Jump to content

Մեծ մզկիթ (Հալեպ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Մեծ մզկիթ
Հիմնական տվյալներ
Տեսակմզկիթ
ԵրկիրՍիրիա Սիրիա
ՏեղագրությունՀալեպ
Քարտեզ
Քարտեզ
36°11′58″N 37°09′25″E / 36.199491666667°N 37.156911111111°E / 36.199491666667; 37.156911111111
 Great Mosque of Aleppo Վիքիպահեստում

Մեծ մզկիթ, Հալեպ քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց (արաբ․՝ جَامِع حَلَب ٱلْكَبِير‎‎), հայտնի նաև որպես Օմայանների մզկիթ (ٱلْجَامِع ٱلْجَامِع ٱلْأُمَو حَلَب)։ Այն գտնվում է Սիրիայի Հալեպի մարզի համանուն կենտրոնում։ Առաջին անգամ կառուցվել է Օմայանների խալիֆայության օրոք։ Նախկին մզկիթը, որն այժմ մասնակի ավերակ է, գտնվում է քաղաքի ալ-Ջալում թաղամասում, որը Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ է, ալ-մադինա շուկայի մուտքի մոտ: Մզկիթում, ենթադրաբար, թաղված էին Հովհաննես Մկրտչի հոր՝ Զաքարիայի մասունքները։ Այն կառուցվել է 8-րդ դարի սկզբին՝ Օմայյան խալիֆ Սուլեյմանի (715-717) գահակալության ժամանակ[1], սակայն ներկայիս շենքը թվագրվում է 11-14-րդ դարերով։

Մզկիթի մինարեթը, որը կառուցվել է 1090 թվականին[2], ավերվել է 2013 թվականի ապրիլին Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ տեղի ունեցած մարտերի ժամանակ[3][4][5][6][7]։ 2012-2016 թվականներին մզկիթի կառուցվածքը զգալի վնաս է կրել, այդ թվում՝ պատերի որոշ մասերի փլուզումը, աղոթասրահի հրդեհը և անգին պատմական արտեֆակտների կորուստը[8]: Մզկիթի և դրա մինարեթի վերականգնման աշխատանքները սկսվել են մոտ 2017 թվականին[9][10]: «West Asia Post»-ը 2024 թվականին հաղորդել է, որ մզկիթը մասամբ վերաբացվել է[11]։ չնայած 2024 թվականի վերջին այլ հաղորդագրություններում նշվում էր, որ մզկիթը դեռևս վերանորոգման փուլում է[12]։ Մզկիթը վերաբացվել է 2025 թվականին միայն Ռամադան ամսվա համար (2025 թվականի մարտ)[13]։ Վերակառուցումը սկսվել է 2025 թվականի նոյեմբերի 30-ին[14]։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ մզկիթի տեղը հելլենիստական ​​​​շրջանի ագորան էր, որը հետագայում դարձավ Սուրբ Հեղինեի տաճարի այգին Սիրիայում հռոմեական տիրապետության քրիստոնեական դարաշրջանում[15]։

Ներքին ճակատը բակից (2009)

Մզկիթը կառուցվել է այն հողի վրա, որը նախկինում օգտագործվել է որպես տաճարի գերեզմանատուն[2]։ Եկեղեցին ինքնին լքվել է, և տարածքը դարձել է սրբավայր երկու կրոնների համար։ Հետագա ավանդույթների համաձայն[16][17]՝ տեղում ամենավաղ մզկիթի շինարարությունը սկսվել է Օմայյան խալիֆ ալ-Վալիդ I-ի կողմից 715 թվականին և ավարտվել է նրա հաջորդ Սուլեյման իբն Աբդ ալ-Մալիքի կողմից 717 թվականին[18]։ Ճարտարապետության պատմաբան Կ. Ա. Ս. Քրեսվելը դրա կառուցումը վերագրել է բացառապես վերջինիս՝ մեջբերելով 13-րդ դարի Հալեպցի պատմաբան Իբն ալ-Ադիմին, որը գրել է, որ Սուլեյմանի մտադրությունն էր «այն հավասարեցնել իր եղբոր՝ ալ-Վալիդի՝ Դամասկոսի Մեծ մզկիթում կատարած աշխատանքին»։ Մեկ այլ ավանդույթի համաձայն՝ ալ-Վալիդը մզկիթը հիմնադրել է այսպես կոչված «Կիրոսի եկեղեցու» նյութեր օգտագործելով[16]։

