Jump to content

Մաքուր Վերմախտի առասպել

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
«Մաքուր Վերմախտի» առասպել
Հետպատերազմյան առասպել Վերմախտի մասին Խմբագրել Wikidata
առասպել, Պատմության կեղծում Խմբագրել Wikidata
Նշանակալի անձFranz Halder, Էրիխ ֆոն Մանշթայն, Reginald Paget, Baron Paget of Northampton Խմբագրել Wikidata
Կոչվել է ի պատիվՎերմախտ Խմբագրել Wikidata
Նշանակալից իրադարձությունWehrmachtsausstellung Խմբագրել Wikidata
Նեոնացիստների բողոքը «Վերմախտի հանցագործությունները» ցուցահանդեսի դեմ։ Պաստառներին գրված էր «Փառք ու պատիվ գերմանացի զինվորին»։ Մյունխեն, 2002։ Համբուրգի սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտի կողմից 1995 թվականից կազմակերպված շրջիկ ցուցահանդեսը նպաստեց «մաքուր Վերմախտի» լեգենդի ոչնչացմանը:.

«Մաքուր Վերմախտի» առասպել (գերմ.՝ Mythos der sauberen Wehrmacht), տարածված պատկերացում, որը ստեղծվել է Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետության առաջին տարիներին նախկին գերմանացի զինվորականների կողմից, ըստ որի՝ Վերմախտը ներգրավված չի եղել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Հոլոքոստի և այլ պատերազմական հանցագործությունների մեջ, հատկապես Արևելյան ճակատում։

«Մաքուր Վերմախտի» մասին լեգենդի էությունն այն է, որ գերմանական սպայական կազմը և ռազմական հրամաններ կատարողները, իբր, չեն կիսում Հիտլերի գաղափարախոսությունը. Վերմախտը ապաքաղաքական կազմակերպություն էր՝ անկախ նացիոնալ-սոցիալիստական ​​պետությունից, ՍՍ-ը և նացիստական ​​մյուս ռազմական կազմակերպությունները, որոնք օգտագործում էին պատերազմի արգելված և հանցավոր մեթոդները, կրում էին ողջ պատասխանատվությունը ռազմական հանցագործությունների համար։ Այս լեգենդի օգնությամբ Վերմախտի նախկին սպաները փորձում էին հակազդել կատարված հանցագործությունների համար հնարավոր քրեական հետապնդմանը։

Ռազմական պատմագրության մեջ դրա տարածման գործում կարևոր դեր է խաղացել ցամաքային զորքերի գլխավոր շտաբի նախկին պետ Ֆրանց Հալդերը։ ԱՄՆ բանակի Ռազմական պատմության հետազոտական ​​խմբի այլ սպաների հետ միասին նա մի շարք ուսումնասիրություններ է կատարել, որոնցում նկարագրել է Վերմախտի կողմից պատերազմի վարումը որպես անթերի և հերոսական։ Հալդերը մեծ ազդեցություն է ունեցել նաև Գերմանիայի քաղաքացիական պատմագրության վրա, հատկապես ռազմական պատմական հետազոտությունների աշխատանքային խմբի միջոցով։

«Մաքուր Վերմախտի» թեզը, թեև գիտականորեն անհիմն էր, միլիոնավոր պատերազմի վետերանների և նրանց ընտանիքներին առաջարկում էր զոհերով լի պատերազմի ջանքերում իմաստ գտնել և գիտակցությունից դուրս մղել Վերմախտի հանցագործությունները։

Առնվազն կես դար պահանջվեց Վերմախտի իրական դերը նացիոնալ-սոցիալիստական ​​կառավարման ժամանակաշրջանում վերանայելու և հասկանալու համար, հատկապես սպաների և զինվորների գործողությունները Արևելյան ճակատում, որտեղ ոչնչացման պատերազմ էր մղվում։

«Մաքուր Վերմախտի» լեգենդի ստեղծում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերմախտի կողմից Հոլոքոստի նման մեթոդներով պատերազմի թեման երկար ժամանակ մնաց «դատարկ կետ» հետպատերազմյան Գերմանիայի պատմական գիտության մեջ։ Գրեթե կես դար տարբեր երկրների, հատկապես Գերմանիայի, Եվրոպայի և ԱՄՆ-ի հասարակական գիտակցության մեջ Վերմախտը կապված էր ավանդական սպայական վերնախավի ներկայացուցիչների և հրամաններ կատարող զինվորների հետ, որոնք պահպանում էին բարոյական և քրիստոնեական արժեքները, ովքեր պատերազմի ժամանակ ստիպված էին ենթարկվել Հիտլերին, պահպանել խիստ զինվորական կարգապահություն և հիերարխիա[1]։

Վերմախտի ապոլոգները հասարակության պատմական գիտակցության մեջ ներարկեցին այն միտքը, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Վերմախտը մնաց «մաքուր» և չմասնակցեց օկուպացված երկրներում հրեաների, գնչուների, ​​ռազմագերիների և խաղաղ բնակիչների զանգվածային ոչնչացմամբ, որ պատասխանատվությունը կրում էին ոչ թե կատարողները, այլ գերմանական ղեկավար դիկտատոր Ադոլֆ Հիտլերը, ինչպես նաև նացիստական ​​պետության այլ ռազմական կազմավորումներ, և առաջին հերթին Գեստապոն և ՍՍ-ն։

Վերմախտի առասպելը հասարակության մեջ ձևավորեց, պահպանեց և պաշտպանեց հետևյալ գաղափարները.

