանում հայտնաբերվեց Ֆրից Լանգի բնօրինակ մոնտաժված տարբերակի վնասված պատճենը։ Այդ պատճենից, ինչպես նաև Նոր Զելանդիայում պահպանվող մեկ այլ պատճենից ստացված կադրերը վերականգնվեցին և կրկին ներառվեցին ֆիլմում, ինչի արդյունքում այն ընդամենը հինգ րոպեով կարճ ստացվեց իր սկզբնական տևողությունից։ Այս վերականգնված տարբերակը 2010 թվականի փետրվարի 12-ին միաժամանակ ցուցադրվեց Բեռլինի և Ֆրանկֆուրտի մեծ էկրաններին։

«Մետրոպոլիսն» այսօր լայնորեն համարվում է կինոյի պատմության մեծագույն և ամենաազդեցիկ ֆիլմերից մեկը։ Այն զբաղեցրել է 67-րդ հորիզոնականը Sight and Sound ամսագրի 2022 թվականի կինոքննադատների հարցման արդյունքներում և արժանացել է գրեթե միաձայն բարձր գնահատականների[15]։ 2001 թվականին ֆիլմն ընդգրկվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» միջազգային գրանցամատյանում՝ դառնալով այդ գրանցամատյանում ներառված առաջին ֆիլմը[16]։ 2023 թվականի հունվարի 1-ին Միացյալ Նահանգներում ավարտվեց ֆիլմի հեղինակային իրավունքի պաշտպանության ժամկետը, ինչի արդյունքում այն դարձավ հանրային սեփականություն (public domain) ԱՄՆ-ում[17]։

Սյուժե

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիստոպիական աշխարհում[18] հարուստ արդյունաբերողներն ու գործարար մեծահարուստները, ինչպես նաև նրանց բարձրաստիճան աշխատակիցները, իշխում են Մետրոպոլիս քաղաքին՝ բնակվելով հսկայածավալ երկնաքերերում։ Միևնույն ժամանակ, գետնի տակ ապրող բանվորները ծանր աշխատանք են կատարում՝ գործարկելով այն հսկայական մեքենաները, որոնք ապահովում են քաղաքի կենսագործունեությունը։

Յոհ Ֆրեդերսենը քաղաքի ղեկավարն է։ Նրա որդին՝ Ֆրեդերը, իր օրերն անցկացնում է սպորտով զբաղվելով և հաճույքների այգում զվարճանալով։ Սակայն նրա անհոգ կյանքը խաթարվում է, երբ այնտեղ է հայտնվում երիտասարդ մի կին՝ Մարիան, որը մի խումբ բանվորների երեխաների է բերել, որպեսզի նրանք տեսնեն իրենց հարուստ «եղբայրների» կենսակերպը։

Մարիային և երեխաներին անմիջապես դուրս են ուղեկցում, սակայն Ֆրեդերը հմայվում է նրանով։ Քաղաքի խիստ կանոններն անտեսելով՝ նա իջնում է ստորին մակարդակներ՝ Մարիային գտնելու նպատակով։ Մեքենաների սրահներում նա ականատես է լինում հսկայական մի մեքենայի պայթյունի, որի հետևանքով բազմաթիվ բանվորներ զոհվում և վիրավորվում են։ Այդ ցնցող տեսարանի ազդեցության տակ Ֆրեդերը տեսիլք է ունենում․ նրան թվում է, թե մեքենան Մողոքի տաճարն է, իսկ բանվորները զոհաբերվում են նրան։ Երբ տեսիլքն ավարտվում է և նա տեսնում է, թե ինչպես են զոհված բանվորների մարմինները պատգարակներով դուրս տանում, Ֆրեդերը շտապում է հոր՝ Յոհ Ֆրեդերսենի մոտ, որպեսզի նրան տեղեկացնի տեղի ունեցած դժբախտ պատահարի մասին։

Սրտի մեքենայի (Heart Machine) վարպետ Գրոտը Ֆրեդերսենին է հանձնում երկու քարտեզ, որոնք գտնվել էին զոհված բանվորների գրպաններում։ Ֆրեդերսենը աշխատանքից ազատում է իր օգնական Յոզաֆատին, քանի որ նա առաջինը չէր տեղեկացրել իրեն ո՛չ պայթյունի, ո՛չ էլ քարտեզների մասին։ Հոր սառն ու անտարբեր վերաբերմունքը տեսնելով բանվորների ծանր կյանքի նկատմամբ՝ Ֆրեդերը գաղտնի ըմբոստանում է և որոշում օգնել նրանց։ Նա դիմում է Յոզաֆատի օգնությանը, ապա վերադառնում մեքենաների սրահ, որտեղ զբաղեցնում է ուժասպառությունից վայր ընկած մի բանվորի տեղը։

«Մետրոպոլիս» ֆիլմի «Մեքենա-մարդ» (գերմ.՝ Maschinenmensch) ռոբոտի նկարահանման հրապարակում արված լուսանկար

Ֆրեդերսենը քարտեզները տանում է քաղաքի ամենանշանավոր գյուտարարի՝ Ռոտվանգի մոտ, որպեսզի պարզի դրանց նշանակությունը։ Ռոտվանգը ժամանակին սիրահարված էր Հել անունով մի կնոջ, սակայն Հելը լքել էր նրան և ամուսնացել Ֆրեդերսենի հետ։ Ավելի ուշ նա մահացել էր՝ Ֆրեդերին լույս աշխարհ բերելու ժամանակ։ Ռոտվանգը Ֆրեդերսենին ցույց է տալիս իր ստեղծած մարդանման ռոբոտին, որը, նրա խոսքով, նախատեսված է Հելին «վերակենդանացնելու» համար։

Քարտեզները ցույց են տալիս Մետրոպոլիսի տակ գտնվող կատակոմբների ցանցը, և երկու տղամարդիկ գնում են այնտեղ՝ հետաքննելու։ Նրանք գաղտնալսում են բանվորների հավաքը, որի մասնակիցների թվում է նաև Ֆրեդերը։ Մարիան դիմում է հավաքվածներին՝ մարգարեանալով, որ կգա մի միջնորդ, որը կհաշտեցնի աշխատավոր և իշխող դասակարգերին։ Ֆրեդերը համոզվում է, որ հենց ինքն է կոչված ստանձնելու այդ դերը, և Մարիային խոստովանում է իր սերը։

Ֆրեդերսենը Ռոտվանգին հրամայում է ռոբոտին տալ Մարիայի արտաքին տեսքը, որպեսզի նրա հեղինակությունը վարկաբեկվի բանվորների շրջանում։ Սակայն նա տեղյակ չէ Ռոտվանգի իրական մտադրությանը․ վերջինս ցանկանում է վրեժ լուծել՝ կործանելով Մետրոպոլիսը և սպանելով Ֆրեդերին։ Ռոտվանգը առևանգում է Մարիային, ռոբոտին տալիս նրա կերպարանքը և այն ներկայացնում Ֆրեդերսենին։ Այդ ընթացքում Ֆրեդերը տեսնում է, թե ինչպես են նրանք գրկախառնվում, և, կարծելով, թե հայրը դավաճանել է իրեն, ընկնում է երկարատև զառանցանքի մեջ։ Կեղծ Մարիան գայթակղիչ պարեր է կատարում Ռոտվանգի տանը և Յոշիվարա գիշերային ակումբում՝ իր շուրջը սերմանելով խառնաշփոթ և բարոյական անկում։ Քաղաքի հարուստ տղամարդիկ չեն գիտակցում, որ նա իրականում մեքենա է։

Միաժամանակ, Ֆրեդերի զառանցանքների տեսարանների հետ զուգահեռ, կեղծ Մարիան բանվորներին կոչ է անում ապստամբել վերևի՝ մակերեսային աշխարհի դեմ, ինչի հետևանքով քաղաքում սկսվում են քաոս, անկարգություններ և պառակտում։

Ֆրեդերը ապաքինվում է և Յոզաֆատի ուղեկցությամբ վերադառնում կատակոմբներ։ Այնտեղ նա տեսնում է, թե ինչպես է կեղծ Մարիան բանվորներին կոչ անում ոչնչացնել մեքենաները։ Ֆրեդերը մեղադրում է նրան՝ հայտարարելով, որ նա իրական Մարիան չէ, սակայն բանվորները չեն հավատում նրան և կատարում են կեղծ Մարիայի կոչը։ Նրանք ջարդուփշուր են անում մեքենաները, ինչի հետևանքով սկսվում է հսկայական ջրհեղեղ, որը սպառնում է խեղդել ստորգետնյա քաղաքում մնացած նրանց երեխաներին։ Այդ ընթացքում Ֆրեդերսենն ու Ռոտվանգը բախվում են միմյանց, իսկ իրական Մարիան, փախչելով Ռոտվանգի տնից, Ֆրեդերի և Յոզաֆատի օգնությամբ փրկում է երեխաներին։ Գրոտը խիստ հանդիմանում է ուրախացող բանվորներին՝ հիշեցնելով, որ նրանք ջրհեղեղի մեջ անօգնական թողեցին իրենց երեխաներին։

Բանվորները խուճապի են մատնվում և մեղքը բարդում կեղծ Մարիայի վրա՝ նրան դատապարտելով խարույկի վրա այրվելու։ Սարսափահար Ֆրեդերը հետևում է տեսարանին, մինչև կրակը բացահայտում է, որ «Մարիան» իրականում ռոբոտ է։ Ռոտվանգը, որն արդեն մոլորության մեջ է և կեղծում է, թե Մարիան Հելն է, հետապնդում է նրան մինչև տաճարի տանիք։ Ֆրեդերը հետևում է նրանց, և երկու տղամարդկանց միջև սկսվում է պայքար։ Մինչ Ֆրեդերսենն ու բանվորները ներքևից հետևում են, Ռոտվանգը վայր է ընկնում և մահանում։ Վերջում Ֆրեդերը կատարում է Մարիայի մարգարեությունը՝ դառնալով միջնորդը, որը հաշտեցնում է Մետրոպոլիսի հասարակության երկու հատվածներին։ Նա միացնում է Ֆրեդերսենի և Գրոտի ձեռքերը՝ խորհրդանշելով իշխող և աշխատավոր դասակարգերի հաշտեցումն ու միասնությունը։

Դերասանական կազմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Բրիգիտե Հելմը նկարահանման հրապարակում՝ «Մեքենա-մարդ» (գերմ.՝ Maschinenmensch) կերպարի դերում։
  • Ալֆրեդ Աբել՝ Յոհ Ֆրեդերսենի դերում, Մետրոպոլիսի ղեկավար
  • Գուստավ Ֆրյոլիխ՝ Ֆրեդերի դերում, Յոհ Ֆրեդերսենի որդի
  • Ռուդոլֆ Կլայն-Ռոգգե՝ Ռոտվանգի դերում, գյուտարար
  • Ֆրից Ռասպ՝ Նիհար մարդու (անգլ.՝ The Thin Man) դերում, Ֆրեդերսենի լրտես
  • Թեոդոր Լոս՝ Յոզաֆատի դերում, Ֆրեդերսենի օգնական և Ֆրեդերի ընկերը
  • Էրվին Բիսվանգեր՝ 11811 համարի բանվորի դերում, որը հայտնի է նաև որպես Գեորգի
  • Հայնրիխ Գեորգե՝ Գրոտի դերում, Սրտի մեքենայի (անգլ.՝ Heart Machine) պահապան
  • Բրիգիտե Հելմ՝ Մարիայի / Մեքենա-մարդու (գերմ.՝ Maschinenmensch) դերում
  • Հայնրիխ Գոթո՝ Հաճույքների այգիների հանդիսավարի դերում (տիտրերում նշված չէ)[19]

Նշումներ դերասանական կազմի մասին

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Սկզբնական տիտրերում նշված են չորս կերպարներ՝ Ստեղծագործ մարդը (անգլ.՝ The Creative Man), Մեքենա-մարդը (անգլ.՝ The Machine Man), Մահը (անգլ.՝ Death) և Յոթ մահացու մեղքերը (անգլ.՝ The Seven Deadly Sins), սակայն այդ դերերը մարմնավորած դերասանների անունները չեն նշվում։
  • Տիտրերում չնշված դերասանների թվում են Մարգարետե Լանները, Հելեն ֆոն Մյունխոֆենը, Օլաֆ Շտորմը, Գեորգ Յոնը, Հելենե Վայգելը և Ֆրից Ալբերտին[19]։
  • Այն տեսարանը, որտեղ Ֆրեդերը քաղաքի տաճարում լսում է քարոզող մի վանականի, չի պահպանվել։ Սակայն 2010 թվականի վերականգնված տարբերակում այդ տեսարանին հղում է արվում. Ֆրեդերի զառանցանքների ընթացքում նրան թվում է, թե Նիհար մարդը (անգլ.՝ The Thin Man) հենց այդ վանականն է։

Ազդեցություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Մետրոպոլիսը» առանձնանում է իր բազմազան և բարդ հատուկ էֆեկտներով ու բեմական ձևավորումներով՝ սկսած հսկայական գոթական տաճարից մինչև ապագայապաշտ քաղաքային տեսարաններ։ Հարցազրույցներից մեկում Ֆրից Լանգը նշել է, որ «ֆիլմը ծնվեց այն պահին, երբ 1924 թվականի հոկտեմբերին առաջին անգամ տեսա Նյու Յորքի երկնաքերերը»։ Նա առաջին անգամ էր այցելել Նյու Յորք և հիշում էր. «Նայեցի փողոցներին, շլացուցիչ լույսերին և բարձրահարկ շենքերին, և հենց այնտեղ էլ ծնվեց «Մետրոպոլիսի» գաղափարը»[20]։ Սակայն իրականում Լանգն ու Թեա ֆոն Հարբուն այդ գաղափարի վրա աշխատում էին արդեն ավելի քան մեկ տարի[21]։ Նկարագրելով քաղաքի մասին իր առաջին տպավորությունները՝ Լանգն ասել է. «Շենքերն ասես ուղղահայաց առագաստներ լինեին՝ շողշողուն ու անչափ թեթև, շքեղ մի ֆոն, կախված մութ երկնքում՝ աչք շլացնելու, ուշադրությունը շեղելու և մարդկանց հմայելու համար»[22]։ Նա նաև հավելել է. «Միայն Նյու Յորքի տեսքն արդեն բավական էր, որպեսզի այդ գեղեցկության փարոսը դառնա ֆիլմի կենտրոնական թեման»[20]։

«Մետրոպոլիսում» քաղաքի արտաքին տեսքը մեծապես ձևավորվել է Արտ Դեկո գեղարվեստական շարժման ազդեցությամբ, սակայն այն ներառում է նաև այլ ճարտարապետական ավանդույթների տարրեր։ Ինգեբորգ Հոստերայը ֆիլմում ներկայացված ճարտարապետությունը բնութագրել է որպես էկլեկտիկ՝ նշելով, որ դրա տարբեր միջավայրերը միաժամանակ ներկայացնում են ֆունկցիոնալիստական մոդեռնիզմ և Արտ Դեկո, ինչպես նաև ներառում են գիտնականի հնաոճ փոքրիկ տունը՝ բարձր տեխնոլոգիական լաբորատորիայով, կատակոմբները և գոթական տաճարը։ Ֆիլմում Արտ Դեկո ճարտարապետության կիրառումը մեծ ազդեցություն ունեցավ և, ըստ մի շարք ուսումնասիրությունների, նպաստեց այդ ոճի հետագա տարածմանը Եվրոպայում և Ամերիկայում[23]։ Օրինակ՝ Նոր Բաբելոնի աշտարակի կերպարը ներշնչված էր Պոզնանի ցուցահանդեսային համալիրում գտնվող Վերին Սիլեզիայի աշտարակից, որը Գերմանիայում համարվում էր ճարտարապետական գլուխգործոց։[24]