Այնուամենայնիվ, ճարտարապետության պատմաբան Ջերե Լ. Բախարաչը նշել է, որ մզկիթի ամենահավանական հովանավորը Մասլամա իբն Աբդ ալ-Մալիքն էր՝ ալ-Վալիդի և Սուլեյմանի եղբայրը, որը տեղական նահանգի (Ջունդ Քիննասրին) կառավարիչն էր 710 թվականից առաջ մինչև առնվազն Սուլեյմանի կառավարման վաղ շրջանը։ Հետևաբար, սա կբացատրի այն համոզմունքը, որ մզկիթի կառուցումը տեղի է ունեցել երկու խալիֆաների օրոք։ Ավելին, Մասլամայի Քիննասրինի կառավարչությունը մեծապես անտեսվել է վաղ շրջանի արաբ պատմաբանների կողմից, ովքեր իրենց ուշադրությունը կենտրոնացրել են նրա Բյուզանդական կայսրության և հայերի դեմ արշավանքների, ինչպես նաև Իրաքի, Իրանի Ադրբեջանի, Վերին Միջագետքի և Հայաստանի նահանգների կառավարչապետության վրա: Բախարախը նաև նշում է, որ Մասլամայի կողմից Հալեպում մեծ ժողովական մզկիթի կառուցումը, որը բյուզանդացիների վրա հարձակվելու հիմնական բազան էր, «տեղին կլիներ, եթե ոչ անհրաժեշտ»[16]։

Մզկիթի արտաքին տեսքը (2004)

11-րդ դարի երկրորդ կեսին Միրդասիները վերահսկում էին Հալեպը և մզկիթի բակում կառուցեցին միագմբեթ շատրվան[19]: Մզկիթի հյուսիսարևմտյան անկյունում 45 մետր բարձրությամբ մինարեթը կառուցվել է Հալեպի շիա մուսուլման քադիի («գլխավոր իսլամական դատավոր») Աբու ալ-Հասան Մուհամմադի կողմից 1090 թվականին[20], սելջուկ կառավարիչ Ակ Սունկուր ալ-Հաջիբի օրոք: Դրա կառուցումն ավարտվել է 1094 թվականին Թութուշի կառավարման օրոք[21]: Նախագծի ճարտարապետը Հասան իբն Մուֆարաջ ալ-Սարմինին էր[21][22]։

Մզկիթը վերականգնվել և ընդարձակվել է Զանգի ամիրա Նուր ալ-Դինի կողմից 1159 թվականին՝ Ումայադների նախկին կառույցը ոչնչացրած մեծ հրդեհից հետո[15]։ 1260 թվականին մզկիթը ավերվել է մոնղոլների կողմից[18][23]։ 1281 թվականին մզկիթը կրկին այրվել է մոնղոլների կողմից, իսկ մինբարը գրավվել է Կիլիկիայի հայերի կողմից, ըստ Ալ-Մուֆադդալի[24]։

Մամլուքները (1260-1516) կատարել են վերանորոգումներ և փոփոխություններ։ Քանդակազարդ քուֆիական և նասխ արձանագրությունները զարդարել են ամբողջ մինարեթը՝ զուգորդված ոճավորված զարդանախշերի և մուքարանների այլընտրանքային շերտերով[18][25]։ Սուլթան Կալաունը 1285 թվականին փոխարինեց այրված միհրաբը (խորշ, որը ցույց է տալիս կիբլան կամ Մեքքա ուղղությունը): Ավելի ուշ, սուլթան ալ-Նասիր Մուհամմադը (1293–1341) իր գահակալության ընթացքում կառուցեց նոր մինբարը («քարոզչի ամբիոն»)[25]։