  • Վերմախտի ղեկավարությունը բավականին հաճախ դեմ էր բռնակալին և նույնիսկ փորձում էր ֆիզիկապես վերացնել նրան, ուստի Վերմախտը Հիտլերի հնազանդ գործիքը չէր.
  • 1939 թվականից մինչև 1945 թվականը Վերմախտի հրամանատարությունը ներգրավված չէր ռազմական հանցագործությունների մեջ, այսինքն ՝ համակարգված կերպով չէր խախտում միջազգային ռազմական կոնվենցիաները.
  • Վերմախտը չի մասնակցել հրեաների զանգվածային մահապատիժներին.
  • Վերմախտը սովորական ռազմական գործողություններ էր իրականացնում, իսկ «ռազմական էքսցեսները» բացառություններ էին, որոնք անխուսափելի են պատերազմի ընթացքում[1]։

Լեգենդի սկիզբը սկսեց ձևավորվել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից անմիջապես հետո։ Այն ներկայացվել է Վերմախտի վերջին զեկույցում՝ «Wehrmachtbericht» 1945 թվականի մայիսի 9-ին, որը գրվել է Հիտլերի իրավահաջորդի կողմից որպես պետության ղեկավար և Վերմախտի գերագույն հրամանատար, մեծ ծովակալ Կառլ Դյոնիցի կողմից։ Մեծ ծովակալ Կառլ Դյոնիցը համոզված էր և խրախուսում էր մյուսներին ևս հավատալ, որ Վերմախտը ծառայեց «պատվով», կռվեց «հերոսաբար», «իր ողջ ուժով», կրեց մեծ կորուստներ և զոհողություններ, հավատարիմ էր երդմանը, և «նրա ռազմական գործողությունների արդյունքներն անմոռանալի են»[1]։

Նյուրնբերգի դատավարությունների ժամանակ ՍՍ-ն և Գեստապոն որակվեցին «հանցավոր կազմակերպություններ», մինչդեռ Վերմախտի և Վերմախտի (Oberkommando der Wehrmacht) գործողություններին գնահատական ​​չկար։ Քայտելը, Գյորինգը և Էրիխ Ռեդերը դատապարտվեցին և մեղավոր ճանաչվեցին ռազմական հանցագործությունների համար, սակայն Միջազգային ռազմական տրիբունալի դատավորները որոշեցին, որ նրանց մեղքը չի տարածվում իրենց ղեկավարած կազմակերպությունների կամ նրանց ներքո ծառայող մարդկանց վրա։ Չկար նաև Վերմախտի՝ որպես ռազմական կառույցի հանցավոր գործողությունների սահմանում[2][3]։

Վերմախտի «մաքուր ձեռքերի» և նրա «կորցրած հաղթանակի» լեգենդն ավելի ուժեղացավ 1950-ական թվականներին։ Սառը պատերազմի և ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի միջև առճակատման տարիներին ամերիկացի շտաբային սպաները ակտիվորեն հավաքեցին ապացույցներ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մարտերի ընթացքի մասին մինչև այդ տարիները գոյատևած գերմանացի գեներալներից, ավելի քան երկուսուկես հազար զեկույցներ, որոնք գրված էին յոթ հարյուր զինվորականների կողմից։ Իրենց հուշերում գեներալները առաջ էին քաշում այն վարկածը, որ Հիտլերը, ձգձգելով հարձակումը Մոսկվայի վրա, իրականում խլել է հաղթանակը գերմանացիներից։ Սակայն այս նախագծի ղեկավարը ոչ այլ ոք էր, քան Ֆրանց Հալդերը։ Գեներալն առաջնորդվում էր ոչ այնքան ամերիկացիներին իրենց հետաքրքրող տեղեկությունները տալու ցանկությամբ, որքան «մաքուր Վերմախտի» համբավը պահպանելու և նացիզմից հնարավորինս հեռու մնալու անձնական ցանկությամբ[4]։

Սա բարենպաստ մթնոլորտ ստեղծեց գերմանական բանակի ամբողջական վերականգնման համար։ Գրադարակներում հայտնվեցին գերմանական ռազմական ղեկավարության նախկին գեներալների բազմաթիվ հուշեր, որոնք ծառայում էին Հալդերի հրամանատարության ներքո։

1950 թվականին լույս է տեսել հայտնի անգլիացի պատմաբան Բ. Լիդել Հարթի աշխատությունը, որտեղ հեղինակը զարգացնում է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Հիտլերի և Վերմախտի հրամանատարության միջև ծագած «հակասությունների» հայեցակարգը։ Գեներալների և նացիստական ​​կուսակցության հարաբերությունների նախապատերազմյան շրջանը պատմաբանը չի դիտարկում՝ այն թողնելով իր աշխատանքի փակագծերից դուրս։ Վ. Գյորլիցի (արևմտյան գերմանացի պատմաբան) «Գերմանական գլխավոր շտաբը»[5] գիրքը նույնպես գրվել է այս ուղղությամբ։ Պատմաբանը փորձում է Գլխավոր շտաբի դիմադրության և հակազդեցության ապացույցներ ներկայացնել Նացիոնալ-սոցիալիստական գերմանական բանվորական կուսակցության ղեկավարության դեմ և ներկայացնել այն որպես ռազմական գործողությունների բռնկման դեմ պայքարող ուժերի հիմնական կենտրոն[6]։

Վերմախտի լեգենդի հեղինակների հետապնդած նպատակներն արդյունավետ էին և հեռուն գնացող, նպատակն էր խուսափել պատերազմական հանցագործությունների պատասխանատվությունից և Վերմախտին տալ գրեթե հերոսական կերպար։ Վերմախտը մարդկանց գիտակցության մեջ պետք է պահպաներ Կառլ Դյոնիցի գաղափարներին համապատասխանող կերպարը, ով իր նպատակին հասնելու համար օգտագործեց հին սկզբունքը. «Պաշտպանության լավագույն միջոցը հարձակումն է»[1]։

Գերմանական քաղաքական վերնախավը գործեց վճռականորեն՝ ստանալով վետերանների հասարակական կազմակերպության՝ Նախկին ՍՍ-ի փոխօգնության միության աջակցությունը, որը տասնամյակներ շարունակ հսկայական ազդեցություն ուներ։ «Մաքուր Վերմախտի» և միևնույն ժամանակ Վաֆեն-ՍՍ-ի (ՍՍ-ի զորքեր) լեգենդի վրա աշխատել են ինչպես ձախ, այնպես էլ աջ քաղաքական ականավոր գործիչներ։ Գերմանացի զինվորականների վերականգնումն ավարտեց Դուայթ Էյզենհաուերը, որն ականավոր քաղաքական գործիչ էր և դաշնակից ուժերի գերագույն հրամանատար։ 1951 թվականի հունվարին Արևմտյան Գերմանիա կատարած այցի ժամանակ նա հայտարարեց[7]։