Լանգի՝ 1924 թվականի նույն ուղևորության ընթացքում Հոլիվուդի մի քանի կինոստուդիաներ կատարած այցը մեկ այլ կերպ ևս ազդեց ֆիլմի վրա։ Լանգը և պրոդյուսեր Էրիխ Պոմմերը հասկացան, որ Հոլիվուդի ուղղահայաց ինտեգրացիայի (երբ նույն ընկերությունը վերահսկում է ֆիլմարտադրության, տարածման և ցուցադրման տարբեր փուլերը) հետ մրցելու համար իրենց հաջորդ ֆիլմը պետք է լիներ ավելի մեծածավալ, ավելի լայն ընդգրկումով և ավելի բարձր որակով, քան մինչ այդ ստեղծած ցանկացած աշխատանք։ Չնայած UFA կինոընկերության աճող պարտքերին՝ Լանգը հայտարարել էր, որ «Մետրոպոլիսը» լինելու է «երբևէ ստեղծված ամենաթանկարժեք և ամենահավակնոտ ֆիլմը»[21]։

Ֆիլմը իր մի շարք կարևոր տեսարանների համար մեծապես հիմնվում է աստվածաշնչյան աղբյուրների վրա։ Բանվորներին ուղղված իր առաջին ելույթի ժամանակ Մարիան օգտագործում է Բաբելոնի աշտարակի պատմությունը՝ ընդգծելու մտավորականների և բանվորների միջև առաջացած տարաձայնությունն ու բաժանումը։ Բացի այդ, զառանցանքի մեջ գտնվող Ֆրեդերը պատկերացնում է կեղծ Մարիային որպես Բաբելոնի պոռնիկի կերպար՝ նստած բազմագլուխ վիշապի մեջքին։ «Յոշիվարա» ակումբի անունը հղում է անում Տոկիոյի հայտնի կարմիր լապտերների թաղամասին, որը հայտնի էր որպես զվարճանքի շրջան[25]։

«Մետրոպոլիսի» սյուժետային գծի մեծ մասը բխում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի և Գերմանիայի Վայմարյան հանրապետության ժամանակաշրջանի մշակույթից։ Ֆրից Լանգը ֆիլմում ուսումնասիրում է արդյունաբերականացման և զանգվածային արտադրության թեմաները, որոնք երկու կարևոր զարգացումներ էին և մեծ դեր էին խաղացել պատերազմի ընթացքում։ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո ձևավորված այլ թեմաներ, ինչպիսիք են Վայմարյան Գերմանիայի պատկերացումները ամերիկյան արդիականության մասին, ֆաշիզմը և կոմունիզմը, Լանգը ևս ներառել է «Մետրոպոլիսում»[26]։

Արտադրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նախապատրաստական փուլ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Մետրոպոլիսի» սցենարը գրել է Թեա ֆոն Հարբուն՝ Վայմարյան Գերմանիայում հայտնի գրող, համատեղ աշխատելով Ֆրից Լանգի հետ, որն այդ ժամանակ նրա ամուսինն էր[8][9]։ Ֆիլմի սյուժեն սկզբնապես ծագել է նույնանուն վեպից, որը գրել է Թեա ֆոն Հարբուն՝ հատուկ այն նպատակով, որ այն հետագայում վերածվի ֆիլմի։ Վեպն իր հերթին ներշնչված էր Հ. Ջ. Ուելսի, Մերի Շելլիի և Վիլյե դը Լիլ-Ադանի ստեղծագործություններից, ինչպես նաև գերմանական այլ դրամատիկ գործերից[27]։ Վեպը կարևոր դեր է ունեցել ֆիլմի մարքեթինգային արշավում և «Illustriertes Blatt» ամսագրում տպագրվել է մաս-մաս՝ ֆիլմի թողարկմանը նախորդող ժամանակահատվածում։ Ֆոն Հարբուն և Լանգը համատեղ աշխատել են վեպի հիման վրա ստեղծված սցենարի վրա, սակայն մի շարք սյուժետային դրվագներ և թեմատիկ տարրեր դուրս են մնացել։ Դրանց թվում էին հատկապես վեպում առկա մոգության և օկուլտիզմի մասին հիշատակումների մեծ մասը[28]։

Ֆրից Լանգը և Թեա ֆոն Հարբուն իրենց Բեռլինի բնակարանում՝ մոտավորապես այն ժամանակաշրջանում, երբ աշխատում էին «Մետրոպոլիսի» սցենարի վրա (մոտ 1923 կամ 1924 թվականներ)։

Սցենարը ինքնին անցել է բազմաթիվ վերաշարադրումների միջով, և դրա մի փուլում նախատեսվում էր ավարտ, որտեղ Ֆրեդերը թռչում էր դեպի աստղերը։ Հետագայում այս սյուժետային տարրը դարձավ Ֆրից Լանգի մեկ այլ ֆիլմի՝ «Կինը Լուսնի վրա» հիմքը։[28]

«Մետրոպոլիսի» ժամանակային միջավայրը տարբեր կերպ է մեկնաբանվել։ 1925 թվականին հրատարակված վեպի նախաբանում Թեա ֆոն Հարբուն նշում է, որ գործողությունները տեղի չեն ունենում «ոչ մի կոնկրետ վայրում կամ ժամանակահատվածում՝ ո՛չ ներկայում, ո՛չ էլ ապագայում»[29]։ 1963 թվականի Ace Books հրատարակչության ամերիկյան հրատարակության մեջ[30] ՝ Ֆորեսթ Ջ. Աքերմանի հեղինակած նախաբանում[31], նշվում էր, որ պատմության գործողությունները տեղի են ունենում «մ.թ. 2026 թվականի աշխարհում»[30]՝ ֆիլմի ստեղծումից մոտ հարյուր տարի անց։ Հետագայում այս ժամանակագրությունը սկսեցին օգտագործել նաև ֆիլմին վերաբերող այլ աղբյուրներ[32]։

Ջորջիո Մորոդերի՝ 1984 թվականին վերախմբագրված և նոր երաժշտական ուղեկցությամբ թողարկված տարբերակում ավելացվել էր տիտրային գրառում, ըստ որի՝ պատմության գործողությունները տեղի են ունենում 2026 թվականին[33]։ Կինոյի պատմաբաններ Լոտտե Էյսները և Փոլ Մ. Յենսենը ֆիլմում ներկայացված իրադարձությունները վերագրել են մոտավորապես 2000 թվականի ժամանակաշրջանին[34][35]։ Սակայն ֆիլմում ինքնին որևէ հստակ տարեթիվ չի նշվում[32]։

Նկարահանումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1925 թվականի մայիսի 22-ին «Մետրոպոլիսի» հիմնական նկարահանումները սկսվեցին՝ նախնական՝ 1,5 միլիոն ռայխսմարկ բյուջեով[28]։ Լանգը գլխավոր դերերի համար ընտրեց երկու անհայտ դերասանների, որոնք մինչ այդ գրեթե չունեին կինոյում աշխատանքի փորձ։ Գուստավ Ֆրյոլիխը (Ֆրեդերի դերակատարը) նախկինում աշխատել էր վոդևիլում և սկզբում «Մետրոպոլիսում» ներգրավված էր որպես մասսայական տեսարանների դերասան։ Ավելի ուշ Թեա ֆոն Հարբուն նրան առաջարկեց Լանգին՝ գլխավոր դերի համար[36]։ Բրիգիտե Հելմը (Մարիայի դերակատարը) Ֆրից Լանգի ուշադրությունը գրավել էր «Նիբելունգներ» (գերմ.՝ Die Nibelungen) ֆիլմի նկարահանումների ժամանակ։ Լանգը նրան հրավիրել էր փորձնական նկարահանման, սակայն «Մետրոպոլիսը» դարձավ Հելմի առաջին լիամետրաժ կինոնկարը[28]։ Յոհ Ֆրեդերսենի դերի համար Լանգը ընտրեց Ալֆրեդ Աբելին՝ թատրոնի և կինոյի ճանաչված դերասանի, որի հետ նա նախկինում աշխատել էր «Դոկտոր Մաբուզեն՝ խաղամոլը» (գերմ.՝ Dr. Mabuse the Gambler) ֆիլմում։ Ռոտվանգի դերում Լանգը կրկին ընտրեց իր մշտական համագործակից Ռուդոլֆ Կլայն-Ռոգգեին։ «Մետրոպոլիսը» Կլայն-Ռոգգեի և Լանգի չորրորդ համատեղ ֆիլմն էր՝ «Ճակատագիր», «Դոկտոր Մաբուզեն՝ խաղամոլը» և «Նիբելունգներ» ֆիլմերից հետո։

Ֆիլմի նկարահանումները մեծ ֆիզիկական ծանրաբեռնվածություն էին դերասանների համար՝ Ֆրից Լանգի կողմից նրանցից պահանջվող խիստ պայմանների պատճառով։ Այն տեսարանի համար, որտեղ բանվորների քաղաքը հեղեղվում է, Բրիգիտե Հելմը և Բեռլինի ամենաաղքատ թաղամասերից ընտրված 500 երեխաներ ստիպված էին 14 օր աշխատել ջրով լցված ավազանում, որի ջերմաստիճանը Լանգը միտումնավոր պահում էր ցածր մակարդակի վրա[37]: Լանգը հաճախ պահանջում էր նույն տեսարանի բազմաթիվ կրկնանկարահանումներ։ Օրինակ՝ Ֆրեդերի՝ Մարիայի ոտքերի մոտ ուշագնաց ընկնելու տեսարանի համար նա ծախսեց երկու օր, թեև տեսարանը համեմատաբար պարզ էր։ Երբ վերջապես Լանգը գոհ մնաց նկարահանված նյութից, Ֆրեդերի դերակատար Գուստավ Ֆրյոլիխը այնքան էր հյուծվել, որ հազիվ էր կարողանում կանգնել[37]։ Այլ պատմություններ ևս վկայում են Լանգի չափազանց խիստ մոտեցման մասին։ Օրինակ՝ նա պնդել էր, որ կեղծ Մարիայի՝ խարույկի վրա այրվելու եզրափակիչ տեսարանում օգտագործվի իրական կրակ, ինչի հետևանքով Բրիգիտե Հելմի զգեստը բռնկվել էր։ Մեկ այլ դեպք՝ բանվորների քաղաքի հեղեղման տեսարանները նկարահանելիս Լանգը մասսայական տեսարանի դերակատարներին հրամայել էր իրենց նետել ջրի հզոր հոսանքների ուղղությամբ[37][38]։

Հելմը հետագայում տված հարցազրույցներից մեկում հիշել է ֆիլմի նկարահանումների ընթացքում ունեցած իր փորձառությունը՝ նշելով․ «Գիշերային տեսարանների նկարահանումները տևեցին երեք շաբաթ, և թեև հենց դրանք դարձան ֆիլմի ամենատպավորիչ դրամատիկ պահերի հիմքը, թեև մենք Ֆրից Լանգի ցուցումներին հետևում էինք կարծես տրանսի մեջ՝ միաժամանակ ոգևորված և հիացած, ես չեմ կարող մոռանալ այն անհավանական ծանրաբեռնվածությունը, որ դրանք պատճառեցին մեզ։ Աշխատանքը հեշտ չէր, իսկ կերպարների ու տեսարանների իրականությանը մոտ պատկերումը երբեմն լրջորեն փորձության էր ենթարկում մեր նյարդերը։ Օրինակ՝ ամենևին հաճելի չէր, երբ Գրոտը ինձ մազերից քարշ էր տալիս այն տեսարանում, որտեղ ես պետք է այրվեի խարույկի վրա։ Մի անգամ նույնիսկ ուշագնաց եղա․ վերափոխման տեսարանում Մարիան՝ որպես ռոբոտ, ամրացված էր մի տեսակ փայտե շրջանակի մեջ, և քանի որ նկարահանումը շատ երկար տևեց, ես բավականաչափ օդ չէի ստանում»[39]։

Չնայած նկարահանումների ընթացքում եղած դժվարություններին՝ Թեա ֆոն Հարբուն պատմել է, որ որպես մասսայական տեսարանի դերակատարներ ներգրավված հարյուրավոր աղքատ և թերսնված երեխաների համար ֆիլմի նկարահանման հրապարակը իսկական դրախտ էր։ 1927 թվականին «Metropolis Magazine» ամսագրում ֆոն Հարբուն նկարագրել է, որ երեխաներին տրամադրվել էին տաք և մաքուր սենյակներ, խաղալու ժամանակ, բազմաթիվ խաղալիքներ և օրական չորս անգամ՝ տաք սնունդ։ Նա հիշում էր․ «Ոչ մի ֆիլմ երբեք չի ունեցել այս փոքրիկ երեխաներից ավելի ոգևորված և պատրաստակամ գործընկերներ։ Նրանք միշտ պատրաստ էին նետվել սառը ջրի մեջ՝ կարծես իսկական դերասաններ լինեին»[40]։

UFA-ն (Universum Film AG) իր գովազդային արշավի շրջանակում հրավիրեց մի շարք կինոարդյունաբերական մասնագիտական ամսագրերի ներկայացուցիչների և մի քանի կինոքննադատների՝ ներկա գտնվելու ֆիլմի նկարահանումներին[41]։

Նկարահանումները տևեցին 17 ամիս՝ ներառելով 310 նկարահանման օր և 60 գիշերային նկարահանման հերթափոխ։ Դրանք վերջնականապես ավարտվեցին 1926 թվականի հոկտեմբերի 30-ին[38]։ Երբ նկարահանումներն ավարտվեցին, ֆիլմի բյուջեն հասել էր 5,3 միլիոն ռայխսմարկի՝ ավելի քան երեքուկես անգամ գերազանցելով նախնական բյուջեն[42][21]։ Պրոդյուսեր Էրիխ Պոմմերը ֆիլմի արտադրության ընթացքում հեռացվեց աշխատանքից[21]։

Հատուկ էֆեկտներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էֆեկտների մասնագետ Յուգեն Շյուֆտանը «Մետրոպոլիսի» համար ստեղծեց իր ժամանակի համար նորարարական տեսողական էֆեկտներ։ Ֆիլմում կիրառված հնարքներից էին քաղաքի մանրակերտները, ճոճվող հենարանի վրա տեղադրված տեսախցիկի օգտագործումը և հատկապես՝ Շյուֆտանի մեթոդը[43]։ Այս մեթոդի միջոցով հայելիներ էին օգտագործվում՝ ստեղծելու պատրանք, թե դերասանները գտնվում են մանրակերտ դեկորացիաների մեջ։ Այս նորարարական տեխնիկան կրկին կիրառվեց ընդամենը երկու տարի անց՝ Ալֆրեդ Հիչքոքի «Շանտաժ» (անգլ.՝ Blackmail, 1929) ֆիլմում[44]։