Մզկիթի բակը և մինարեթը վերանորոգվել են 2003 թվականին[18]։

Մզկիթը 2013 թվականին, մինարեթի ոչնչացումից հետո

2012 թվականի հոկտեմբերի 13-ին մզկիթը լուրջ վնաս է Սիրիայի ազատ բանակի և Սիրիայի բանակի միջև բախումների ժամանակ։ Նախագահ Բաշշար ալ-Ասադը նախագահական հրամանագիր է ստորագրել մզկիթը 2013 թվականի վերջին վերանորոգելու համար կոմիտե ստեղծելու մասին[26]։

Մզկիթը ապստամբ ուժերի կողմից գրավվել է 2013 թվականի սկզբին, և 2013 թվականի ապրիլի դրությամբ գտնվում էր ծանր մարտերի գոտում, որտեղ կառավարական ուժերը տեղակայված էին 200 մետր հեռավորության վրա[27]։

2013 թվականի ապրիլի 24-ին մզկիթի մինարեթը վերածվել էր ավերակների՝ Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմի ընթացքում կառավարական ուժերի և ապստամբների միջև ծանր զենքի փոխհրաձգության ժամանակ։ Սիրիական արաբական լրատվական գործակալությունը (SANA) հայտնել է, որ «Ջաբհաթ ալ-Նուսրա»-ի անդամները պայթեցրել են պայթուցիկ նյութեր մինարեթի ներսում, մինչդեռ ընդդիմադիր ակտիվիստները հայտարարել են, որ մինարեթը ոչնչացվել է Սիրիայի բանակի տանկային կրակի կողմից՝ որպես հարձակման մաս[3][27][28]։ Հակադրվելով պետական ​​լրատվամիջոցների կողմից «Ջաբհաթ ալ-Նուսրա»-ի ներգրավվածության մասին պնդումներին՝ ընդդիմադիր աղբյուրները նրանց անվանել են «Թաուհիդ բրիգադների» ապստամբներ, որոնք կռվում էին կառավարական ուժերի դեմ մզկիթի շուրջ[29]։ Ընդդիմության գլխավոր քաղաքական բլոկը՝ Սիրիայի ազգային կոալիցիան (ՍԱԿ), դատապարտել է մինարեթի ոչնչացումը՝ այն անվանելով «անջնջելի ամոթ» և «մարդկային քաղաքակրթության դեմ ուղղված հանցագործություն»[29]։ Սիրիացիները սկսել են վերակառուցել և վերականգնել տարածքը՝ որոշակի միջազգային օգնության շնորհիվ[30]։

Ճարտարապետություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մեծ մզկիթի բակ (2010)

Բակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մեծ մզկիթը մի շարք ճարտարապետական ​​նմանություններ ունի Դամասկոսի Մեծ մզկիթի հետ, այդ թվում՝ հիպոստիլային հատակագիծ՝ մեծ մարմարե բակով, որը շրջապատված է սյունասրահներով։ Հսկայական բակը միանում է մզկիթի տարբեր հատվածներին, որոնք տեղակայված են սյունազարդ կամարակապ արկադի հետևում։ Բակը հայտնի է իր հերթագայող սև և սպիտակ քարե հատակով, որը ձևավորում է բարդ երկրաչափական դասավորություններ։ Երկու լվացման շատրվաններ[18], որոնք երկուսն էլ ծածկված են։ Բակում կա նաև բաց աղոթքի սրահ և արևային ժամացույց[25]։

Ներքին տեսք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մզկիթի ներքին տեսքը (2010)