Ես իմացա, որ իրական տարբերություն կա գերմանացի սովորական զինվորի կամ սպայի և Հիտլերի և նրա հանցավոր խմբավորման միջև։ Ես չեմ հավատում, որ գերմանացի զինվորը, որպես այդպիսին, կորցրել է իր պատիվը։ Այն փաստը, որ որոշ անձինք անազնիվ և ստոր արարքներ են գործել պատերազմում, արտացոլվում է շահագրգիռ անձանց, և ոչ գերմանացի զինվորների և սպաների ճնշող մեծամասնության վրա։

Վերմախտի նման զանգվածային աջակցությունից և բարենպաստ լույսի ներքո ներկայացնելուց հետո յուրաքանչյուր ոք, ով համարձակվում էր քննադատաբար նայել Վերմախտին, հեշտությամբ կարող էր ստանալ գերմանացի ազգը պղծողի կամ դավաճանի պիտակը, իսկ Հիտլերը, որպես կատարվածի միակ մեղավորը գերմանական պատմության դեմ։ Այն փաստը, որ Հիտլերը Վերմախտին վերապահել էր «երկրորդ շարասյունի» դերը ռազմական նացիստական ​​պետության մեջ, ինչին համաձայնել էր նրա լուռ մեծամասնությունը, ջնջվեց հանրային հիշողությունից։ Հասարակական գիտակցության մեջ նացիստական ​​ռեժիմի բոլոր հանցագործությունները կապված էին Գեստապոյի և ՍՍ-ի ռեպրեսիվ ապարատի, բայց ոչ Վերմախտի հետ[8]։

Լեգենդն այն մասին, թե ինչպես էր Վերմախտը գործում Գերմանիայում նացիոնալ-սոցիալիզմի ժամանակաշրջանում, խոսում էր խնդրի մասշտաբների մասին, քանի որ այն գործարկվեց պատերազմի ավարտից անմիջապես հետո։ 1945 թվականի մայիսին այն երախտագիտությամբ ընդունվեց Վերմախտի մեծ թվով նախկին հպատակների կողմից՝ մոտ 18 միլիոն հնազանդ կատարողներ, ովքեր մասնակցեցին պատերազմին որպես զինվորներ և մոտ 500 հազար կանայք, ինչպես նաև նրանց ընտանիքների անդամները։ Քանի որ Արևելյան ճակատում կռիվներին մասնակցած մարդկանց կարևորագույն արժեհամակարգերը պատերազմի ավարտին փլուզվում էին, նրանց դուր էր գալիս ակնարկը, թե ինչպես կարող էին արդարացնել իրենց գործողությունները պատերազմի ժամանակ, որպեսզի համարվեին ոչ թե օտար հողերի զավթիչ, այլ հակակոմունիզմի իրավահաջորդներ և հնազանդ կատարողներ, այսպիսով ազատվեին մեղքի բեռից։

Վերմախտը և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տնտեսական հարցեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերմախտի գեներալները վստահեցնում էին հանրությանը, որ բանակի բարձրագույն ղեկավարությունը ծանոթ չէ տնտեսական հարցերին, քանի որ նրանք նման հանդիպումների չեն մասնակցել, ինչը բացահայտ սուտ է։ Դեպի Արևելք արշավի նպատակները և պատերազմի իրական պատճառները ագրեսիվ էին, ինչպես նշված է Հիտլերի բազմաթիվ հրահանգներում (մասնավորապես, 1942 թվականի ամառային արշավի թիվ 41 հրահանգում)։ Գերմանական քարոզչության նախարար Յոզեֆ Գեբելսը բացահայտորեն խոստովանել է, որ Արևելքում պատերազմը մղվում է «նախաճաշի, ճաշի և ընթրիքի առատորեն դրված սեղանի», «ցորենի և ձեթի համար, մեր աճող բնակչությանը տարածքով ապահովելու համար»։ 1941 թվականի հունիսին՝ Բարբարոսա գործողության մեկնարկից երկու օր առաջ, Ռոզենբերգը ելույթով դիմել է իր ամենամոտ ընկերներին, որտեղ նա թվարկել է Վերմախտի առջև ծառացած խնդիրները։ Նա ընդգծել է, որ առաջնահերթ խնդիր է գերմանացի ժողովրդին սնունդ ապահովելը։ Ռուսաստանի հարավային տարածքները պետք է դառնան «Գերմանիայի ժողովրդի հացի զամբյուղը»[9]։

Միայն այն ժամանակ, երբ Գերմանիայի պարտությունն ակնհայտ դարձավ ողջ աշխարհի համար, փոխվեցին նվաճողական պատերազմի նպատակները, և դրա հիմնավորումը դարձավ քաղաքական։ Գաղտնի հրահանգավորմամբ Գեբելսը սպաներին հրամայեց «ուրանալ ցանկացած եսասիրական նպատակ Արևելքում և խոսել 20-րդ դարի սուրբ խաչակրաց արշավանքի մասին բոլշևիզմի դեմ»[10]:

Ռազմական պատմության մասին մի քանի գրքերի հեղինակ, քաղաքական գործիչ և Անգլիայի խորհրդարանի անդամ Ալան Քենեթ Մաքենզի Քլարկն իր «Ճանապարհ դեպի Ստալինգրադ»[11] գրքում գրում է.