Կադր «Մեքենա-մարդու» մասնակցությամբ

«Մեքենա-մարդը»՝ Ռոտվանգի ստեղծած ռոբոտը, որը նախատեսված էր իր կորցրած սիրեցյալ Հելին «վերակենդանացնելու» համար, ստեղծել է քանդակագործ Վալտեր Շուլցե-Միտենդորֆը։ Դերասանուհի Բրիգիտե Հելմի ամբողջ մարմնի գիպսե ձևանմուշի հիման վրա էլ պատրաստվեց զգեստ-կոստյումը։ Պատահականորեն հայտնաբերված «պլաստիկ փայտի» մի նմուշը՝ փայտի լցանյութի համար նախատեսված ճկուն նյութ, Շուլցե-Միտենդորֆին հնարավորություն տվեց ստեղծել այնպիսի կոստյում, որը միաժամանակ կունենար մետաղական տեսք և դերասանուհուն կապահովեր որոշակի ազատ շարժվելու հնարավորությամբ[45]։ Հելմը ռոբոտի կերպարում նկարահանվելիս ստացել է քերծվածքներ և կապտուկներ, քանի որ կոստյումը կոշտ էր, ծանր և անհարմար շարժվելու համար[46]։

Երաժշտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնօրինակ երաժշտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոթֆրիդ Հյուպերտցը ստեղծեց ֆիլմի երաժշտական պարտիտուրը մեծ նվագախմբի համար։ Նա ոգեշնչվել էր Ռիխարդ Վագների և Ռիխարդ Շտրաուսի ստեղծագործություններից՝ միավորելով դասական սիմֆոնիկ ոճը չափավոր մոդեռնիստական տարրերի հետ՝ արտահայտելու ֆիլմում պատկերված հսկայական արդյունաբերական քաղաքի շունչը և այնտեղ ապրող բանվորների աշխարհը[47]։ Բնօրինակ երաժշտական պարտիտուրի մեջ ներառված էին մեջբերումներ Կլոդ Ժոզեֆ Ռուժե դը Լիլի «Լա Մարսելյեզ» (ֆրանսերեն՝ La Marseillaise) ստեղծագործությունից և ավանդական «Զայրույթի օր» (ֆրանսերեն՝ Dies Irae) շարականից։ Վերջինս հատկապես համապատասխանեցված էր ֆիլմի ապոկալիպտիկ պատկերներին։ Հյուպերտցի երաժշտությունը կարևոր դեր ուներ նաև ֆիլմի ստեղծման ընթացքում․ կոմպոզիտորը հաճախ Լանգի նկարահանման հրապարակում դաշնամուր էր նվագում՝ դերասանների խաղին և զգացողություններին ուղղություն տալու համար։ Հյուպերտցի ամբողջական պարտիտուրը ֆիլմին ուղեկցել է միայն մեկ անգամ՝ դրա սկզբնական պրեմիերայի ժամանակ։ Հետագայում պարտիտուրի առանձին հատվածներ ձայնագրվեցին և թողարկվեցին Vox ձայնագրման լեյբլի կողմից։

Ամբողջական երաժշտական պարտիտուրը ձայնագրվեց միայն 2001 թվականին՝ ֆիլմի առաջին ամբողջական վերականգնման համար։ Ձայնագրությունը ղեկավարել է Բերնդտ Հելլերը՝ ղեկավարելով Սաարբրյուկենի ռադիոսիմֆոնիկ նվագախումբը (գերմ.՝ Rundfunksinfonieorchester Saarbrücken)։ 2003 թվականից սկսած այն միջազգային տարածում ստացավ՝ ներառվելով DVD-ի տարբեր հրատարակություններում[48]:

2007 թվականին Հյուպերտցի երաժշտական պարտիտուրը նույնպես կենդանի կատարմամբ հնչեցվեց VCS Radio Symphony նվագախմբի կողմից, որը նվագակցում էր ֆիլմի վերականգնված տարբերակի ցուցադրությանը Կալիֆոռնիայի Վակավիլ քաղաքում գտնվող Brenden Theatres կինոթատրոնում[49]: Ֆիլմի երաժշտական պարտիտուրը նաև վերամշակվեց կամերային նվագախմբի տարբերակի համար, որն առաջին անգամ ԱՄՆ-ում կատարվեց 2007 թվականի օգոստոսին՝ Միչիգան նահանգի Բեյ Սիթի քաղաքում անցկացված գերմանական էքսպրեսիոնիստական կինոյի փառատոնի շրջանակում։ Կատարողը Բիջու նվագախումբն էր՝ Լեո Նաջարի ղեկավարությամբ[50]: Նույն կազմը 2009 թվականի օգոստոսին կրկին կատարեց ստեղծագործությունը՝ Միչիգան նահանգի Թրավերս Սիթի քաղաքում անցկացվող Թրավերս Սիթիի կինոփառատոնի շրջանակում։

Ֆիլմի 2010 թվականի «ամբողջական» վերականգնված տարբերակի պրեմիերայի ժամանակ Հյուպերտցի պարտիտուրը կատարվեց կենդանի կատարմամբ, իսկ այնուհետև կրկին ձայնագրվեց Բեռլինի ռադիոսիմֆոնիկ նվագախմբի կողմից՝ Ֆրանկ Շտրոբելի ղեկավարությամբ։ Այս տարբերակը 2010 թվականից սկսած միջազգային տարածում ստացավ՝ ներառվելով DVD և Blu-ray տարբեր թողարկումներում[48][51]։

Այլ երաժշտական պարտիտուրներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբեր երաժիշտներ և կոմպոզիտորներ նույնպես ստեղծել են «Մետրոպոլիս» ֆիլմի այլ երաժշտական պարտիտուրներ։

  • 1975 թվականին BBC-ն ներկայացրեց ֆիլմի համար ստեղծված էլեկտրոնային պարտիտուր՝ ստեղծված Ուիլյամ Ֆիցուոթերի և Հյու Դևիսի կողմից[52]։
  • 1978 թվականին ավստրալացի կոմպոզիտոր Քրիս Նիլը ստեղծեց ֆիլմի համար փորձարարական երաժշտական պարտիտուր։ Այն կենդանի կատարմամբ հնչեց Սիդնեյի տարբեր վայրերում 1979 թվականին[53]։
  • 1984 թվականին Ջորջիո Մորոդերը վերականգնեց և թողարկեց ֆիլմի մոտ 80 րոպեանոց կրճատված տարբերակը՝ ստեղծելով նոր փոփ-երաժշտական սաունդթրեք։ Այն ներառում էր Մորոդերի հեղինակած երգերն ու ստեղծագործությունները, որոնք կատարում էին Մորոդերը, Փեթ Բենատարը, Բոնի Թայլերը, Ջոն Անդերսոնը, Ադամ Էնթը, Cycle V, Loverboy-ը, Բիլի Սքուայերը և Ֆրեդի Մերկուրին[54]։
  • Նույն 1984 թվականին բելգիական Autumn եռյակը մեկ օրվա ընթացքում ձայնագրեց ֆիլմի ամբողջական նոր սինթեզատորային սաունդթրեք՝ Metropolis Soundtrack անվամբ, որը բաղկացած էր 18 գործիքային էլեկտրոնային ստեղծագործություններից։ Սակայն քանի որ Մորոդերի տարբերակը արդեն ներկայացվել էր և կապված էր ֆիլմի իրավունքների ձեռքբերման հետ, Autumn-ի տարբերակը մի կողմ դրվեց, իսկ խմբին հետագայում արգելվեց այն կատարել կենդանի։ Ալբոմը պաշտոնապես թողարկվեց CD ձևաչափով միայն 2003 թվականին[55]։
  • 1991 թվականին Club Foot Orchestra-ն ստեղծեց բնօրինակ պարտիտուր, որը կատարվում էր ֆիլմի կենդանի ցուցադրությունների ժամանակ։ Այն հետագայում նաև թողարկվեց CD տարբերակով[56]։
  • 1994 թվականին չեռնոգորցի փորձարարական ռոք երաժիշտ Ռամբո Ամադեուսը ստեղծեց իր տարբերակը «Մետրոպոլիսի» երաժշտության համար։ Բելգրադում ֆիլմի ցուցադրության ժամանակ այդ երաժշտությունը կատարեց Բելգրադի ֆիլհարմոնիկ նվագախումբը։
  • 1998 թվականին այն ձայնագրվեց և թողարկվեց Metropolis B (tour-de-force) ալբոմում[57]։
  • 1996 թվականին Degenerate Art Ensemble-ը (այն ժամանակ՝ Young Composers Collective) ստեղծեց կամերային նվագախմբի համար նախատեսված պարտիտուր։ Այն հնչեց տարբեր վայրերում, այդ թվում՝ 1997 թվականին Սիեթլի Gas Works Park-ում կազմակերպված բացօթյա անվճար ցուցադրության ժամանակ[58]։ Հետագայում երաժշտությունը թողարկվեց Un-Labeled Records լեյբլի կողմից։
  • 2000 թվականին Ջեֆ Միլսը ստեղծեց տեխնո ոճի պարտիտուր «Մետրոպոլիսի» համար, որը թողարկվեց որպես ալբոմ։ Նա նաև կենդանի կատարումներով ուղեկցեց ֆիլմի ցուցադրությունները[59]։
  • 2004 թվականին Աբել Կորզենյովսկին ստեղծեց նոր պարտիտուր, որը կենդանի կատարմամբ ներկայացվեց 90 հոգանոց նվագախմբի, 60 հոգանոց երգչախմբի և երկու մենակատարների մասնակցությամբ։ Առաջին կատարումը տեղի ունեցավ Լեհաստանում՝ Era Nowe Horyzonty կինոփառատոնի շրջանակում։
  • 2004 թվականին Ռոնի Քրեյմերը ստեղծեց նոր երաժշտական և ձայնային էֆեկտներով ուղեկցություն, որը արժանացավ երկու Aurora մրցանակի[60]։
  • 2005 թվականից սկսած The New Pollutants դուետը (Mister Speed և DJ Tr!p) տարբեր փառատոներում ներկայացրեց Metropolis Rescore նախագիծը՝ ֆիլմի նոր երաժշտական մեկնաբանությամբ։ Նրանք նաև 2011 թվականին Ադելաիդայի կինոփառատոնում ներկայացրին 2010 թվականի վերականգնված տարբերակի համար պատրաստված իրենց պարտիտուրը[61]։
  • Մինչև 2010 թվականը Alloy Orchestra-ն ստեղծել էր ֆիլմի չորս տարբեր երաժշտական ուղեկցություններ, այդ թվում՝ Մորոդերի տարբերակի համար։ Խմբի ամբողջական պարտիտուրը նախատեսվում էր ներառել Kino Lorber-ի վերականգնված Blu-ray և DVD թողարկումներում որպես այլընտրանքային ձայնային ուղի, սակայն դա չթույլատրվեց Friedrich-Wilhelm-Murnau-Stiftung հիմնադրամի կողմից, որը վերահսկում է վերականգնված տարբերակի հեղինակային իրավունքները և պահանջում է օգտագործել միայն իրենց կողմից հաստատված երաժշտությունը[62][63]։
  • 2012 թվականին Դիտեր Մյոբիուսը հրավիրվեց ստեղծելու երաժշտություն ֆիլմի համար։ Նա պատրաստեց նախապես մշակված երաժշտական հատվածներ և նմուշներ՝ դրանք համադրելով կենդանի իմպրովիզացիաների հետ։ Նրա մահից հետո՝ 2015 թվականին, նախագիծն ավարտվեց և 2016 թվականին թողարկվեց Musik für Metropolis ալբոմի տեսքով։
  • 2014 թվականին դաշնակահար և կոմպոզիտոր Դմիտրո Մորիկիտը ստեղծեց նոր կենդանի դաշնամուրային պարտիտուր, որը մեծ ընդունելության արժանացավ Լոնդոնի Wilton’s Music Hall-ում կայացած ցուցադրության ժամանակ[64]։
  • Նույն 2014 թվականին իսպանական Caspervek Trio խումբը ներկայացրեց իր նոր պարտիտուրը Վիգոյի «La Galería Jazz» սրահում։ Հետագայում այն կատարվեց նաև Բուդապեշտում, Ռիգայում և Գրոնինգենում։
  • 2016 թվականին Metavari խումբը նոր երաժշտություն ստեղծեց «Մետրոպոլիսի» համար՝ Ինդիանա նահանգի Ֆորտ Ուեյն քաղաքի Cinema Center-ի պատվերով[65]։ Այն 2017 թվականին թողարկվեց One Way Static Records-ի կողմից՝ Record Store Day-ի շրջանակում[66][67]։
  • 2015 թվականին Dallas Chamber Symphony-ն պատվիրեց կոմպոզիտոր Բրայան Սաթերուայթին ստեղծել նոր պարտիտուր Ջորջիո Մորոդերի տարբերակի համար։ Առաջին կատարումը տեղի ունեցավ 2015 թվականի հոկտեմբերի 13-ին Moody Performance Hall-ում՝ Ռիչարդ Մաքքեյի ղեկավարությամբ[68]։
  • 2017 թվականին բրիտանական էլեկտրոնային դուետ Factory Floor-ը Լոնդոնի Գիտության թանգարանի պատվերով ստեղծեց 150 րոպեանոց կենդանի պարտիտուր՝ IMAX կինոթատրոնում ցուցադրված «Մետրոպոլիսի» համար՝ «Ռոբոտներ» ցուցադրության շրջանակում։ Հետագայում այս երաժշտությունը վերածվեց A Soundtrack For A Film ստուդիայի ալբոմի, որը թողարկվեց 2018 թվականին։
  • 2018 թվականին երգեհոնահար Բրեթ Միլլերը Գոթֆրիդ Հյուպերտցի բնօրինակ պարտիտուրը վերափոխեց երգեհոնի համար և այն կենդանի կատարեց բարեգործական նպատակով՝ Trenton War Memorial-ում։ Նրա կատարումը նույն տարվա մարտին ներկայացվեց PBS-ի State of the Arts հաղորդաշարում[69]։
  • 2018 թվականին ֆլեյտահար Յաել Ախեր «Kat» Մոդիանոն ստեղծեց և կատարեց նոր պարտիտուր 2010 թվականի վերականգնված տարբերակի ցուցադրության համար՝ Մանհեթենի Upper Manhattan-ի United Palace-ում[70]։
  • 2019 թվականին երգեհոնահար Նիլս Հենրիկ Ասհայմը Ստավանգերի Konserthus-ում կենդանի կատարեց փորձարարական «ընդլայնված երգեհոն» պարտիտուրը՝ օգտագործելով փոփոխված երգեհոն՝ ֆիլմի ֆուտուրիստական մթնոլորտին համապատասխանող ձայնային աշխարհ ստեղծելու համար[71]։
  • Նույն 2019 թվականին Bach Elgar Choir-ը՝ Ալեքսանդր Քանի ղեկավարությամբ, ներկայացրեց ֆիլմի կենդանի երաժշտական ուղեկցությունը, որը ներառում էր իմպրովիզացիոն երաժշտություն, Ռավելի, Այվզի, Օնեգերի, կանադացի կոմպոզիտոր Հարրի Ֆրիդմանի ստեղծագործություններից հատվածներ, ինչպես նաև Հյուպերտցի բնօրինակ պարտիտուրից մասեր։ Երգչախմբին միացան չորս երաժիշտներ՝ Քրիս Փալմերը (էլեկտրակիթառ), Էվելին Շարլոտ Ջոն (կոնտրաբաս), Քոնոր Բենեթը (տենոր սաքսոֆոն) և Քրիստա Ռոդսը (ստեղնաշարային գործիքներ)[72]։

Թողարկում և ընդունելություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Գովազդային հայտարարություն «Մետրոպոլիս» ֆիլմի մասին Նոր Զելանդիայում, որը պարունակում էր տպագրական սխալ․ «Փորձեք նկարագրել այն»