Հարամը («սրբավայր») բաղկացած է բակի հարավային մասում գտնվող գլխավոր աղոթասրահից[25], որը պարունակում է մզկիթի հիմնական տարրերը՝ Զաքարիայի սրբավայրը, 15-րդ դարի մինբարը («ամբիոն») և մանրակրկիտ փորագրված միհրաբը («խորշը»)[18]: Չնայած կենտրոնական մուտքի վրա կա արձանագրություն, որը վերագրում է դրա կառուցումը օսմանյան սուլթան Մուրադ III-ին, այն կառուցվել է մամլուքների կողմից[31]: Դահլիճն ունի երեք նավ, որոնք բոլորը պատված են 18 քառանկյուն սյուներով՝ խաչաձև կամարներով[25]: Այս մեծ աղոթասրահը սկզբում ուներ պարզ, ուղիղ տանիք՝ կենտրոնական կուբբայով (գմբեթով), սակայն մամլուքների կառավարման ժամանակ այն փոխարինվեց բարդ խաչաձև կամարակապ համակարգով՝ կամարներով և փոքրիկ գմբեթով, որը գտնվում էր կամարների վրա[18]։ Միհրաբը խորը և կլոր է, իսկ Զաքարիայի ենթադրյալ դամբարանը գտնվում է դրա ձախ կողմում՝ հարավային պատի երկայնքով[25]։

Կան ևս երեք սրահներ, որոնք հարակից են բակի մնացած կողմերին։ Արևելյան և հյուսիսային սրահներն ունեն երկու նավ, իսկ արևմտյան սրահը՝ մեկ։ Վերջինս հիմնականում ժամանակակից կառուցվածք ունի։ Արևելյան սրահը թվագրվում է Մելիք շահ I-ի (1072-1092) ժամանակաշրջանին, իսկ հյուսիսային սրահը վերանորոգվել է մամլուք սուլթան Բարկուկի կառավարման ժամանակ (1382-1399), բայց մեծ մասամբ պահպանել է իր 11-րդ դարի բնօրինակ բնույթը[25]։

Մինարեթ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մինարեթը, մինչև 2013 թվականի ապրիլին ավերվելը

Մինարեթը, որը դուրս էր ցցված սրահներից մեկի հարթ տանիքից[25], բաղկացած էր հինգ մակարդակից՝ գագաթնակետով, որը շրջապատված էր պատշգամբ։ Մուքարանս ոճի քիվը պատշգամբի վերին մասը բաժանում էր հորանից։ Կառույցը հիմնականում կառուցված էր նուրբ քարե սալիկներից[21]։ Մինարեթը խիտ զարդարված էր բարձրաքանդակներով, ավելի շատ, քան Հալեպի իսլամական դարաշրջանի որևէ այլ կառույց, բացառությամբ Շուեյբիա Մադրասայի։ Դրա հարկերը պարունակում էին սրածայր կամարներ և անընդհատ զարդանախշեր։ Մինարեթի քարե շարվածքը բազմազան էր՝ ատամնավոր գործիքների թեթև և ծանր օգտագործման, կարճ, երկար, ուղղահայաց և հորիզոնական գծագրերի, նուրբ և կոպիտ մշակման, ինչպես նաև փոքր և մեծ քարերի համադրությամբ[22]:

Ըստ Է.Ջ. Բրիլի «Իսլամի առաջին հանրագիտարանի», մինարեթը «բավականին եզակի էր ամբողջ մուսուլմանական ճարտարապետության մեջ»[25]։ Հնագետ Էռնստ Հերցֆելդը մինարեթի ճարտարապետական ​​ոճը նկարագրել է որպես «Միջերկրածովյան քաղաքակրթության արդյունք», գրելով, որ դրա չորս ճակատները կրում էին գոթական ճարտարապետության տարրեր։ Միևնույն ժամանակ, մարդաբան Յասեր Թաբբան նշել է, որ մզկիթը հին հյուսիսսիրիական եկեղեցիների շարունակությունն էր և «ամբողջովին տեղայնացված երևույթ, որը կենտրոնացած էր հիմնականում Հալեպի և Եդեսիայի միջև ընկած տարածաշրջանում»[32]։ Մինարեթի զարդարանքը ցույց է տալիս նախաիսլամական սիրիական ճարտարապետության հետ շարունակականության մակարդակը[33][34][35]։