Ի պաշտպանություն՝ գերմանացի գեներալները վկայակոչում են այն փաստը, որ իրենց չեն հրավիրել տնտեսական խնդիրների վերաբերյալ հանդիպումներին, որտեղ քննարկվել են հացահատիկի, մանգանի, նավթի և նիկելի Գերմանիայի կարիքները, և որ Հիտլերը նրանց «չի ծանուցել» ռազմավարության այս ասպեկտները։ Բայց սա ակնհայտորեն ճիշտ չէ։ Հիտլերն ընդգծում էր տնտեսական գործոնների կարևորությունը իր որոշումների հետևում ամեն առիթով, երբ նա ստիպված էր համոզել իր ռազմական առաջնորդներին։ Մի բան պարզ է. գեներալները կա՛մ չէին հասկանում Հիտլերին, կա՛մ, ինչը ամենայն հավանականությամբ, այժմ ձգտում են բացարձակապես սխալ պատկերացում կազմել նրա մասին, ինչպես դա արեց, օրինակ, Վերմախտի գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ գեներալ Բլյումենտրիտը, ով պնդում է, որ «Հիտլերը չգիտեր ինչ անել, նա չէր ուզում լսել զորքերի դուրսբերման մասին, և նա մտածում էր, որ պետք է քայլեր ձեռնարկել, իսկ դա ոչ այլ ինչ էր, քան գրոհել

։

Հիտլերը մտադիր էր 1942 թվականի ամռանը հանկարծակի և ամբողջությամբ ջախջախել խորհրդային զորքերին և գրավել Կովկասի՝ նավթով հարուստ շրջանը, որի մասին բանակի գեներալները չէին կարող իմանալ։ Արդյունքում, Վերմախտի ցամաքային զորքերի բարձր հրամանատարությունը 1942 թվականի ամառային արշավն անցկացրեց 1942 թվականի ապրիլի 5-ի թիվ 41 հրահանգի համաձայն, որտեղ «Կովկասի նավթային շրջանների գրավումը» ընդգծվեց որպես հիմնական նպատակներից մեկը, թեև այդ նպատակը չէր նշվում հիմնական ռազմական գործողությունների ցանկում։ Այն միջոցները, որոնցով կարելի էր հասնել արագ հաղթանակի, լավ հայտնի էին Վերմախտի սպաներին[12]՝ խորհրդային պետականության ձևի բացահայտ հանցավոր ոչնչացումը և այսպես կոչված «հրեական բոլշևիզմը», հետևաբար վարեցին մարդկանց բնաջնջման քաղաքականություն, որը ԽՍՀՄ-ում ստացավ ցեղասպանության մասշտաբներ[13]։

Իրավական կողմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1934 թվականին Ռայխի պաշտպանության նախարարը, իսկ 1935 թվականից՝ Գերմանիայի Ռայխի պատերազմի նախարարության՝ Վերներ ֆոն Բլոմբերգը՝ Հիտլերի ջերմեռանդ կողմնակիցը, փոխեցին գերմանացի զինվորների երդումը. հավատարմության և Գերմանիայի սահմանադրության կամ հայրենիքի պաշտպանության երդում տալու փոխարեն նրանք երդվեցին անվերապահ հնազանդվելու Հիտլերին[2]։

Վերմախտի գեներալները լռեցին այնպիսի փաստերի մասին, ինչպիսին է «Զինվորական վարույթի մասին» հրամանագրի հրապարակումը, այն օրենսդրական մակարդակով սահմանվեց և ծանուցվեց բանակի բոլոր ճյուղերին, որ Վերմախտի կողմից քաղաքացիական բնակչության դեմ կատարված հանցագործությունները «դատական ​​հետապնդման ենթակա չեն»։ Այս հրամանում, թվագրված 1941 թվականի մայիսի 13-ին, մասամբ ասվում է. «Չկա պարտադիր հետապնդում Վերմախտի անդամների և նրա աջակիցների կողմից թշնամական խաղաղ բնակչության դեմ կատարված գործողությունների համար, նույնիսկ եթե այդ արարքը նույնպես ռազմական հանցագործություն է»[14][15]։

Խորհրդային Միության վրա հարձակման նախօրեին Վերմախտի ղեկավարության կողմից տրված քրեական հրամաններից մեկը «Քաղաքական կոմիսարների հետ վարվելու ձեռնարկն» է (Richtlinien für die Behandlung politischer Kommissare): Վերմախտը հրամայեց քաղաքական աշխատողներին խուզարկել ռազմագերիներին և գնդակահարել որպես «հուդա-բոլշևիզմի» գաղափարախոսության կրողներ։ 1941 թվականին Բարբարոսա գործողության մեկնարկից առաջ Վերմախտը որոշեց, որ գալիք արշավի ժամանակ գերի ընկած խորհրդային զինվորականները պետք է հեռացվեն միջազգային և սովորութային իրավունքի պաշտպանությունից[16]:

1941 թվականի մարտին Ռայնեկեն տեղեկացրեց Վերմախտի սպաներին՝ բացատրելով, որ բոլոր խորհրդային մարդիկ Գերմանիայի ոխերիմ թշնամիներն են և նրանց պետք է վերաբերվել որպես թծնամիների։ Միաժամանակ նախատեսվում էր, որ բանակային ստորաբաժանումները համագործակցեն ՍՍ գեներալ Հեյդրիխի խմբերի հետ գերմանական առաջխաղացման ժամանակ դեպի արեւելք։ Վերմախտի իրավաբանները պատրաստեցին զեկույց՝ բացատրելով «Արևելքում պատերազմ վարելու ձեռնարկի» կիրառման առանձնահատկությունները և կոչ՝ ցանկացած դիմադրություն ճնշելու համար։ Գաղափարախոսական ագրեսիան՝ ամրապնդված ռասայական գերազանցության տեսությամբ և գաղութատիրական նկրտումներով, հանգեցրեց աննախադեպ դաժանության ԽՍՀՄ տարածքում ռազմական գործողությունների ժամանակ[16][17]։