«Մետրոպոլիս»-ը տարածվեց Parufamet ընկերության միջոցով, որը հիմնադրվել էր 1925 թվականի դեկտեմբերին ամերիկյան Paramount Pictures և Մետրո-Գոլդուին Մայեր կինոստուդիաների կողմից՝ UFA-ին 4 միլիոն ԱՄՆ դոլարի վարկ տրամադրելու նպատակով։[73]

Ֆիլմի համաշխարհային պրեմիերան կայացավ 1927 թվականի հունվարի 10-ին Բեռլինի UFA-Palast am Zoo կինոթատրոնում։ Դահլիճում ներկա հանդիսատեսը, որի թվում էր նաև Berliner Morgenpost-ի կինոքննադատը, ֆիլմի ամենատպավորիչ տեսարաններից մի քանիսը ողջունեց «ինքնաբուխ ծափահարություններով»[38]։ Սակայն այլ աղբյուրներ նշում են, որ պրեմիերայի արձագանքը շատ ավելի զուսպ էր․ ծափահարությունները ուղեկցվում էին նաև սուլոցներով և դժգոհության արտահայտություններով[74]։

Գերմանական պրեմիերայի ժամանակ «Մետրոպոլիս» ֆիլմի տևողությունը կազմում էր 4189 մետր ժապավեն, ինչը 24 կադր/վայրկյան (fps) արագությամբ ցուցադրման դեպքում համապատասխանում էր մոտավորապես 153 րոպեի[75]։ UFA-ի և Paramount Pictures և Մետրո-Գոլդուին Մայեր կինոստուդիաների միջև կնքված տարածման պայմանագիրը նրանց իրավունք էր տալիս «UFA-ի կողմից արտադրված ֆիլմերում կատարել ցանկացած փոփոխություն, որը նրանք կհամարեին անհրաժեշտ՝ շահութաբերություն ապահովելու համար»։ Քանի որ «Մետրոպոլիսը» համարվում էր չափազանց երկար և դժվար ընկալելի լայն զանգվածների համար, Parufamet ընկերությունը պատվիրեց ամերիկացի դրամատուրգ Չենինգ Փոլոքին ստեղծել ֆիլմի ավելի պարզեցված տարբերակը, որը հնարավոր կլիներ կազմել արդեն գոյություն ունեցող նկարահանված նյութի հիման վրա։ Փոլոքը կտրուկ կրճատեց ֆիլմը, փոփոխեց միջադիր գրությունները (intertitles) և հեռացրեց Հել կերպարին վերաբերող բոլոր հիշատակումները, քանի որ նրա անունը անգլերենում չափազանց նման էր «Hell» («դժոխք») բառին։ Դրա հետևանքով վերացավ նաև Ռոտվանգի՝ իր ռոբոտը ստեղծելու սկզբնական շարժառիթը։

Խոսելով ֆիլմի սկզբնական տարբերակի մասին՝ Փոլոքն ասել է․ «Այն այնքան էր լցված սիմվոլիզմով, որ այն դիտողները չէին կարողանում հասկանալ, թե իրականում ինչի մասին է ֆիլմը։ Ես դրան տվել եմ իմ սեփական իմաստը»։ Ֆիլմի վերամոնտաժման վերաբերյալ Լանգի արձագանքը հետևյալն էր․ «Ես սիրում եմ ֆիլմերը, ուստի երբեք չեմ գնա Ամերիկա։ Այնտեղի մասնագետներն այնքան դաժանորեն են կտրատել իմ լավագույն ֆիլմը՝ «Մետրոպոլիսը», որ նույնիսկ Անգլիայում գտնվելու ընթացքում չեմ համարձակվում այն դիտել»[21]։ Հելի հետ կապված սյուժետային գիծը մասամբ վերականգնվեց Ջորջիո Մորոդերի 1984 թվականի տարբերակում, իսկ հետագա վերականգնված տարբերակներում այն ամբողջությամբ առկա էր։

Ֆրից Լանգի «Մետրոպոլիս» ֆիլմի կրկնացուցադրության մասին հայտարարություն Սան Պաուլուի (Բրազիլիա) Parque do Anhangabaú զբոսայգում գտնվող Cine Pedro II կինոթատրոնում, 1930 թվականի հուլիսի 18-ին։

Փոլոքի կրճատած տարբերակում ֆիլմի երկարությունը կազմում էր 3170 մետր ժապավեն, ինչը 24 կադր/վայրկյան (fps) արագությամբ ցուցադրման դեպքում համապատասխանում էր մոտավորապես 116 րոպեի։ Սակայն Variety ամսագրի ժամանակակից ակնարկներից մեկում նշվել է, որ Նյու Յորքում կայացած ցուցադրության ժամանակ ֆիլմի տևողությունը եղել է 107 րոպե[76], իսկ մեկ այլ աղբյուրում նշվում է՝ 105 րոպե[13]։ «Մետրոպոլիս»-ի այս տարբերակի ամերիկյան պրեմիերան կայացավ 1927 թվականի մարտին։ Մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում ֆիլմը թողարկվեց նաև Մեծ Բրիտանիայում՝ փոքր-ինչ փոփոխված և ավելի երկար՝ 128 րոպեանոց տարբերակով[13], որն ուներ նաև այլ միջանցիկ գրություններ[21][75]։

Գերմանացի ազգայնական գործարար Ալֆրեդ Հուգենբերգը, 1927 թվականի ապրիլին UFA ընկերության ղեկավարությունը ստանձնելուց հետո, մարեց ընկերության պարտքը Paramount և Մետրո-Գոլդուին Մայեր ստուդիաներին։ Այնուհետև նա որոշեց դադարեցնել «Մետրոպոլիս» ֆիլմի՝ իր սկզբնական տարբերակով տարածումը գերմանական կինոթատրոններում։ Հուգենբերգը ֆիլմը կրճատեց մինչև 3241 մետր ժապավենի (մոտավորապես 118 րոպե տևողութան)՝ հիմնականում հետևելով Փոլոքի կատարած մոնտաժին։ Կրճատման ընթացքում հեռացվեցին այն հատվածները, որոնք համարվում էին «անտեղի» կոմունիստական ենթատեքստ պարունակող, ինչպես նաև կրոնական պատկերներն ու ակնարկները։ Հուգենբերգի կրճատած տարբերակը գերմանական կինոթատրոններում թողարկվեց 1927 թվականի օգոստոսին։ Ավելի ուշ, երբ նացիստական գրաքննիչները պահանջեցին կատարել ևս մի շարք կրճատումներ, UFA-ն 1936 թվականին տարածեց ֆիլմի ավելի կարճ տարբերակը՝ 2530 մետր ժապավեն երկարությամբ (մոտավորապես 91 րոպե տևողությամբ)։ Այս տարբերակի անգլերեն պատճենը 1930-ականներին արխիվացվեց Ժամանակակից արվեստի թանգարանի (Museum of Modern Art, MoMA) կինոդարանում։ Հենց այս տարբերակն էլ դարձավ «Մետրոպոլիս» ֆիլմի բոլոր հետագա տարբերակների հիմքը՝ մինչև հաջորդ՝ ավելի ուշ վերականգնողական աշխատանքները։ 1986 թվականին այն կրկնօրինակվեց և վերադարձվեց Գերմանիա՝ որպես 1987 թվականի Մյունխենի արխիվային վերականգնման հիմք[21][75]։

Առաջին արձագանքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած այն հանգամանքին, որ հետագայում ֆիլմը ձեռք բերեց մեծ հեղինակություն, դրա ժամանակակից որոշ քննադատներ բացասաբար արձագանքեցին դրան։ Variety ամսագրի՝ Բեռլինում ֆիլմի առաջին գրախոսականում նշվում էր, որ սցենարը թույլ է, և որ ստեղծագործական մեծ աշխատանքը վատնվել է արհեստականորեն կառուցված պատմության վրա։ Միևնույն ժամանակ, գրախոսությունը ընդունում էր, որ մինչ այդ նման ֆիլմ երբևէ չէր նկարահանվել, որ դրա ազդեցությունը չափազանց տպավորիչ էր, և որ ֆիլմում կային մի քանի բացառիկ դերասանական կատարումներ[77]։ Նյու Յորք Թայմսի քննադատ Մորդոնտ Հոլը ֆիլմն անվանել էր «կավե ոտքերով տեխնիկական հրաշք»՝ ընդգծելով դրա հիասքանչ տեխնիկական ձեռքբերումները, բայց միաժամանակ քննադատելով դրա սյուժետային և գաղափարական հիմքը[78]։ Հ․ Ջ․ Ուելսի՝ 1927 թվականի ապրիլի 17-ով թվագրված գրախոսականում ֆիլմը քննադատվում էր որպես «անիմաստություն, կաղապարային մոտեցումներ, դատարկ ընդհանրացումներ և մեխանիկական առաջընթացի ու ընդհանրապես առաջընթացի վերաբերյալ շփոթված պատկերացումներ»։ Ուելսը քննադատում էր «Մետրոպոլիսի» այն գաղափարը, թե ավտոմատացումը հանգեցնում է ոչ թե աշխատանքային ծանրաբեռնվածության նվազմանը, այլ ավելի մեծ տաժանակիր աշխատանքի։ Նա նաև հարց էր բարձրացնում, թե եթե բանվորները չեն գնում մեքենաների արտադրանքը, ապա ո՞վ է այն գնում։ Բացի այդ, նա գտնում էր, որ ֆիլմի որոշ տարրեր փոխառված են Մերի Շելլիի «Ֆրանկենշտեյնից», Կարել Չապեկի «R.U.R.» պիեսից և իր սեփական «Քնածը արթնանում է» վեպից[79]։ Ուելսը «Մետրոպոլիսը» անվանեց «ամենաանիմաստ ֆիլմերից մեկը», մինչդեռ New York Herald Tribune-ը այն նկարագրեց որպես «տարօրինակ և հմայիչ ֆիլմ»[21]։

The New Yorker ամսագրում Օլիվեր Քլաքսթոնը «Մետրոպոլիսը» անվանեց «ոչ համոզիչ և չափազանց երկարատև» ֆիլմ։ Նա քննադատեց սյուժեի մեծ մասը՝ այն համարելով «սարսափելի գերմանական ծանրությամբ մատուցված» և նշելով, որ ֆիլմի սկզբում առկա է «ավելորդ փիլիսոփայական խոսք», ինչի պատճառով այն դառնում է «այնքան անհոգի, որքան իր պատմության քաղաքը»։

Քլաքսթոնը նաև դերասանական խաղը գնահատեց որպես «ոչ ոգեշնչված»՝ բացառություն համարելով միայն Բրիջիթ Հելմին։ Այնուամենայնիվ, նա ընդգծեց, որ «տեսարանների ձևավորումը, մարդկանց օգտագործումն ու նրանց շարժումը, ինչպես նաև գործողությունների տարբեր դրվագներ առանձնանում են արտասովոր կերպով և ֆիլմը դարձնում են գրեթե պարտադիր դիտման արժանի»[80]։ Միևնույն ժամանակ, այլ քննադատներ «Մետրոպոլիսը» համարեցին բացառիկ ձեռքբերում, որը նույնիսկ գերազանցում էր իրենց բարձր սպասումները։ Նրանք հատկապես գովաբանում էին ֆիլմի տեսողական շքեղությունը և լայնածավալ, հավակնոտ արտադրական լուծումները[81]։

Իր առաջին գրախոսականից մեկ ամիս անց Variety ամսագրի հիմնադիր Սայմ Սիլվերմանը Նյու Յորքում կրկին անդրադարձավ ֆիլմին։ Նա համարեց, որ «Մետրոպոլիսը» ունի լայն զանգվածներին գրավելու ներուժ, սակայն այն բնութագրեց որպես «տարօրինակ պատմություն՝ մշտապես տեսլական ունեցող, բայց առանց առանձնահատուկ երևակայական ուժի և երբեմն՝ միապաղաղ»[76]։

Նացիստական քարոզիչ Յոզեֆ Գեբելսը տպավորված էր ֆիլմի՝ սոցիալական արդարության մասին ուղերձով։ 1928 թվականին ունեցած ելույթում նա ասել է․ «Քաղաքական բուրժուազիան պատրաստվում է հեռանալ պատմության բեմից։ Նրա փոխարեն առաջ են գալիս գլխի և ձեռքի ճնշված աշխատողները, որպեսզի սկսեն իրենց պատմական առաքելությունը»[82]։

Նացիստների իշխանության գալուց կարճ ժամանակ անց Գեբելսը Լանգին պատմել է, որ տարիներ առաջ իրենց միասին դիտած «Մետրոպոլիս» ֆիլմի հիման վրա Հիտլերը հայտարարել էր, թե ցանկանում է, որ Լանգը նացիստական ֆիլմեր ստեղծի[83]։

Գերմանացի մշակութային քննադատ Զիգֆրիդ Կրակաուերը հետագայում «Մետրոպոլիսի» մասին գրել է․ «Ամերիկացիները հիացած էին նրա տեխնիկական կատարելությամբ, անգլիացիները մնացին զուսպ և հեռավոր, իսկ ֆրանսիացիներին հուզեց մի ֆիլմ, որը նրանց թվում էր [կոմպոզիտոր] Վագների և [զենքի արտադրող] Կրուպի միախառնում, և ընդհանուր առմամբ՝ Գերմանիայի կենսունակության տագնապալի նշան»[84]։ Հետագայում Լանգը նույնպես արտահայտեց իր դժգոհությունը ֆիլմի վերաբերյալ։ 1998 թվականին հրատարակված Փիթեր Բոգդանովիչի «Ո՞վ է դա ստեղծել, սատանան գիտի․ զրույցներ լեգենդար կինոռեժիսորների հետ» գրքում տված հարցազրույցի ժամանակ նա ներկայացրեց իր վերապահումները։

Լանգի մասին իր ակնարկում, որը նախորդում էր հարցազրույցին, Փիթեր Բոգդանովիչը ենթադրում էր, որ ռեժիսորի բացասական վերաբերմունքը սեփական ֆիլմի նկատմամբ մասամբ պայմանավորված էր նաև նրանով, որ նացիստական կուսակցությունը հետաքրքրություն էր ցուցաբերել «Մետրոպոլիսի» նկատմամբ։ Թեա ֆոն Հարբոուն 1933 թվականին դարձավ Նացիստական կուսակցության անդամ։ Նա և Լանգը ամուսնալուծվեցին հաջորդ տարի՝ 1934 թվականին[85]։ Հետագայում Լանգը տեղափոխվեց Միացյալ Նահանգներ՝ նացիստներից խուսափելու համար, մինչդեռ ֆոն Հարբոուն մնաց Գերմանիայում և շարունակեց գրել պետության կողմից հաստատված ֆիլմերի սցենարներ։

Հետագա գնահատականներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ռոջեր Էբերտի կարծիքով՝ «Մետրոպոլիսը» համր կինոյի դարաշրջանի մեծագույն ձեռքբերումներից մեկն է․ «այնպիսի համարձակ տեսլականով և այնքան ուժեղ ընդվզող ուղերձով ստեղծագործություն է, որ այսօր, եթե հնարավոր է, նույնիսկ ավելի ազդեցիկ է, քան իր ստեղծման ժամանակ»[86]։ Լեոնարդ Մոլթինի Movie Guide կինոուղեցույցում ֆիլմի մասին գրված է․ «Երբեմն դժվար ընկալելի է, սակայն ապշեցուցիչ դեկորացիաներն ու հատուկ էֆեկտները ամբողջ ընթացքում գրավում են ուշադրությունը»[87]։