Մակսուրա Մեծ մզկիթին կից կա մի փոքրիկ թանգարան, որտեղ պահվում են մի շարք հին ձեռագրեր։ Դամասկոսի Մեծ մզկիթի նման, մակսուրան կառուցվել է քառակուսի գմբեթավոր սենյակի տեսքով, որը մեկ աստիճանով բարձրացված է աղոթասրահի հատակի մակարդակից և զարդարված է Քաշան սալիկներով, որոնք ծածկում են պատերի բոլոր ներքին մակերեսները։ Մակսուրայի մուտքը կազմում է մեծ կամարակապ դարպաս, որը պահվում է երկու ամուր սյուների վրա և զարդարված է խոյակներով, ինչպես նաև բրոնզե դռան վարագույրով։ Մարգարե Զաքարիայի մասունքները պարունակող դամբարանը, որը զարդարված էր արծաթե ասեղնագործություններով, որոնք պարունակում էին «Մարիամ» գլխի Ղուրանի տողեր, գտնվում էր սենյակի կենտրոնում[36]: Թանգարանի բազմաթիվ արժեքավոր առարկաներ, այդ թվում՝ մի տուփ, որը ենթադրաբար պարունակում էր Մուհամմադ մարգարեի մազերի մի թել, թալանվել են Սիրիական պատերազմի ժամանակ՝ 2013 թվականի բախման ժամանակ: Սակայն ապստամբները պնդում էին, որ փոխարենը փրկել են Ղուրանի հին ձեռագրերը և թաքցրել դրանք[37]։