1941 թվականի հունիսի 22-ի վաղ առավոտյան հարձակումից երեքուկես ամիս առաջ Վերմախտը թողարկեց 6 հրահանգներ, որոնցում հակառակորդը բացահայտորեն հայտարարվում էր ֆիզիկական ոչնչացման թիրախ։ Հրամանատարության և հնազանդության ռազմական տրամաբանությանը համապատասխան՝ Վերմախտի բազմաթիվ ստորաբաժանումներ կատարել են այդ հրամանները։ Արդյունքն անմիջապես զգացվեց այն բանից հետո, երբ 1941 թվականի հունիսի 22-ին սկսվեց Բարբարոսայի պլանի իրագործումը, որը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը վերածեց համաշխարհային պատմության մեջ ամենասարսափելի բնաջնջման պատերազմի։ 1942 թվականի դեկտեմբերի 16-ին Վերմախտի բարձրագույն հրամանատարության ղեկավար Քեյթելը հրահանգ է ստորագրել՝ զորքերն իրավունք ունեն և պարտավոր են առանց սահմանափակումների օգտագործել պայքարում ցանկացած միջոց, այդ թվում՝ կանանց և երեխաների դեմ[18][19]։

Կուրսկի ճակատամարտի ժամանակ Հարավային բանակի հրամանատար ֆելդմարշալ ֆոն Մանշտեյնը հրաման է արձակել, որում ասվում է. «Հրեա-բոլշևիկյան համակարգը պետք է ոչնչացվի... Երկրում պարենային իրավիճակը պահանջում է, որ զորքերը սնվեն տեղական ռեսուրսներից... Չի կարելի, առաջնորդվելով մարդասիրության կեղծ զգացումով, ինչ-որ բան տալ ռազմագերիներին, եթե նրանք չեն ծառայում գերմանացիներին»։ Նյուրնբերգի դատավարության ժամանակ սպան ստիպված էր ընդունել, որ ստորագրել է այս հրամանը, բայց «ամբողջովին մոռացել է դրա մասին»[20]:

Նացիստական ​​ղեկավարությունը և Վերմախտի հրամանատարությունը հակասություններ չունեին լայնածավալ առաջադրանքների կատարման մեթոդների վերաբերյալ, որոնք կարող էին լուծվել միայն ռազմական գործողությունների ժամանակ։ Երկու կառույցներն էլ ներկայացնում էին բռնության քաղաքականության մի կատեգորիա՝ անքակտելիորեն կապված պրուսա-գերմանական բանակի կողմից դրա կիրառման երկարատև ավանդույթի հետ և այն մտքի, որ ռազմական գործողությունների ընթացքում այսպես կոչված ռազմական անհրաժեշտությունը գերակայում է միջազգային իրավական սահմանափակումներին, ինչն էլ առաջացրել է Վերմախտի սպաների շրջանում միջազգային ռազմական կոնվենցիաների հանդեպ համընդհանուր անհարգալից վերաբերմունք[21]:

Հետպատերազմյան շրջանի պատմագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սոցիալիստական ​​ճամբարի գիտնականներն անդրադարձան «մենաշնորհի և ֆաշիզմի» հարաբերությունների խնդիրներին՝ ընդգծելով այն միտքը, որ ֆաշիստական ​​Գերմանիայում պետական-մենաշնորհային կարգավորումը, չնայած «տեսական հաստատունությանը» և մեթոդաբանական շրջանակին, իր էությամբ տնտեսապես մոտիվացված է և աջակցում է ֆաշիստական ​​շարժմանը։ Կուրտ Գոսվեյլերն իր «Կապիտալը, Ռայխսվերը և Նացիոնալ-սոցիալիստական գերմանական բանվորական կուսակցությունը 1919-1924 թվականներին» աշխատությունում նշում է, որ նացիստական ​​Գերմանիայի տնտեսական քաղաքականությունն ու մենաշնորհատերերը, հողատերերը և Ռայխսվերը նպաստել են Վայմարյան Հանրապետության տապալմանը։ Պատմաբան Վոլֆգանգ Ռյուգեն առանձին գրքում՝ նվիրված Հինդենբուրգի կյանքի և ստեղծագործության ուսումնասիրությանը (Hindenburg. Portrat eines militaristen, 1980), ապացուցեց, որ հանրապետության նախագահը, հրաժարվելով նախապաշարմունքներից, իշխանություն է տվել Ֆյուրերին պահպանողական և ռազմական վերնախավի ճնշման ներքո, ինչպես նաև ընդգծել է Գերմանիայում ռեակցիոն ինստիտուտների բանակի ուժեղացումը։ ԳԴՀ-ի պատմաբանները շեշտում էին ֆաշիզմի հանցավոր էությունը, թեև Սառը պատերազմի պայմաններում նրանք ստիպված էին սահմանափակել նացիոնալ-սոցիալիզմի վերաբերյալ հետազոտությունների շրջանակը[8]։

1960-ական թվականների վերջին սկսեցին հայտնվել համակարգված հրապարակումներ, հոդվածներ և մենագրություններ, որոնք պարունակում էին եզրակացություններ, որոնք առանձնանում էին Գերմանիայի ժամանակակից պատմության հետազոտության քննադատական ​​մոտեցմամբ։ Այս ժամանակ պատմագիտության մեջ դեմոկրատական ​​ուղղությունը ներկայացված էր Հենրիխ Նոլտեի, Գ. Ուբերշերի, Ռոլֆ-Դիտեր Մյուլլերի և այլոց աշխատություններով։

Վերմախտի լեգենդը քանդելու առաջամարտիկը պատմաբան, Ռազմական պատմության հետազոտական ​​բյուրոյի երկարաժամկետ հետազոտությունների տնօրեն Մանֆրեդ Մեսսերշմիդտն էր[22], затем последовали работы других учёных-историков[23], որին հաջորդեցին այլ պատմաբանների աշխատանքներ: Հասարակությունը իմացավ, որ նացիստական ​​դիկտատուրայի էվոլյուցիոն զարգացման շրջանում (1935-1938), սպայական կորպուսը, ինչպես և բիզնեսը, աստիճանաբար դարձավ Հիտլերի տոտալիտար մեքենայի տարր՝ իր գաղափարական դոկտրիններով[24]։

Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության պատմաբանները ինտենսիվորեն զբաղվում էին Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի իրադարձություններով՝ հասկանալով Վայմարյան Հանրապետության անկման և Հիտլերին իշխանության բռնի փոխանցման ժամանակաշրջանը, ինչպես նաև հիտլերական պետության կառուցվածքը և պատրաստ չէին ուղղել Վերմախտի «մաքուր ձեռքերի» մասին լեգենդը։ Ավելի քան 50 տարի գերմանացիները (համենայն դեպս Արևմտյան Գերմանիայում) հիմնականում դրական էին վերաբերվում Վերմախտի դերին նացիստական ​​պետությունում և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում, հավատալով, որ ՍՍ-ն պատասխանատու է հրեաների և այլ ժողովուրդների դեմ իրականացված ցեղասպանության, ինչպես նաև այլ հանցագործությունների համար, մինչդեռ Վերմախտը (կանոնավոր բանակը) ոչ միայն մնաց «մաքուր», այլև հաճախ գործում էր «մաքուր», հայրենասիրական մղումներով՝ ներկայացնելով առանձին անհատներին որպես «ազնիվ և պարկեշտ» գերմանացիներ, ովքեր ատում էին Հիտլերին և նրա ռեժիմը[1]։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում Վերմախտի դերի մասին պատմաբանների աշխատանքները, որպես կանոն, հետաքրքրում էին մասնագետներին, սակայն դրանք չէին հասնում Գերմանիայի և հատկապես արտերկրի լայն հասարակությանը[25]։

Լեգենդի ոչնչացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նացիոնալ-սոցիալիստական ​​վարչակարգի ժամանակաշրջանում «մաքուր Վերմախտի» առասպելի և նրա իրական դերի ոչնչացման գործում բեկումնային էր 1995 թվականին Համբուրգի սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտի կողմից կազմակերպված ցուցահանդեսը հստակ և ճշգրիտ վերնագրով՝ «Կործանման պատերազմ: Վերմախտի հանցագործությունները 1941-1944 թթ»։ Ցուցահանդեսի մասին բանավեճը երկար ժամանակ մոլեգնում էր, քանի որ այն հանդիպեց և հավանության, և հակազդեցության, լայն հասարակությունը սկսեց մասնակցել դրա քննարկմանը[26][27].:

Ցուցահանդեսի կազմակերպիչները ընդգծել էին գերմանական Վերմախտի պատերազմն արևմուտքում, օրինակ՝ Հունաստանում, Իտալիայում, Ֆրանսիայում և Արևելքում, դրանց հիմնարար տարբերության խնդիրը։ Այս տարբերությունը կայանում էր նրանում, որ Արևմուտքում մարդկանց ոչնչացման նկատմամբ ռասիզմի դիրքերից որևէ արդարացված վերաբերմունք չկար[28][29]։

Ցուցահանդեսը հստակ ցույց տվեց, որ բանակի հրամանատարության կողմից տրվել են մի շարք հրամաններ, որոնք հակասում էին միջազգային իրավունքի նորմերին, այդ հրամանների հիման վրա սպանվեցին հազարավոր զինվորական կոմիսարներ, ռազմագերիներ և քաղաքացիական անձինք, իսկ Խորհրդային Միության դեմ պատերազմը ոչնչացման պատերազմ էր։ Փաստաթղթեր հրապարակվեցին, որոնք, ի հեճուկս լեգենդի, հաստատում էին Վերմախտի ստորաբաժանումների անմիջական մասնակցությունը Հոլոքոստին, և հայտնվեցին Գերմանիայի նացիստական ​​անցյալի ուսումնասիրության գլխավոր գիտական ​​կենտրոններից մեկի՝ Մյունխենի Ժամանակակից պատմության ինստիտուտի բազմաթիվ ուսումնասիրություններ։ Հասարակության մեջ գերմանական բանակի և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում նրա դերի սովորական գաղափարը սկսեց փոխվել, ոչնչացվեց «Վերմախտի մաքրության» առասպելը, և դպրոցական դասագրքերում հայտնվեցին փաստաթղթեր և լուսանկարներ, որոնք վկայում էին նրա հանցագործությունների մասին[30]։

Վերմախտի լեգենդը հասարակության մեջ ներդնելու փուլերը և այն ջանքերը, որոնք գիտնականները պետք է գործադրեին անցյալի մասին ճշմարիտ պատկերացում կազմելու համար, արտացոլված են ռազմական պատմաբան Վոլֆրամ Ուետի հոդվածում, նա համաշխարհային խնդիրների և հակամարտությունների ուսումնասիրության ոլորտի մասնագետ էր, Ֆրայբուրգի և Ալբրեխտ-Լյուդվիգսի համալսարանի պատմության պրոֆեսոր[1]։

Այսօր գերմանական հանրության շրջանում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Վերմախտի մասին տարածված ըմբռնումը կրում է գիտակցության այն դրոշմը, որ նրա վրա հսկայական պատասխանատվություն կա 1941-1944 թվականներին Արևելքում ոչնչացման պատերազմ մղելու հարցում՝ ի հեճուկս միջազգային իրավունքի… ռասայական ատելություն սերմանելուն ուղղված քարոզչություն։ Հարցը, թե ինչու են Վերմախտի գեներալները ռասայական առանձնահատկություններով պատերազմի ճանապարհով հետևել Հիտլերին, կարելի է պարզաբանված համարել:


Ցուցահանդեսը հասարակության մեջ երկար քննարկման սկիզբ դարձավ, որը շատ բուռն էր և տևեց գրեթե մեկ տասնամյակ։ Եկել էր վերաիմաստավորման ժամանակը, որն իր մեջ ընդգրկեց հարյուր հազարավոր գերմանացիների, ովքեր մեծ հետաքրքրություն ունեն պատմության և քաղաքականության նկատմամբ։ Այդ ժամանակ աշխարհում քաղաքական իրավիճակը փոխվել էր, առճակատումն ավարտվել էր, իսկ Արևմուտքի ու Արևելքի լարվածությունը թուլացել, Գերմանիան միավորվել էր, և սերունդ էր փոխվել։ Միևնույն ժամանակ, լեգենդի կողմնակիցները և իրադարձությունների ռազմական մասնակիցներն այլևս չէին կարող հաջողությամբ առաջ տանել Վերմախտի «ճիշտ» ընկալումը հասարակության մեջ, ինչպես արվում էր նախկինում, և աջակցել «մաքուր Վերմախտի» առասպելին։ Պատմաբան և գիտական ​​ղեկավար Հաննես Հերը, որի օրոք 1995-1999 թվականներին ցուցահանդեսը ներգրավել է մոտ 900 հազար այցելու, հարցազրույցներից մեկում նշել է, որ մեծ պատմությունը հանկարծ վերածվել է անձնական ընտանեկան պատմությունների հսկայական քանակի։ Ցուցահանդեսը ցնցեց մարդկանց գիտակցությունը, քանի որ այն այնքան սադրիչ էր, որ հասարակությունը սկսեց այլ կերպ խոսել պատերազմի մասին, քննադատաբար ընկալել ու քննարկել այն։ Թերևս սա վճռորոշ պահերից մեկն էր. խախտվեց լռությունը, որը թաքցնում էր պատերազմի մասին ճշմարտությունը։ Հասարակությունն իմացավ, որ Արևելքում ռազմական արշավը «բնաջնջման պատերազմ» էր։ Բնաջնջման պատերազմը չի ծավալվել Ֆրանսիայի, Դանիայի կամ Նորվեգիայի դեմ։ Խոսքը տվյալ դեպքում որոշակի ազդեցության գոտիների նվաճման կամ բռնակցման մասին էր։ Բայց որտեղ հակառակորդները սլավոնական ժողովուրդներն էին, կար պատերազմի մի ձև, որը նախկինում գոյություն չուներ՝ ժողովրդին ոչնչացնելու պատերազմ[31]:

Քննադատական ​​հետազոտությունների և հասարակական ազդեցության շնորհիվ վերջին տասնամյակներում գերակշռում է պատմության ընթացքի ավելի իրատեսական հայեցակարգ. Ադոլֆ Հիտլերի հաջողությունների ֆոնին Վերմախտը նպաստեց նրա իշխանության ամրապնդմանը և ոչ միայն լիովին կիսեց նացիստական ​​աշխարհայացքը, այլև անողոք պատերազմ մղեց Արևելյան ճակատում, խախտելով քրիստոնեական բոլոր չափանիշները և միջազգային բոլոր կանոնները[32][33]։

Լեհաստանի, Սերբիայի և Ռուսաստանի նման երկրների կողմից տրամադրված մեծ ծավալի վավերագրական նյութերի մշակման արդյունքում ժամանակակից ռազմական պատմության ոլորտի հետազոտողները և մասնագետները ցույց տվեցին Վերմախտի պատերազմի իրական ընթացքը «հրեական բոլշևիզմի» դեմ Արևելքում[34]։

Պատկերասրահ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • John Erickson. Road to Stalingrad: Stalin’s War with Germany. 1975; The Road to Berlin. 1983.
  • К. Gossweiler. Kapital, Reichswehr und NSDAP 1919—1924. Berlin. Akademie-Verlag, 1982. 616 S.
  • Robert Citino. Death of the Wehrmacht: The German Campaigns of 1942.
  • Ronald M. Smelser, Edward J. Davies II. The Myth of the Eastern Front: The Nazi-Soviet War in American Popular Culture. Cambridge: Cambridge University Press, 2008. 327 p., ISBN 978-0-521-83365-3.
  • Найтцель Зёнке, Вельцер Харальд: Солдаты Вермахта. Подлинные свидетельства боёв, страданий и смерти. Переводчик: Липатов С. А., М., Эксмо, 2013 г. 368 с. ISBN 978-5-699-64753-8
  • Рольф-Дитер Мюллер. Враг стоит на востоке. Гитлеровские планы войны против СССР в 1939 году. М., Пятый Рим, 2016. 400 с. ISBN 978-5-9907593-1-2.