Քոլին Գրինլենդը Imagine ամսագրում անդրադարձել է «Մետրոպոլիսին» և գրել է․ «Ֆրից Լանգի տեսլականի հսկայական ուժի չափանիշն այն է, որ այն կարողանում է գրեթե ամբողջությամբ պահպանվել նույնիսկ այս կոպիտ, արտաքինից արդիականացնող փոփոխություններից հետո։ Մանհեթենի մասին իր առաջին տպավորությունից ոգեշնչված՝ «Մետրոպոլիսը» 2026 թվականի քաղաքի մութ երազային պատկերն է, որտեղ պարապ ու հարուստ մարդիկ ապրում են երկնաքերերի վերնահարկերում և զվարճանում տանիքների հաճույքի այգիներում, մինչդեռ անդեմ բանվորները տքնում են շատ ներքևում՝ մեքենաների ստորգետնյա հսկայական սրահներում»[88]։

Rotten Tomatoes կայքում ֆիլմն ունի 97% հավանության վարկանիշ՝ հիմնված 126 գրախոսության վրա, իսկ միջին գնահատականը կազմում է 9,1/10։ Կայքի քննադատական ամփոփումն ասում է․ «Համր կինոյի դարաշրջանի գիտաֆանտաստիկ դասական գործ, որն ապշեցնում է իր տեսողական շքեղությամբ»[89]։ Metacritic կայքում, որտեղ կիրառվում է գնահատման միջին համակարգ, ֆիլմը ստացել է 100-ից 98 միավոր՝ հիմնված 14 քննադատների գնահատականների վրա, ինչը համապատասխանում է «համընդհանուր բարձր գնահատականի»։ Բացի այդ, 2010 թվականին Empire ամսագրում «Մետրոպոլիսը» զբաղեցրել է 12-րդ տեղը «Համաշխարհային կինոյի 100 լավագույն ֆիլմերը» ցանկում[90]։ 2002 թվականին վերականգնված տարբերակն արժանացավ Նյու Յորքի կինոքննադատների միության «Հատուկ մրցանակին»՝ վերականգնման աշխատանքների համար։ 2012 թվականին, Sight & Sound հարցման արդյունքների հիման վրա, Բրիտանական կինոյի ինստիտուտը «Մետրոպոլիսը» ճանաչեց բոլոր ժամանակների 35-րդ լավագույն ֆիլմը[15]։ 2022 թվականի Sight & Sound հարցման արդյունքներով «Մետրոպոլիսը» փոքր-ինչ նահանջեց և զբաղեցրեց 67-րդ տեղը[91]։

«Film Quarterly» ամսագրում Լեյն Ռոթը «Մետրոպոլիսը» բնութագրել է որպես «հիմնարար նշանակություն ունեցող ֆիլմ», քանի որ այն անդրադառնում է այն խորքային ազդեցությանը, որը տեխնոլոգիական առաջընթացը թողնում է մարդու սոցիալական և հոգևոր զարգացման վրա։ Նա եզրակացնում է, որ «արհեստականի գերակայությունը բնության նկատմամբ ներկայացվում է ոչ թե որպես մարդու ազատագրում, այլ որպես նրան ենթարկեցնող և բարոյապես ապականող ուժ»[92]։ Մարտին Սկորսեզեն «Մետրոպոլիսը» ներառել է իր կազմած «39 կարևորագույն արտասահմանյան ֆիլմեր երիտասարդ կինոռեժիսորի համար» ցանկում[93]։

«The American Conservative» պարբերականում հրապարակված հոդվածում, անդրադառնալով ֆիլմի բարդ քաղաքական ենթատեքստին, դրամատիկ ստեղծման պատմությանը և պատմական նշանակությանը, կինոյի պատմաբան Քրիստոբալ Կատալանը նշում է, որ «Մետրոպոլիսը» միաժամանակ և՛ կրքոտ կոչ է սոցիալական փոփոխությունների, և՛ նույնքան կրքոտ զգուշացում դրանց հնարավոր վտանգների մասին»[94]։ Փիթեր Բրեդշոուն, իր հերթին, նշել է, որ Մարիայի կերպարի հիման վրա ստեղծված Maschinenmensch-ը «ժամանակակից տեխնոլոգիայի փայլուն էրոտիկացումն ու ֆետիշացումն է»[95]։

1994 թվականին Գերմանական կինոթանգարանների ասոցիացիայի կողմից կազմված գերմանական ամենակարևոր 100 ֆիլմերի ցանկում «Մետրոպոլիսը» զբաղեցրել է 8-րդ տեղը[96]։ 1995 թվականին Վատիկանը ֆիլմը ներառել է կարևոր ֆիլմերի իր ցանկում՝ «Արվեստ» բաժնում[97]։

Վերականգնված տարբերակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Մետրոպոլիս» ֆիլմի սկզբնական պրեմիերային տարբերակը կորել է, և տասնամյակներ շարունակ այն հասանելի էր միայն խիստ կրճատված մոնտաժային տարբերակներով, որոնցում բացակայում էր սկզբնական ֆիլմի գրեթե մեկ քառորդը։ Դա տեղի էր ունեցել նույնիսկ այն դեպքում, երբ օպերատոր Կառլ Ֆրոյնդը հետևել էր այն ժամանակվա ընդունված պրակտիկային՝ յուրաքանչյուր տեսարանի համար պահպանելով տպագրության ենթակա երեք կրկնօրինակ նկարահանումներ (անգլ.՝ takes), որպեսզի դրանցից հնարավոր լիներ պատրաստել երեք տեսախցիկային նեգատիվներ և հետագայում ստեղծել որակյալ ցուցադրական պատճեններ։ Այս երեք նեգատիվներից երկուսը ոչնչացվեցին, երբ Paramount-ը վերամոնտաժեց ֆիլմը ամերիկյան և բրիտանական շուկաների համար։ Երրորդ նեգատիվը նույնպես կրճատվեց հենց UFA ընկերության կողմից՝ 1927 թվականի օգոստոսյան թողարկման համար[21]։ Սակայն տարիների ընթացքում ֆիլմի տարբեր հատվածների նոր պատճեններ և կորած կադրեր աստիճանաբար հայտնաբերվեցին[98]։

Արևելագերմանական տարբերակ (1972)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1968-ից 1972 թվականների ընթացքում ԳԴՀ-ի Պետական կինոարխիվը (գերմ.՝ Staatliches Filmarchiv der DDR), աշխարհի տարբեր երկրների կինոարխիվների աջակցությամբ, կազմեց «Մետրոպոլիս» ֆիլմի մի տարբերակ, որտեղ վերականգնվեցին որոշ տեսարաններ և կադրեր։ Սակայն այդ աշխատանքը սահմանափակվեց այն պատճառով, որ չկար որևէ հուսալի ուղեցույց՝ օրինակ՝ ֆիլմի բնօրինակ սցենարը, որի միջոցով հնարավոր կլիներ ճշգրիտ որոշել, թե սկզբնական տարբերակում իրականում ինչ տեսարաններ և դրվագներ են եղել[21]։

Giorgio Moroder version (1984)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1984 թվականին իտալացի երաժշտական պրոդյուսեր Ջորջիո Մորոդերը ստեղծեց ֆիլմի նոր վերականգնված և վերամոնտաժված տարբերակը՝ 83 րոպե տևողությամբ։ Նա ֆիլմի իրավունքների համար վճարեց 200 000 դոլար՝ այդ հարցում գերազանցելով նույնիսկ իր «Կատու մարդիկ» (անգլ.՝ Cat People) ֆիլմի համագործակից Դեյվիդ Բոուիին[21][99]: Սկզբում Մորոդերը նախատեսում էր ստեղծել միայն ֆիլմի նոր երաժշտական ուղեկցություն, սակայն, իմանալով, որ գոյություն չունի ֆիլմի ամբողջական և վերջնական պատճեն, նա ընդլայնեց նախագիծը և այն վերածեց լայնածավալ վերակառուցման աշխատանքի։ Մորոդերի տարբերակը ստեղծվեց Մյունխենի կինոարխիվի և դրա արխիվագետ Էննո Պատալասի խորհրդատվությամբ[21]։ Այս տարբերակում ֆիլմը գունափոխվեց՝ տարբեր տրամադրություններն ու վայրերը ընդգծելու նպատակով։ Այն նաև ներառում էր լրացուցիչ հատուկ էֆեկտներ, կերպարների երկխոսությունների համար նախատեսված միջանցիկ գրությունները փոխարինեց ենթագրերով և ավելացրեց նոր սաունդթրեք՝ Մորոդերի կողմից գրված, արտադրված և ձայնագրված երգերով, որոնք կատարում էին հայտնի արտիստներ, այդ թվում՝ Ֆրեդի Մերկուրին, Բոնի Թայլերը, Փեթ Բենատարը, Ադամ Անտը և Ջոն Անդերսոնը։ Սա «Մետրոպոլիսը» Ֆրից Լանգի սկզբնական տեսլականին վերադարձնելու առաջին լուրջ փորձն էր։ Մինչև 2001 և 2010 թվականների վերականգնումները, Մորոդերի տարբերակը համարվում էր ֆիլմի առևտրային շրջանառության մեջ գտնվող ամենաամբողջական տարբերակը։ Տարբերակի ավելի կարճ՝ 83 րոպեանոց տևողությունը պայմանավորված էր մի քանի գործոններով․ երկխոսությունները փոխանցվում էին հիմնականում ենթագրերով, այլ ոչ թե միջանցիկ գրություններով, ցուցադրումն իրականացվում էր բնօրինակից ավելի արագ կադրային հաճախականությամբ, և այդ ժամանակ դեռևս բացակայում էին ֆիլմի մեծ թվով կորած հատվածներ։

Մորոդերի «Մետրոպոլիս» տարբերակը ընդհանուր առմամբ արժանացավ բացասական արձագանքների։ Մորոդերը, ի պատասխան այն քննադատներին, որոնք մեղադրում էին իրեն՝ Լանգի սկզբնական մտահղացումից հեռանալու մեջ, The New York Times-ին ասել է․ «Ես չեմ դիպել բնօրինակին, որովհետև գոյություն չունի բնօրինակ»[21]։ Ֆիլմը առաջադրվեց «Ոսկե ազնվամորի» (անգլ.՝ Golden Raspberry Awards) մրցանակաբաշխության երկու անվանակարգում՝ վատագույն օրիգինալ երգ (անգլ.՝ Worst Original Song)՝ Ֆրեդի Մերկուրիի «Love Kills» ստեղծագործության համար[100], և վատագույն երաժշտական ուղեկցություն (անգլ.՝ Worst Musical Score)՝ Ջորջիո Մորոդերի աշխատանքի համար։ Այնուամենայնիվ, Բոնի Թայլերը «Here She Comes» երգի համար առաջադրվեց «Լավագույն կանացի ռոք վոկալ կատարում» (անգլ.՝ Best Female Rock Vocal Performance) անվանակարգում 27-րդ «Գրեմմի» մրցանակաբաշխության ժամանակ[101]։

2011 թվականի օգոստոսին հայտարարվեց, որ Մորոդերի տարբերակը երկար տարիներ տեսաերիզային որևէ ձևաչափով անհասանելի լինելուց հետո կրկին կթողարկվի։ Անհասանելիության պատճառը կապված էր երաժշտության հեղինակային իրավունքների խնդիրների հետ։ Kino International ընկերությունը հայտարարեց, որ կարողացել է լուծել այդ իրավական հարցերը, և ֆիլմը նախատեսվում էր թողարկել Blu-ray և DVD ձևաչափերով 2011 թվականի նոյեմբերին։ Բացի այդ, ֆիլմը սահմանափակ քանակությամբ կրկին ցուցադրվեց կինոթատրոններում[102]։

2012 թվականին Գիտաֆանտաստիկայի, ֆենթեզի և սարսափ ֆիլմերի ակադեմիան (անգլ.՝ Academy of Science Fiction, Fantasy and Horror Films) Ջորջիո Մորոդերի ներկայացրած «Մետրոպոլիս» տարբերակին շնորհեց «Սատուրն» մրցանակ՝ «Լավագույն DVD/Blu-ray հատուկ թողարկում» (անգլ.՝ Best DVD/Blu-Ray Special Edition Release) անվանակարգում[103]:

Սաունդթրեք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
1984 թվականի սաունդթրեքի երգացանկ
No.ԱնվանումՀեղինակ(ներ)Պրոդյուսեր(ներ)Տևողություն
1."Սերը սպանում է" (Ֆրեդի Մերկուրի)Ջորջիո Մորոդեր|Ֆրեդի ՄերկուրիՄորոդեր|Մերկուրի|Ռայնհոլդ Մաքը4:29
2."Ահա իմ սիրտը" (Փեթ Բենատար)Մորոդեր|Փիթ ԲելոտՄորոդեր|Նիլ Ջիրալդո4:54
3."Ազատության վանդակ" (Ջոն Անդերսոն)Մորոդեր  

| extra3 = Մորոդեր | length3 = 4:40 | title4 = Քարից արյուն քամել | note4 = Cycle V – նաև հայտնի է որպես Ֆրենք Դիմինո | writer4 = Մորոդեր|Բելոտ}} | extra4 = Մորոդեր | length4 = 3:37 | title5 = Բաբելոնի լեգենդը | note5 = Ջորջիո Մորոդեր | writer5 = Մորոդեր | extra5 = Մորոդեր | length5 = 3:55 | title6 = Ահա նա գալիս է | note6 = Բոննի Թայլեր | writer6 = Մորոդեր|Բելոտ}} | extra6 = Մորոդեր | length6 = 3:48 | title7 = Կործանում | note7 = Լավերբոյը | writer7 = Կաղապար:Մորոդեր | extra7 = Մորոդեր|Փոլ Դին | length7 = 4:09 | title8 = Ինքնուրույն | note8 = Բիլի Սքուայեր | writer8 = Մորոդեր|Սքուայեր}} | extra8 = Մորոդեր | length8 = 4:09 | title9 = Ինչ է կատարվում | note9 = Ադամ Անտ | writer9 = Մորոդեր|Բելոտ}} | extra9 = Մորոդեր | length9 = 3:49 | title10 = Մեքենաներ | note10 = Ջորջիո Մորոդեր | writer10 = Մորոդեր | extra10 = Մորոդեր | length10 = 4:11 }}

Հիթ-շքերթներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հիթ-շքերթներ (1984) Առավելագույն զբաղեցրած դիրք Հղում
Ավստրալիայի ազգային երաժշտական հիթ-շքերթ AUS 69 [104]
Եվրոպական լավագույն 100 ալբոմների հիթ-շքերթ 31 [105]
Գերմանիայի GfK Entertainment ալբոմների հիթ-շքերթ 50 [106]
Իտալիա - Բիլբորդ «Աշխարհի հիթեր» 13 [107]
Շվեյցարիայի Swiss Hitparade ալբոմների հիթ-շքերթ 30 [108]
ԱՄՆ - Billboard ալբոմների հիթ-շքերթ 110 [109]
ԱՄՆ - Billboard-ի ռոք ալբոմների հիթ-շքերթ 21 [110]
ԱՄՆ - «Քեշ Բոքս» ամսագրի լավագույն 200 ալբոմների հիթ-շքերթ 112 [111]

Մյունխենի արխիվային տարբերակ (1987)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

The moderate commercial success of the Moroder version inspired Enno Patalas, the archivist of the Munich Film Archive, to make an exhaustive attempt to restore the movie in 1986. Starting from the version in the Museum of Modern Art collection, this version took advantage of new acquisitions and newly discovered German censorship records of the original intertitles, as well as the musical score and other materials from the estate of composer Gottfried Huppertz. The Munich restoration also used newly rediscovered still photographs to represent scenes that were still missing from the film. The Munich version was 9,840 feet, or 109 minutes long.