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Kuban, Doğan (1974). The Mosque and Its Early Development (անգլերեն). BRILL. էջ 16. ISBN 978-90-04-03813-4.
  2. 1 2 ed. Mitchell, 1978, p. 231.
  3. 1 2 «Syria clashes destroy ancient Aleppo minaret». BBC News. 2013 թ․ ապրիլի 24. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 24-ին.
  4. ↑ «Syria: UN cultural chief deplores ruination of Aleppo as ancient minaret is destroyed». United Nations News. 2013 թ․ ապրիլի 25. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 23-ին.
  5. ↑ «Deliberate Destruction». EAMENA – School of Archaeology, University of Oxford. 2023. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 23-ին.
  6. ↑ Calamur, Krishnadev (2013 թ․ ապրիլի 24). «Minaret Of Iconic Syrian Mosque Destroyed In Fighting». NPR. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 23-ին.
  7. ↑ «UNESCO Director-General deplores continuing destruction of ancient Aleppo, a World Heritage site». UNESCO World Heritage Convention. 2013 թ․ ապրիլի 24. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 23-ին.
  8. ↑ «Aleppo's Umayyad Mosque Reopens Partially After Years of Restoration». Syrian Guides.com. 2025. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 23-ին.
  9. ↑ Ray, Chris (2019 թ․ դեկտեմբերի 10). «Syrians Won't Give Up on the Great Mosque of Aleppo» (Also includes July 2017 image that shows the extent of damage.). Atlas Obscura. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 23-ին.
  10. ↑ Stouhi, Dima (2019 թ․ հուլիսի 24). «The Great Umayyad Mosque of Aleppo: from Historic Islamic Monument to War Battlefield». ArchDaily. ISSN 0719-8884. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 23-ին.
  11. ↑ First Iftar call at Aleppo's historic Umayyad mosque since Syrian war. West Asia Post. 2024. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 23-ին – via YouTube.
  12. ↑ «Report on the Condition of the Antiquities and Historical Sites in Aleppo After Liberation». Syrians for Heritage. 2024 թ․ դեկտեմբերի 18. Վերցված է 2025 թ․ օգոստոսի 23-ին.
  13. ↑ «افتتاح الجامع الأموي الكبير بحلب غدًا الأربعاء حتى نهاية شهر رمضان». صحيفة الجماهير (արաբերեն). 2025-03-11. Վերցված է 2025-11-08-ին.
  14. ↑ «حلب.. الأوقاف تستأنف ترميم الجامع "الكبير"» (արաբերեն). 2025-12-02. Վերցված է 2025-12-17-ին.
  15. 1 2 The Great Mosque (The Umayyad Mosque) Արխիվացված 2008-11-03 Wayback Machine Syria Gate.
  16. 1 2 3 Bacharach, ed. Necipoglu, 1996, p. 34.
  17. ↑ Guidetti, Mattia (2017). «The Location of Sacredness in Early Islam». In Arnold, Dana; Necipoğlu, Gülru; Flood, Finbarr Barry (eds.). A Companion to Islamic Art and Architecture (անգլերեն). John Wiley & Sons. էջ 140. ISBN 978-1-119-06857-0. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 13-ին.
  18. 1 2 3 4 5 6 7 Great Mosque of Aleppo Արխիվացված 2009-07-15 Wayback Machine Archnet Digital Library.
  19. ↑ Tabaa, 1997, p. 17.
  20. ↑ Tabaa, 1997, p. 40.
  21. 1 2 3 Brend, 1991, p. 99.
  22. 1 2 Allen, Terry. (2003). "Chapter Two. The Ornamented Style in Aleppo and Damascus." In Ayyubid Architecture. Occidental. Solipsist Press.
  23. ↑ Grousset, 1991, p. 362.
  24. ↑ Vandekerckhove, 2019, էջեր 48–49
  25. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 ed. Houtsma, 1987, p. 236.
  26. ↑ Karam, Zeina. «Historic Aleppo mosque damaged in fighting; repairs ordered». The Washington Times. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 26-ին.
  27. 1 2 «Minaret of historic Syrian mosque destroyed in Aleppo». The Guardian. Associated Press. 2013 թ․ ապրիլի 24. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 25-ին.
  28. ↑ Saad, Hwaida; Gladstone, Rick (2013 թ․ ապրիլի 24). «Storied Syrian Mosque's Minaret Is Destroyed». The New York Times. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 24-ին.
  29. 1 2 Spencer, Richard (2013 թ․ ապրիլի 24). «Syria: 11th-century minaret of Great Umayyad Mosque of Aleppo destroyed». The Daily Telegraph. Վերցված է 2013 թ․ ապրիլի 25-ին.
  30. ↑ Fisk, Robert. «Syrians aren't just rebuilding an ancient mosque in Aleppo – they are rebuilding their community».
  31. ↑ Houtsma, 1987, p. 235.
  32. ↑ Raby, ed. Necipoglu, p. 290.
  33. ↑ Robert, Hillenbrand (1994), Necipoglu, Gulru (ed.), Islamic Architecture: Form, Function, and Meaning, Columbia University Press, էջ 140, «At the top is the main cornice of the tower. It is made of flat niches – as opposed to concave muqarnas cells – and entirely decorated with tiny arabesques. The style of this minaret's decoration reveals the continuity of Syrian pre-Islamic Arab-Syrian blended with Roman architectural heritage.»
  34. ↑ Raby, Julian (2004), «Nur Al-Din, the Qastal al-Shuʿaybiyya, and the "Classical Revival"», in Necipoglu, Gulru (ed.), Muqarnas 21 Essays in Honor of J.M. Rogers: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, vol. 21, Brill, ISBN 9004139648, «… they perpetuate the outer shell of pre-Islamic Syrian towers, of which the minarets of the mosques of Aleppo and Ma'arrat al-Nu'man preserve ...»
  35. ↑ «Discover Islamic Art». Museum with No Frontiers. 2004–2018. Վերցված է 2018-03-14-ին.
  36. ↑ «The Great Mosque of Aleppo | Muslim Heritage». www.muslimheritage.com. 2005 թ․ մարտի 24. Վերցված է 2016-06-30-ին.
  37. ↑ «Syria clashes destroy ancient Aleppo minaret - BBC News». BBC News (բրիտանական անգլերեն). 2013 թ․ ապրիլի 24. Վերցված է 2016-06-30-ին.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Մեծ_մզկիթ_(Հալեպ)&oldid=10808081» էջից