Մորոդերի տարբերակի առևտրային հաջողությունը ոգեշնչեց Մյունխենի կինոարխիվի արխիվագետ Էննո Պատալասին 1986 թվականին ձեռնարկելու ֆիլմի համապարփակ վերականգնման աշխատանք։ Հիմք ընդունելով Նյու Յորքի ժամանակակից արվեստի թանգարանի հավաքածուում պահպանված տարբերակը[112]՝ այս վերականգնումը օգտվեց նոր ձեռք բերված նյութերից և սկզբնական միջանցիկ գրությունների՝ վերջերս հայտնաբերված գերմանական գրաքննության գրանցումներից, ինչպես նաև կոմպոզիտոր Գոտֆրիդ Հուպերտցի ժառանգությունից ստացված երաժշտական պարտիտուրից և այլ նյութերից։ Մյունխենի վերականգնած տարբերակում օգտագործվեցին նաև նորահայտ լուսանկարներ, որոնք կիրառվեցին ֆիլմից դեռևս բացակայող տեսարանները ներկայացնելու համար։ Մյունխենի տարբերակը ուներ 9 840 ֆուտ (մոտ 3 000 մետր) երկարություն և տևում էր 109 րոպե[21]։

Լիազորված վերականգնված տարբերակ (2001)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1998 թվականին Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Մուրնաուի հիմնադրամը (գերմ.՝ Friedrich-Wilhelm-Murnau-Stiftung) հանձնարարեց կինոժառանգության պահպանման մասնագետ Մարտին Քյորբերին ստեղծել «Մետրոպոլիսի» «վերջնական» վերականգնված տարբերակը՝ ընդլայնելով Մյունխենի տարբերակը։ Ֆիլմի նախկինում անհայտ հատվածներ հայտնաբերվեցին աշխարհի տարբեր կինոթանգարաններում և արխիվներում, այդ թվում՝ Գերմանիայի դաշնային արխիվի կինոարխիվում (գերմ.՝ Bundesarchiv-Filmarchiv) պահպանված նիտրատային բնօրինակ տեսախցիկային նեգատիվը, ինչպես նաև Ջորջ Իսթմանի տան, Բրիտանական կինոինստիտուտի և Իտալական կինոտեկայի հավաքածուներում գտնվող նիտրատային պատճենները։ Այս բնօրինակ կինոժապավենային նյութերը թվայնորեն մաքրվեցին և վերանորոգվեցին՝ հեռացնելու վնասված հատվածներն ու թերությունները, ապա դրանց հիման վրա կազմվեց ֆիլմի նոր ամբողջականացված տարբերակը։ Բացակայող տեսարանները բացատրելու համար օգտագործվեցին նոր գրված միջադիր գրություններ[21]։

Նոր վերականգնված տարբերակի պրեմիերան տեղի ունեցավ 2001 թվականի փետրվարի 15-ին՝ Բեռլինի կինոփառատոնի շրջանակում։ Այն ուներ Բերնդ Շուլտհայսի նոր երաժշտական պարտիտուրը, որը կենդանի կատարմամբ ներկայացրեց Բեռլինի ռադիոսիմֆոնիկ նվագախումբը[21]։ Կինոթատրոնային ցուցադրության և DVD թողարկման համար պատրաստվեց նաև Հուպերտցի բնօրինակ պարտիտուրի նոր ձայնագրությունը, որը կատարեց 65 երաժիշտներից բաղկացած նվագախումբը։ Այս տարբերակի տևողությունը կազմում էր 124 րոպե՝ 24 կադր/վայրկյան արագությամբ (fps), և այն սկսած 2003 թվականից միջազգային տարածում ստացավ տարբեր DVD հրատարակություններով[48]։ 2001 թվականին «Մետրոպոլիսի» այս տարբերակը ներառվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» միջազգային գրանցամատյանում՝ որպես համաշխարհային մշակութային նշանակություն ունեցող ստեղծագործություն[113]։ Այն դարձավ առաջին ֆիլմը, որն արժանացավ այդ կարգավիճակին[114]։

«Մետրոպոլիսի» ամբողջական վերականգնված տարբերակ(2010)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2008 թվականի հուլիսի 1-ին Բեռլինի կինոփորձագետները հայտարարեցին, որ Արգենտինայի Բուենոս Այրես քաղաքում գտնվող Կինոյի թանգարանի արխիվներում հայտնաբերվել է ֆիլմի սկզբնական տարբերակի 16 մմ կրճատված նեգատիվը[115][116]։ Այս նեգատիվը անվտանգության նպատակով պատրաստված պատճեն էր, որը ստեղծվել էր 1960-ական կամ 1970-ական թվականներին՝ հիմնվելով Ֆրից Լանգի բնօրինակ տարբերակի 35 մմ դրական պատճենի վրա։ Այդ 35 մմ պատճենը Արգենտինայում ձեռք էր բերել ֆիլմի մի տեղական տարածող, որը պատրաստվում էր ֆիլմը ցուցադրել Հարավային Ամերիկայի կինոթատրոններում։ Անվտանգության պատճենի նպատակն էր պահպանել ֆիլմի բովանդակությունը այն դեպքում, եթե բնօրինակ նիտրատային ժապավենը՝ իր դյուրավառ հատկության պատճառով, ոչնչանար[21]։ Հետագայում այդ նեգատիվը փոխանցվել էր մասնավոր հավաքողիի, ապա՝ արվեստի հիմնադրամի, և վերջապես հայտնվել էր Բուենոս Այրեսի Կինոյի թանգարանի հավաքածուում։

Այդ ժապավենը հետազոտեցին արգենտինացի կինոհավաքորդ, կինոպատմաբան և հեռուստահաղորդավար Ֆերնանդո Մարտին Պենյան և թանգարանի տնօրեն Պաուլա Ֆելիքս-Դիդիեն՝ այն բանից հետո, երբ Պենյան կինոակումբի մի ղեկավարից լսեց մի պատմություն, որտեղ վերջինս զարմանք էր հայտնել իր դիտած «Մետրոպոլիս» ֆիլմի պատճենի երկարության վերաբերյալ[21][117]։ Պարզվեց, որ հայտնաբերված ժապավենը իսկապես Ֆրից Լանգի ֆիլմի ամբողջական բնօրինակ տարբերակն էր․ այն պարունակում էր մոտ 25 րոպե նախկինում անհայտ կադրեր, այսինքն՝ ֆիլմի ընդհանուր տևողության մոտավորապես մեկ հինգերորդը, որոնք չէին ցուցադրվել 1927 թվականից ի վեր[21]։

Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Մուրնաուի հիմնադրամի հովանու ներքո՝ Բեռլինի Գերմանական կինեմատեկի և Բուենոս Այրեսի Կինոյի թանգարանի մասնակցությամբ, փորձագետների խումբը, որի կազմում էին Անկե Վիլքինգը, Մարտին Քյորբերը և Ֆրանկ Շտրոբելը, սկսեց հայտնաբերված կադրերը միավորել 2001 թվականի վերականգնված տարբերակում պահպանված նյութերի հետ։ Դժվարություններից մեկն այն էր, որ արգենտինյան ժապավենը գտնվում էր վատ վիճակում․ այն ուներ բազմաթիվ քերծվածքներ, շերտավոր վնասվածքներ և պայծառության փոփոխություններ։ Խումբը կարողացավ այդ վնասների մի մասը վերացնել՝ կիրառելով թվային տեխնոլոգիաներ, որոնք դեռևս հասանելի չէին 2001 թվականի վերականգնման ժամանակ։ Ֆիլմի վերակազմավորումը՝ նոր գտնված կադրերի ներառմամբ, կրկին իրականացվեց բնօրինակ երաժշտական պարտիտուրի ուղեկցությամբ։ Այդ գործընթացում կարևորագույն աղբյուրներից մեկը դարձան Գոտֆրիդ Հուպերտցի ձեռագիր նշումները, որոնք օգնեցին որոշել, թե վերականգնված հատվածները ֆիլմի որ տեղերում պետք է տեղադրվեն։ Քանի որ արգենտինյան պատճենը ներկայացնում էր ֆիլմի ամբողջական բնօրինակ տարբերակը, 2001 թվականի վերականգնման որոշ տեսարաններ տեղափոխվեցին այլ հատվածներ, և վերականգնվեց Լանգի սկզբնական մոնտաժի ռիթմն ու տեմպը[21]։

2005 թվականին ավստրալացի պատմաբան և քաղաքական գործիչ Մայքլ Օրգանը ուսումնասիրեց ֆիլմի մի պատճեն, որը պահպանվում էր Նոր Զելանդիայի ազգային կինոարխիվում։ Օրգանը հայտնաբերեց, որ այդ պատճենը պարունակում էր տեսարաններ, որոնք բացակայում էին ֆիլմի այլ հայտնի տարբերակներում։ Արգենտինյան պատճենի հայտնաբերման և վերականգնման նախագծի մասին տեղեկանալուց հետո Օրգանը կապ հաստատեց գերմանացի վերականգնող մասնագետների հետ։ Պարզվեց, որ Նոր Զելանդիայի պատճենը պարունակում էր 11 բացակայող տեսարաններ, ինչպես նաև ֆիլմի ժապավենի մի քանի կարճ հատվածներ, որոնք օգտագործվեցին արգենտինյան պատճենի վնասված մասերը վերականգնելու համար։ Ենթադրվում է, որ Նոր Զելանդիայի և Արգենտինայի պատճենները առաջացել էին նույն բնօրինակ պատճենից։ Հայտնաբերված կադրերն օգտագործվեցին ֆիլմի վերականգնման նախագծում։ Արգենտինական պատճենը գտնվում էր վատ վիճակում և պահանջում էր զգալի վերականգնողական աշխատանքներ՝ նախքան 2010 թվականի փետրվարին դրա նոր պրեմիերան։ Երկու կարճ տեսարաններ՝ վանականի քարոզը և Ռոտվանգի ու Ֆրեդերսենի միջև կռիվը, այնքան վնասված էին, որ հնարավոր չէր դրանք վերականգնել։ Դրանց փոխարեն վերականգնողները ավելացրին միջադիր գրություններ՝ գործողությունները նկարագրելու համար։ Արգենտինական պատճենը բացահայտեց նոր տեսարաններ, որոնք զգալիորեն հարստացրին ֆիլմի պատմողական բարդությունը։ Ֆիլմում կրկին ամբողջական դերակատարությամբ հայտնվեցին Յոսաֆատը, Նիհար մարդը (գերմ.՝ Der Schmale) և 11811-ը, իսկ Հել կերպարը կրկին վերականգնվեց` որպես պատմության մաս[118]։

Նոր վերականգնված տարբերակի պրեմիերան տեղի ունեցավ 2010 թվականի փետրվարի 12-ին՝ Բեռլինի Ֆրիդրիխշտադտ-Պալաստում։ Հուպերտցի երաժշտական պարտիտուրը կատարեց Բեռլինի ռադիոսիմֆոնիկ նվագախումբը՝ Ֆրանկ Շտրոբելի ղեկավարությամբ։ Շտրոբելը նաև իրականացրեց պարտիտուրի նոր ձայնագրությունը՝ կինոթատրոնային ցուցադրությունների և տնային տեսադիտման թողարկումների համար։ Ցուցադրությունը հանդիսանում էր գալա-պրեմիերա՝ Բեռլինի կինոփառատոնի 60-ամյակի ծրագրի շրջանակում և ուղեկցվում էր մի քանի միաժամանակյա ցուցադրություններով։ Ֆիլմը ցուցադրվեց նաև Բեռլինի Բրանդենբուրգյան դարպասների մոտ տեղադրված բացօթյա էկրանով, ինչպես նաև Ֆրանկֆուրտի Մայնի Ալտե Օպերայում։ Բրանդենբուրգյան դարպասների ցուցադրությունը ուղիղ եթերով հեռարձակվեց նաև Arte հեռուստացանցի կողմից։ Հյուսիսամերիկյան պրեմիերան տեղի ունեցավ 2010 թվականի ապրիլի 25-ին՝ Լոս Անջելեսի Մանի չինական թատրոնում՝ TCM Classic Film Festival փառատոնի շրջանակում[21][119]։ Վերականգնված տարբերակի տևողությունը կազմում էր 148 րոպե (մոտավորապես երկուսուկես ժամ), և այն միջազգային տարածում ստացավ տարբեր DVD և Blu-ray ձևաչափերով[48][51]։

Հեղինակային իրավունքի կարգավիճակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ում «Մետրոպոլիսի» հեղինակային իրավունքի ժամկետը լրացավ 1953 թվականին, ինչն ավելի ուշ հանգեցրեց ֆիլմի բազմաթիվ տարբերակների տարածմանը տեսաերիզներով և տեսանյութային այլ ձևաչափերով։ Այլ երկրներում արտադրված բազմաթիվ ստեղծագործությունների նման՝ ֆիլմի ամերիկյան հեղինակային իրավունքը վերականգնվեց 1996 թվականին՝ Ուրուգվայի փուլային համաձայնագրերի մասին օրենքի հիման վրա[120]։ Այս հեղինակային իրավունքի երկարաձգման սահմանադրականությունը վիճարկվեց, սակայն այն հաստատվեց ԱՄՆ Գերագույն դատարանի կողմից 2012 թվականի «Golan v. Holder» գործով։ Դրա արդյունքում ֆիլմի հեղինակային իրավունքի պաշտպանությունը վերականգնվեց՝ սկսած 1996 թվականի հունվարի 1-ից։ Գործող ԱՄՆ հեղինակային իրավունքի օրենսդրության համաձայն՝ «Մետրոպոլիսը» դարձավ հանրային սեփականություն 2023 թվականի հունվարի 1-ին։ Այս տարիքի ֆիլմերի համար ԱՄՆ-ում հեղինակային իրավունքի պաշտպանության ժամկետը կազմում է հրապարակումից 95 տարի՝ համաձայն Հեղինակային իրավունքի ժամկետի երկարաձգման օրենքի[121]։

Գործող Եվրամիության հեղինակային իրավունքի օրենսդրության համաձայն՝ ֆիլմը Գերմանիայում և Եվրամիության մյուս երկրներում կմնա հեղինակային իրավունքի պաշտպանության ներքո մինչև 2046 թվականի վերջը, քանի որ դա կազմում է Ֆրից Լանգի մահից 70 տարի անց։

Ադապտացիաներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • 1989 թվականին ստեղծված «Մետրոպոլիս» երաժշտական թատերական ադապտացիան ներկայացվեց Լոնդոնի Ուեսթ Էնդում և Չիկագոյում։ Բեմադրության երաժշտությունը գրել է Ջո Բրուքսը, իսկ երգերի բառերը՝ Դասթի Հյուզը[122]։
  • 2016 թվականի դեկտեմբերին հայտարարվեց, որ Սեմ Էսմեյլը պատրաստվում է «Մետրոպոլիս» ֆիլմի հիման վրա ստեղծել հեռուստատեսային մինի-սերիալ[123]։ 2022 թվականի մարտին Apple TV+-ը հաստատեց նախագծի արտադրությունը՝ պատվիրելով սերիալը։ Էսմեյլը պետք է հանդես գար որպես սցենարիստ, ռեժիսոր և շոուրաներ[124]։ 2023 թվականի փետրվարին հաղորդվեց, որ գլխավոր դերի համար ընտրվել է Բրիանա Միդլթոնը[125]։ 2023 թվականի հունիսին նախագծի պրոդյուսերական ընկերությունը՝ Universal Content Productions-ը, հայտարարեց, որ սերիալն այլևս չի շարունակվելու՝ WGA-ի գործադուլի և արտադրության զարգացման ծախսերի աճի պատճառով[126]։
  • «Մետրոպոլիս» մանգան, որը երբեմն կոչվում է նաև Օսամու Թեզուկայի «Մետրոպոլիս» կամ «Ռոբոտային հրեշտակ», ունի մի շարք զուգահեռներ Ֆրից Լանգի համանուն ֆիլմի հետ։ Մանգայի հեղինակ Օսամու Թեզուկան նշել է, որ մանգան ստեղծելու ժամանակ նա ամսագրում տեսել էր ֆիլմից ընդամենը մեկ կադր։ Մանգայի հիման վրա 2001 թվականին ստեղծվեց համանուն անիմե լիամետրաժ ֆիլմ։ Այդ ադապտացիան ներառեց 1927 թվականի «Մետրոպոլիս» ֆիլմի ավելի շատ տարրեր։

Մասսայական մշակույթում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստորև ներկայացված են «Մետրոպոլիս» ֆիլմի հիշատակումները մասսայական մշակույթում․

  • Դեյվիդ Բոուիի 1974 թվականի «Diamond Dogs» ալբոմը և դրան հաջորդած շրջագայությունը ոգեշնչված էին ֆիլմից։ Ամանդա Լիրը հիշում էր․ «Նա վարձակալեց ֆիլմը և անընդհատ կրկին ու կրկին դիտում էր այն իր տանը։ Եվ հենց դրանից ծնվեց Diamond Dogs-ը՝ ամբողջ բեմադրությունը, ալբոմը և ամեն ինչ․ Բոուին ամեն ինչ վերցրեց Մետրոպոլիսից»[127]։
  • 1970-ականների բրիտանական ռոք խմբի Be Bop Deluxe-ի 1977 թվականի «Live! In the Air Age» ալբոմի շապիկին օգտագործված է ֆիլմից վերցված կադր[128]։
  • Motörhead ռոք խմբի «Overkill» ալբոմում ներառված է «Metropolis» երգը, որը գրել է խմբի վոկալիստ և բաս կիթառահար Լեմին 1979 թվականին՝ ֆիլմը դիտելուց հետո։ Երգը գրվել էր ալբոմում առաջացած կարճ ժամանակային բացը լրացնելու համար[129]։
  • «Աստղային պատերազմներ» ֆիլմաշարի C-3PO կերպարը նախագծելիս Ռալֆ Մաքքուերին ոգեշնչվել է Maschinenmensch ռոբոտի գեղագիտական տեսքով։ Երկու կերպարները նկատելի նմանություն ունեն[130]։
  • Քուին խմբի 1984 թվականի «Radio Ga Ga» երգի տեսահոլովակում օգտագործվել են ֆիլմի պատկերներ և հատվածներ։ Խմբի չորս անդամները թվայնորեն ներառվել են ֆիլմի կադրերում[131]․ օրինակ՝ Ֆրեդի Մերկուրիի դեմքը կարճ ժամանակով երևում է ռոբոտի դեմքի վրա։ Տեսահոլովակն ավարտվում է «Thanks to Metropolis» («Շնորհակալություն, Մետրոպոլիս») գրությամբ[132]։ Մերկուրին նաև «Love Kills» երգը տրամադրել է Մորոդերի տարբերակի սաունդթրեքի համար[133]։
  • Մադոննայի 1989 թվականի «Express Yourself» երգի տեսահոլովակը հարգանքի տուրք է մատուցում ֆիլմին։
  • Հադդաուեյի 1993 թվականի «Life» երգի տեսահոլովակը ոգեշնչված էր ֆիլմից։ 2021 թվականի առցանց հարցազրույցում նա նշել է, որ տեսահոլովակի գաղափարը ծագել է այն բանից հետո, երբ նա դիտել էր Քուին խմբի «Radio Ga Ga» տեսահոլովակը, որտեղ օգտագործված էին ֆիլմից հատվածներ[134]։
  • Ուիթնի Հյուսթոնի 1994 թվականի «Queen of the Night» երգի տեսահոլովակը նույնպես հղումներ է անում Լանգի ֆիլմին․ Հյուսթոնը կրում է մետաղական զգեստ, որը ոգեշնչված է Maschinenmensch կերպարից։ Բացի այդ, 1992 թվականի «Թիկնապահը» ֆիլմում ևս օգտագործվում են «Մետրոպոլիսից» հատվածներ, երբ Հյուսթոնի կերպարը կատարում է այս երգը գիշերային ակումբում, իսկ ֆիլմի կադրերը երևում են բազմաէկրան ֆոնի վրա[135]։
  • DC Comics-ի 1996 թվականի գրաֆիկական վեպը «Սուպերմենի Մետրոպոլիսը» այլընտրանքային իրականության պատմություն է, որտեղ Սուպերմենը հայտնվում է Ֆրից Լանգի «Մետրոպոլիսի» աշխարհում[136]։
  • 1998 թվականին ամերիկյան նյու մետալ խումբ System of a Down-ը թողարկեց «Sugar» երգի տեսահոլովակը, որտեղ օգտագործվել են «Մետրոպոլիս» ֆիլմի կադրեր[137]։
  • Ջանել Մոնեն իր երկու կոնցեպտուալ ալբոմները հիմնել է բնօրինակ ֆիլմի գաղափարների վրա։ Դրանցից առաջինը՝ «Metropolis: Suite I (The Chase)» EP-ն, թողարկվեց 2007 թվականին, իսկ երկրորդը՝ «The ArchAndroid» ալբոմը՝ 2009 թվականին։ Վերջինիս շապիկը ևս հղում է անում «Մետրոպոլիսին»՝ ներառելով ֆիլմի Բաբելոնի աշտարակի պատկերը քաղաքի ընդհանուր տեսարանի մեջ։ Ալբոմները պատմում են Մոնեի ալտեր էգոյի՝ ռոբոտ Սինդի Մեյվեզերի արկածների մասին․ նա ներկայացվում է որպես մեսիական կերպար Մետրոպոլիսի ռոբոտների համայնքի համար[138][139]։
  • Լեդի Գագան իր մի շարք տեսահոլովակներում հղումներ է կատարել Լանգի ֆիլմին։ Ֆիլմի տեսողական ազդեցությունները հատկապես նկատելի են «Alejandro» (2010), «Born This Way» (2011) և «Applause» (2013) տեսահոլովակներում[140]։
  • Բիյոնսեն նույնպես բազմիցս անդրադարձել է ֆիլմին՝ կրելով Maschinenmensch-ից ոգեշնչված զգեստներ։ Առաջին անգամ դա տեղի ունեցավ 2007 թվականի BET Awards մրցանակաբաշխության ժամանակ, իսկ ավելի ուշ՝ 2023 թվականի Renaissance World Tour շրջագայության և դրա համերգային վավերագրական ֆիլմի՝ «Renaissance: A Film by Beyoncé» շրջանակում[141]։
  • Էլեկտրոնային երաժշտության եռյակի The M Machine-ի 2012 թվականի «Metropolis Part I» EP-ն կոնցեպտուալ ստեղծագործություն է, որը ոգեշնչված է ֆիլմից[142]։
  • Բրազիլական մետալ խումբ Sepultura-ն իր 2013 թվականի ալբոմը անվանել է «The Mediator Between Head and Hands Must Be the Heart»՝ օգտագործելով ֆիլմից հայտնի մեջբերումը[143]։
  • «The League of Extraordinary Gentlemen» գրաֆիկական վեպաշարի «Nemo: The Roses of Berlin» պատմությունը տեղի է ունենում 1941 թվականի Մետրոպոլիսում՝ Ադենոիդ Հինկելի, «Մեծ դիկտատոր» ֆիլմի կերպարը) նացիստական ռեժիմի պայմաններում[144][145][146][147]։
  • Սենթ Վինսենթի 2014 թվականի «Digital Witness» տեսահոլովակը, որը ստեղծվել է Չինո Մոյայի հետ համագործակցությամբ, ներկայացնում է «սյուրռեալիստական, պաստելային երանգներով ապագա», որտեղ նա հանդես է գալիս որպես Մարիայի կերպարի փոխարինող[148]։
  • «Layers of Fear 2» տեսախաղում («Կենդանի մանեկեններ») գլխի որոշ հատվածներ ուղղակիորեն ոգեշնչված են ֆիլմից[149][150]։
  • «Monsters in Metropolis» աուդիոպիեսը, որը թողարկվել է Big Finish Productions-ի կողմից 2021 թվականին «Doctor Who» շարքի շրջանակում, ներկայացնում է 9-րդ Դոկտորի պայքարը Կիբերմենի դեմ ֆիլմի նկարահանման հրապարակում և պարունակում է բազմաթիվ հղումներ ինչպես հենց «Մետրոպոլիս» ֆիլմին, այնպես էլ դրա մշակութային ժառանգությանը[151]։

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Opening Night // Weimar Cinema: An Essential Guide to Classic Films of the Era / N. Isenberg — 2009. — ISBN 978-0-231-13055-4
  2. ↑ http://www.imdb.com/title/tt0017136/releaseinfo
  3. ↑ http://www.sfi.se/sv/svensk-filmdatabas/Item/?itemid=13489&type=MOVIE&iv=Basic
  4. ↑ Box Office Mojo — 1999.
  5. ↑ https://newslibrary.naver.com/viewer/index.naver?articleId=1929050200209203008&editNo=1&printCount=1&publishDate=1929-05-02&officeId=00020&pageNo=3&printNo=3124&publishType=00020
  6. ↑ filmportal.de — 2005.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 ČSFD (չեխերեն) — 2001.
  8. 1 2 Magid, 2006, էջ 129
  9. 1 2 Grant, 2003, էջ 14
  10. ↑ "Metropolis (1927)" Արխիվացված 10 Հոկտեմբեր 2017 Wayback Machine Science Fiction Film History. Retrieved 15 May 2013. Quote: "Although the first science fiction film is generally agreed to be Georges Méliès' A Trip To The Moon (1902), Metropolis (1926) is the first feature length outing of the genre."
  11. ↑ Hahn, Ronald M.; Jansen, Volker (1998). Die 100 besten Kultfilme (գերմաներեն). Munich, Germany: Heyne Filmbibliothek. էջ 396. ISBN 3-453-86073-X.
  12. ↑ McGilligan, 1997, էջ 112
  13. 1 2 3 4 Brosnan, Joan and Nichols, Peter. "Metropolis". In Clute, John and Nicholls, Peter (eds.) (1995). The Encyclopedia of Science Fiction. New York: St.Martin's Griffin. p. 805. 0-312-13486-X
  14. ↑ McGilligan, 1997, էջ 131
  15. 1 2 «The Greatest Films of All Time». Sight & Sound. British Film Institute. Վերցված է 2022 թ․ սեպտեմբերի 19-ին.
  16. ↑ "Metropolis – Sicherungsstück Nr. 1: Negative of the restored and reconstructed version 2001" UNESCO Memory of the World Programme. Accessed: 16 June 2025
  17. ↑ «What's Entering the Public Domain in 2023: Fritz Lang's Metropolis, Virginia Woolf's to the Lighthouse, Franz Kafka's Amerika & More | Open Culture».
  18. ↑ Stock, Adam (2022). «The Twentieth Century». In Marks, Peter; Wagner-Lawlor, Jennifer A.; Vieira, Fátima (eds.). The Palgrave Handbook of Utopian and Dystopian Literatures. Palgrave Macmillan. էջ 139. doi:10.1007/978-3-030-88654-7_11. ISBN 978-3-030-88653-0.
  19. 1 2 «Metropolis». Film Portal. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 14-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 10-ին.
  20. 1 2 Minden, Bachmann, էջ 4
  21. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ «bennett» անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  22. ↑ Grant, 2003, էջ 69
  23. ↑ Russell, 2007, էջ 111
  24. ↑ «Upper Silesian Tower, Poznań on 1911 postcard: Minęły 92 lata od pierwszych Targów Poznańskich. Zobacz co po nich zostało». Głos Wielkopolski (լեհերեն). Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 29-ին.
  25. ↑ White, 1995, էջ 348
  26. ↑ Kaes, Anton (2009). Shell Shock Cinema|Shell Shock Cinema: Weimar Culture and the Wounds of War. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-03136-1.
  27. ↑ Minden, Bachmann, էջ 9
  28. 1 2 3 4 Minden, Bachmann, էջ 12
  29. ↑ Faon, Raphaël (2006). «Un genre de machine. Les androïdes féminins de la science-fiction». L'Homme et la société (ֆրանսերեն) (213): 26. ISSN 0018-4306.
  30. 1 2 Magid, 2006, էջ 135
  31. ↑ O'Brien, Christopher M. (2012). The Forrest J Ackerman Oeuvre: A Comprehensive Catalog of the Fiction, Nonfiction, Poetry, Screenplays, Film Appearances, Speeches and Other Works, with a Concise Biography. McFarland & Company. էջ 111. ISBN 978-0-7864-4984-2.
  32. 1 2 Jacobsen, Wolfgang; Sudendorf, Werner, eds. (2000). Metropolis: ein filmisches Laboratorium der modernen Architektur (անգլերեն). Stuttgart / London: Axel Menges. էջ 221. ISBN 3-930698-85-4.
  33. ↑ Carmen Milagros González Chávez (2006). «Metrópolis. La imagen de la ciudad a través de la cámara de Fritz Lang». Revista Latente: Revista de Historia y Estética del Audiovisual (իսպաներեն) (4): 43. ISSN 1697-459X.
  34. ↑ Eisner, 1986, էջ 83
  35. ↑ Jensen, 1969, էջ 59
  36. ↑ McGilligan, 1997, էջ 113
  37. 1 2 3 Minden, Bachmann, էջ 16
  38. 1 2 3 Miller, Frank. «Metropolis (1927)». TCM.com. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ մարտի 16-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 23-ին.
  39. ↑ Helm, Brigitte (2010 թ․ մայիսի 15). French, Lawrence (ed.). «The Making of Metropolis: Actress Brigitte Helm – The Maria of the Underworld, of Yoshiwara, and I». Cinefantastique. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հուլիսի 9-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 23-ին.
  40. ↑ peterharrington.co.uk/blog/metropolis
  41. ↑ Minden, Bachmann, էջ 24
  42. ↑ Minden, Bachmann, էջ 19
  43. ↑ Mok, 1930, էջեր 22–24, 143–145
  44. ↑ Cock, Matthew (2011 թ․ օգոստոսի 25). «Hitchcock's Blackmail and the British Museum: film, technology and magic». The British Museum. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 11-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 23-ին.
  45. ↑ Schulze-Mittendorff, Bertina. «The Metropolis Robot – Its Creation». Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ սեպտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 17-ին.
  46. ↑ McGilligan, 1997, էջեր 115–116
  47. ↑ Minden, Bachmann, էջ 125
  48. 1 2 3 4 «Metropolis (1927) DVD comparison». DVDCompare. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 4-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
  49. ↑ «VCS to play live film score at screening review». The Reporter. 2007 թ․ հուլիսի 25. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ սեպտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 31-ին.
  50. ↑ «State Theater August Line Up in Downtown Bay City». State Theater of Bay City. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ փետրվարի 9-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 9-ին.
  51. 1 2 «Metropolis (1927) Blu-ray comparison». DVDCompare. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ նոյեմբերի 3-ին. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
  52. ↑ «Hugh Davies – Electronic Music Studios in Britain: Goldsmiths, University of London». Goldsmiths, University of London. gold.ac.uk. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ մարտի 10-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 25-ին.
  53. ↑ Neal, Chris. «Chris Neal Composer». chrisnealmusic.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2023-12-02-ին. Վերցված է 2025-12-11-ին.
  54. ↑ «METROPOLIS». Giorgio Moroder (անգլերեն). Վերցված է 2025-12-11-ին.
  55. ↑ «Autumn: Metropolis Soundtrack 1984 MCD 84013». Micrart. Chayell / The Micrart Group. Վերցված է 2026 թ․ ապրիլի 1-ին.
  56. ↑ «Club Foot Orchestra». www.clubfootorchestra.com. Վերցված է 2025-12-11-ին.
  57. ↑ «Rambo Amadeus & Miroslav Savić – Metropolis B». Discogs. 1998 թ․ սեպտեմբերի 5. Արխիվացված է օրիգինալից 2009 թ․ օգոստոսի 21-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 17-ին.
  58. ↑ «Metropolis – revival of our 1997 orchestral score». degenerateartensemble.com/. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 4-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 17-ին.
  59. ↑ «Jeff Mills - Metropolis Metropolis». Axis Records (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025-12-11-ին.
  60. ↑ «Ronnie Cramer». cramer.org/. Արխիվացված է օրիգինալից 2000 թ․ օգոստոսի 15-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 17-ին.
  61. ↑ Staff "Past Festivals: 2011" p.28 Adelaide Film Festival website
  62. ↑ «Alloy Orchestra: Metropolis – MP3 CD, 2010 Complete Score». Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2018 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
  63. ↑ «The Complete Metropolis from Kino in November - Page 2 - NitrateVille.com». nitrateville.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ ապրիլի 3-ին. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 29-ին.
  64. ↑ «Metropolis: live performance in Leamington of brand new music score». leamingtomcourier.co.uk. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 9-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 17-ին.
  65. ↑ «Scoring The Silence». fortwaynereader.com. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 2-ին.
  66. ↑ «One Way Static». One Way Static. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ օգոստոսի 23-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 2-ին.
  67. ↑ «Metavari – Metropolis (An Original Re-Score by Metavari)». Light In The Attic Records. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ մայիսի 5-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 2-ին.
  68. ↑ Magazine, D. (2015-10-14). «The Dallas Chamber Symphony Enhances Metropolis With New Score». D Magazine (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2024-12-08-ին.
  69. ↑ «Brett Miller Metropolis». YouTube. 2019 թ․ մարտի 24. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
  70. ↑ Wild, Stephi. «United Palace to Screen METROPOLIS With Live Score». BroadwayWorld.com (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 29-ին.
  71. ↑ «Metropolis - soundtrack for extended organ». www.nilshenrikasheim.no. Արխիվացված է օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 29-ին.
  72. ↑ «Opinion | Hamilton Children's Choir echo as 2019's best». thespec.com (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ փետրվարի 22-ին.
  73. ↑ «100 Jahre UFA Traum ab!» (գերմաներեն). Berliner Kurier. 2017 թ․ սեպտեմբերի 17.
  74. ↑ Minden, Bachmann, էջ 27
  75. 1 2 3 Fernando Martín, Peña (2010). «Metropolis Found». fipresci. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 23-ին.
  76. 1 2 Silverman, Sime (1927 թ․ մարտի 16). «Film Reviews: Metropolis». Variety (ամերիկյան անգլերեն). էջ 16. Վերցված է 2024 թ․ հունիսի 9-ին.
  77. ↑ «Film Reviews: Metropolis». Variety (ամերիկյան անգլերեն). 1927 թ․ փետրվարի 23. էջ 16. Վերցված է 2024 թ․ հունիսի 9-ին.
  78. ↑ Hall, Mordaunt (1927 թ․ մարտի 7). «Movie review Metropolis (1927) A Technical Marvel (Archive)». The New York Times. Արխիվացված է օրիգինալից 2019-03-23-ին.
  79. ↑ H.G. Wells. The Way The World Is Going. էջեր 179–189.
  80. ↑ Claxton, Oliver (1927 թ․ մարտի 12). «The Current Cinema». The New Yorker. New York: F-R Publishing Company. էջեր 80–81.
  81. ↑ Kaplan, 1981, էջ 146
  82. ↑ Schoenbaum, 1997, էջ 25
  83. ↑ Kracauer, 1947, էջ 164
  84. ↑ Kracauer, 1947, էջ 150
  85. ↑ McGilligan, 1997, էջ 181
  86. ↑ Ebert, 1985, էջ 209
  87. ↑ Maltin, Leonard ed. (2005) Leonard Maltin's Movie Guide 2005 New York: Plume. p.914 0-452-28592-5
  88. ↑ Greenland, Colin (1985 թ․ փետրվար). «Fantasy Media». Imagine (AD&D magazine)|Imagine (review). TSR Hobbies (UK), Ltd. (23): 47.
  89. ↑ «Metropolis (1927)». Rotten Tomatoes. Fandango Media. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 14-ին.
  90. ↑ «The 100 Best Films Of World Cinema». empireonline.com. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ նոյեմբերի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 17-ին.
  91. ↑ «The Greatest Films of All Time». BFI (անգլերեն). Վերցված է 2023 թ․ հունիսի 27-ին.
  92. ↑ Roth, 1978, էջ 342
  93. ↑ «Martin Scorsese Creates a List of 39 Essential Foreign Films for a Young Filmmaker». Open Culture. 2014 թ․ հոկտեմբերի 15. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 7-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 1-ին.
  94. ↑ «Metropolis at 90». American Conservative. Վերցված է 2017 թ․ նոյեմբերի 20-ին.
  95. ↑ Bradshaw, Peter (2010 թ․ սեպտեմբերի 9). «Metropolis». The Guardian. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 18-ին.
  96. ↑ «The 100 Most Important German Films» (PDF). Journal of Film Preservation (54): 41–43. 1997 թ․ ապրիլ. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2015 թ․ հունիսի 5-ին.
  97. ↑ «Vatican Best Films List». Official website of the United States Conference of Catholic Bishops|U.S. Conference of Catholic Bishops. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 22-ին. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 20-ին.
  98. ↑ «About Metropolis». Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ օգոստոսի 9-ին. Վերցված է 2007 թ․ հունվարի 25-ին.
  99. ↑ Insdorf, Annette (1984 թ․ օգոստոսի 5). «A Silent Classic Gets Some 80's Music». The New York Times. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 17-ին.
  100. ↑ Wilson, 2005, էջ 286
  101. ↑ «27th Grammy». 1985 թ․ փետրվարի 23. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 9-ին.
  102. ↑ Kit, Borys (2011 թ․ օգոստոսի 24). «Rock Version of Silent Film Classic 'Metropolis' to Hit Theatres This Fall». The Hollywood Reporter. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հունվարի 30-ին.
  103. ↑ «Saturn Award». IMDb. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 18-ին.
  104. ↑ Kent, David (1993). Australian Chart Book 1970–1992 (illustrated ed.). St Ives, N.S.W.: Australian Chart Book. էջեր 282, 283. ISBN 0-646-11917-6.
  105. ↑ «Music & Media» (PDF). Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 9-ին.
  106. ↑ «Gfk Charts». Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 9-ին.
  107. ↑ «Billboard Hits of World» (PDF). Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.
  108. ↑ «Swiss Charts». Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 9-ին.
  109. ↑ «Billboard». Billboard. Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 9-ին.
  110. ↑ «Billboard Rock Albums & Top Tracks» (PDF). Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 15-ին.
  111. ↑ «Cash Box» (PDF). Վերցված է 2019 թ․ նոյեմբերի 9-ին.
  112. ↑ Codelli, Lorenzo (November 1984) "Entretien avec Enno Patalas, conservateur de la cinémathèque de Munich, sur Metropolis et quelques autres films de Fritz Lang" in Positif n.285, pp.15 sqq.
  113. ↑ «Metropolis - Sicherungsstück Nr. 1: Negative of the restored and reconstructed version 2001» (անգլերեն). UNESCO Memory of the World Programme. Արխիվացված օրիգինալից 2024 թ․ դեկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2025-06-16-ին.
  114. ↑ «The whole story». DW.com (անգլերեն). 2010 թ․ հունվարի 21. Վերցված է 2025-06-16-ին.
  115. ↑ «Metropolis: All New Restoration». Kino Lorber. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 16-ին.
  116. ↑ «Film: Long lost scenes from Fritz Lang's Metropolis found in Argentina». The Guardian. 2008 թ․ հուլիսի 4. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 9-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 9-ին.
  117. ↑ «Fritz Lang's Metropolis: Key scenes rediscovered». Die Zeit. 2008 թ․ հուլիսի 2. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հունիսի 24-ին. Վերցված է 2009 թ․ օգոստոսի 28-ին.
  118. ↑ «A Tale of Two Cities: Metropolis Restored». Film Comment. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ փետրվարի 16-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 16-ին.
  119. ↑ «Metropolis, mother of sci-fi movies, reborn in Berlin». The Guardian. 2010 թ․ փետրվարի 11.
  120. ↑ «Golan v. Ashcroft: Compaint». cyber.law.harvard.edu. Արխիվացված է օրիգինալից 2003 թ․ ապրիլի 19-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 19-ին.
  121. ↑ Kreps, Daniel (2023 թ․ հունվարի 1). «'Metropolis,' Sherlock Holmes Among the Works Entering the Public Domain». Rolling Stone. Վերցված է 2023 թ․ հունվարի 2-ին.
  122. ↑ «'Metropolis' Adaptation Opens Renovated Olympic Theatre». Chicago Tribune. 1994 թ․ հոկտեմբերի 14. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ սեպտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 17-ին.
  123. ↑ Littleton, Cynthia (2016 թ․ դեկտեմբերի 16). «'Mr. Robot' Creator Sam Esmail Sets 'Metropolis,' 'Homecoming' Development Projects». Variety. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 16-ին.
  124. ↑ Campione, Katie (2022 թ․ մարտի 1). «'Mr Robot' Creator Sam Esmail's New Drama 'Metropolis' Gets Series Order at Apple TV+». Վերցված է 2022 թ․ մարտի 1-ին.
  125. ↑ Andreeva, Nellie (2023 թ․ փետրվարի 14). «'Metropolis': Briana Middleton To Star In Apple Series From Sam Esmail». Deadline Hollywood. Վերցված է 2023 թ․ փետրվարի 15-ին.
  126. ↑ Andreeva, Nellie (2023 թ․ հունիսի 19). «'Metropolis' TV Series Not Going Forward Amid Writers Strike & Mounting Pre-Production Costs». Deadline Hollywood.
  127. ↑ Russell, Calum. «How Fritz Lang movie 'Metropolis' inspired a David Bowie album». Far Out.
  128. ↑ «Be Bop Deluxe – Live! In The Air Age». discogs (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 30-ին.
  129. ↑ Wall, Malcolm; Dome, Mick (2019 թ․ հոկտեմբերի 14). «The story behind Motorhead's Overkill». loudersound (անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 29-ին.
  130. ↑ Allen, Joseph (2017 թ․ նոյեմբերի 7). «Star Wars: 16 Things You Didn't Know About C-3PO». Screen Rant (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 29-ին.
  131. ↑ «Queen Promo Videos». Ultimatequeen.co.uk. Վերցված է 2013 թ․ հուլիսի 24-ին.
  132. ↑ Daw, Stephen (2018 թ․ նոյեմբերի 15). «5 Things You Didn't Know About Freddie Mercury's Solo Career». Billboard (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 29-ին.
  133. ↑ Michael, Mick St. (2004), Madonna 'Talking': Madonna in Her Own Words, Omnibus Press, էջ 89, ISBN 978-0-7119-7734-1
  134. ↑ «The Weekly Show 2x20: Haddaway, 90's pop icon and singer of "What Is love"». YouTube. The Weekly Show with David J. Maloney. Վերցված է 2025 թ․ հունիսի 27-ին.
  135. ↑ Bradshaw, Peter (2022 թ․ նոյեմբերի 3). «The Bodyguard review – Whitney Houston showstopper as resplendent as ever». The Guardian. Theguardian.com. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 13-ին.
  136. ↑ Lofficier, R.J.M. (1996). Superman's Metropolis. Library of Congress: DC Comics. ISBN 1563892421. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 30-ին.
  137. ↑ Araya, Bastián Cifuentes (22 April 2020) "Videografía Rock: «Sugar» – System of a Down" Nacion Rock
  138. ↑ «Metropolis, Suite 1: The Chase». All Music. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հունիսի 23-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 17-ին.
  139. ↑ Kot, Greg. «Turn It Up: Janelle Monae, the interview: 'I identify with androids'». Chicago Tribune. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ հոկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
  140. ↑ «Every Cultural Reference You Probably Didn't Catch In Lady Gaga's New Video». BuzzFeed. 2013 թ․ օգոստոսի 23. Արխիվացված է օրիգինալից 2013 թ․ օգոստոսի 24-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 17-ին.
  141. ↑ Patterson, Kristen. «Black Futuras: How Three Pop Divas Adapted the Image of Metropolis' Maschinenmensch». Reactormag.com (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ հունիսի 28-ին.
  142. ↑ «About». The M Machine (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 16-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
  143. ↑ Navas, Judy Cantor (2013 թ․ սեպտեմբերի 24). «Sepultura Talks 'Tricky' 'Mediator' Album, Tour Dates Announced». Billboard. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ օգոստոսի 30-ին. Վերցված է 2014 թ․ սեպտեմբերի 1-ին.
  144. ↑ Lehoczky, Etelka (22 March 2014) "Extraordinary Ladies Battle Across Berlin In 'Roses'" National Public Radio
  145. ↑ Nevins, Jeff "League of Extraordinary Gentlemen: Nemo: Roses of Berlin annotations" League of Extraordinary Annotators
  146. ↑ Murphy, To, (2 April 2014) "Nemo: The Roses of Berlin – A Quick Scoot Through Fritz Lang's Metropolis Marks the Weakest Chapter in Moore and O'Neill's Epic" Broken Frontiers
  147. ↑ Brown, Michael (23 March 2014) "Nemo: The Roses of Berlin: A Mediocre Entry in an Extraordinary Universe" ComicBook.com
  148. ↑ Locker, Melissa (2014 թ․ փետրվարի 5). «Music Video of the Week: St Vincent, 'Digital Witness'». Time. Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ փետրվարի 6-ին. Վերցված է 2016 թ․ փետրվարի 17-ին.
  149. ↑ P.B. Horror Gaming (2019 թ․ հուլիսի 11). Layers of Fear 2 | Full Game Longplay Walkthrough No Commentary. Վերցված է 2024 թ․ հուլիսի 8-ին – via YouTube.
  150. ↑ «Layers of Fear 2 Walkthrough and Guide: Living Mannequins». neoseeker. 2019 թ․ մայիսի 28. Վերցված է 2024 թ․ հուլիսի 8-ին.
  151. ↑ «Doctor Who's Ninth Doctor to face Cybermen for the first time». Digital Spy. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ ապրիլի 3. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 30-ին.{{cite news}}: CS1 սպաս․ bot: original URL status unknown (link)
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մետրոպոլիս (ֆիլմ)» հոդվածին։
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Մետրոպոլիս_(ֆիլմ)&oldid=10889836» էջից