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 4 5 6 Вольфрам Ветте. «Гитлеровский вермахт. Этапы дискуссии вокруг одной немецкой легенды». Журнальный зал (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 13-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 27-ին.
  2. 1 2 Michael Ray. «Wehrmacht». britannica.com (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 25-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 4-ին.
  3. ↑ Виктор Агаев, Бонн. «Поляризация памяти». ИД «Коммерсантъ» (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 14-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 14-ին.
  4. ↑ David Wildermuth. «Wildermuth on Smelser and Davies II, 'The Myth of the Eastern Front: The Nazi-Soviet War in American Popular Culture'». H-Net Commons (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 13-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 4-ին.
  5. ↑ Вальтер Гёрлиц Германский генеральный штаб. История и структура. 1657-1945. — М: Центрполиграф, 2011. — 620 с.
  6. ↑ Вальтер Гёрлиц. «Германский Генеральный штаб. История и структура. 1657-1945». books.google.ru (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 13-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 30-ին.
  7. ↑ Roger Manvell, Heinrich Fraenkel. «Hitler and the Wehrmacht». britannica.com (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 25-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 3-ին.
  8. 1 2 Хамидуллин Р.Р, Мусорина М.Л Анализ немецкой историографии взаимоотношений германского офицерского корпуса и НСДАП в 1933-1939 г.г(ռուս.) // Фундаментальные исследования : Журнал. — 2014. — № 8(3). — С. 752—755. — ISSN 1812-7339. Архивировано из первоисточника 15 հուլիսի 2020.
  9. ↑ С.Г. Алленов Образ России и формирование политического мировоззрения молодого Йозефа Геббельса(ռուս.) // Полития : Журнал. — 2013. — № 3(70). — С. 85—104. — ISSN 2078-5089. Архивировано из первоисточника 27 դեկտեմբերի 2019.
  10. ↑ Алленов С. Г Апология агрессии против СССР и «войны до конца» в публичных выступлениях Геббельса и секретных материалах нацистского министерства пропаганды(ռուս.) // Актуальные проблемы истории Второй мировой и Великой Отечественной войн: по материалам работы круглого стола. — 2016. — С. 178—189.
  11. ↑ Алан Кларк Путь к Сталинграду(ռուս.) // Сборник статей. — 1988. — С. 65—82. — ISSN 5-250-00592-6. Архивировано из первоисточника 13 հուլիսի 2020.
  12. ↑ «Сталинградская битва военной разведки». Минобороны России (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունվարի 22-ին. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 13-ին.
  13. ↑ Дитрих Айххольц. «Цели Германии в Восточной Европе до 1933 г. и «старые» элиты». scepsis.net. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2020 թ․ հոկտեմբերի 1-ին. {{cite web}}: no-break space character in |title= at position 41 (օգնություն)
  14. ↑ «Erlaß über die Ausübung der Kriegsgerichtsbarkeit im Gebiet "Barbarossa" und über besondere Maßnahmen der Truppe [Kriegsgerichtsbarkeitserlaß], 13. Mai 1941». 1000dokumente.de (գերմաներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 21-ին.
  15. ↑ С. А. Никифоров К вопросу об ответственности …вермахта за проведение репрессивной политики в отношении мирного населения оккупированных территорий Советского Союза(ռուս.) // Научные ведомости НИУ БелГУ : Журнал. — 2013. — № 28. — С. 146—153. — ISSN 2075-4558. Архивировано из первоисточника 28 դեկտեմբերի 2022.
  16. 1 2 Jonathan North. «Soviet Prisoners of War: Forgotten Nazi Victims of World War II». HistoryNet.com (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 6-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 16-ին.
  17. ↑ Б. Н. Богданов Цели Германии в войне против СССР(ռուս.) // Вестник МГИМО Университета : Журнал. — 2011. — № 3. — С. 114—123. — ISSN 2541-9099. Архивировано из первоисточника 6 օգոստոսի 2020.
  18. ↑ Von Sven Felix Kellerhoff. «Wie die Wehrmacht den Vernichtungskrieg plante». Mediencenter WELT (գերմաներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ ապրիլի 15-ին. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 15-ին.
  19. ↑ Г. И. Кольга Немецкие историки о преступлениях вермахта на оккупированных территориях СССР (1941-1944 гг.): эволюция суждений(ռուս.) // Научная мысль Кавказа : Журнал. — 2010. — № 4. — С. 76—84. — ISSN 2072-0181. Архивировано из первоисточника 23 մայիսի 2019.
  20. ↑ «Великая Победа под обстрелом фальсификаторов. Подобострастные мифы о вермахте». Минобороны России (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 13-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 6-ին.
  21. ↑ Meier, Niklaus Warum Krieg? : die Sinndeutung des Krieges in der deutschen Militärelite,1871-1945 / Prof. Dr. Rudolf Jaun und Prof. Dr. Stig Förster. — University of Zurich. — Zurich: Zurich Open Repository and Archive, 2010. — 368 с.
  22. ↑ Messerschmidt M. Die Wehrmacht im NS-Staat. Zeit der Indokrination. Hamburg, 1969
  23. ↑ StreitCh. Keine Kameraden. Die Wehrmacht und die sowjetischen Kriegsgefangenen. Stuttgart, 1978; «Unternehmen Barbarossa». Der deutsche Überfall auf die Sowjetunion 1941. Paderborn, 1984. Обзор исследований можно найти в томе: MüllerR.-D., Ueberschär G.R. Hitlers Kriegim Osten. Ein Forschungsbericht. Darmstadt, 2000
  24. ↑ Богдашкин А.А Американский историк С. У. Гальперин о роли большого бизнеса в истории Веймарской республики(ռուս.) // Берегиня.777.Сова : Журнал. — 2010. — № 4(6). — С. 99—110. — ISSN 2077-6365. Архивировано из первоисточника 13 հուլիսի 2020.
  25. ↑ Mtiller K.-J Politik und Geselschaft in Deutschalnd 1933-1945. — München: Schoningh, 1980. — 123 с.
  26. ↑ Кауганов Е. Л. «Содержание и динамика немецкой национальной идентичности после Второй мировой войны (1945-2000-е гг.)» (PDF). static.iea.ras.ru (ռուսերեն). ФГОБУ «Институт энтологии и антропологии им. Н. Н. Миклухо-Маклая». Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2019 թ․ օգոստոսի 19-ին. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 3-ին.
  27. ↑ «Немецкий историк о преступлениях вермахта во Второй мировой войне». Deutsche Welle (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հունիսի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 16-ին.
  28. ↑ Gerd R. Ueberschär (Hg.), Wolfram Wette Teil II // Kriegsverbrechen im 20. Jahrhundert.: Deutsche Kriegsverbrechen im Zweiten Weltkrieg. — Darmstadt: Primus Verlag, 2001. — 589 p. — ISBN 978-3896784179
  29. ↑ ««Десять заповедей при обращении с русскими»». Коммерсантъ (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 16-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 15-ին.
  30. ↑ «Преступления вермахта. Масштабы войны на уничтожение, 1941-1944». Deutsche Welle (ռուսերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 13-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 6-ին.
  31. ↑ Hannes Heer. «Die Wehrmacht und der Holocaust auf freiem Feld». Deutsche Welle (գերմաներեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հուլիսի 15-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 15-ին.
  32. ↑ Wolfram Wette Hitlers Wehrmacht: Etappen der Auseinandersetzung mit einer Legende(գերմ.) // Berliner Wissenschafts-Verlag : Osteueropa. — 2005. — Т. 55. — № 4/6. — С. 127—133. — ISSN 0030-6428. Архивировано из первоисточника 26 հուլիսի 2020.
  33. ↑ Кол. авторов Нацистская Германия против Советского Союза: планирование войны. — М: Московский государственный ун-т имени М. В. Ломоносова, 2018. — 344 с.
  34. ↑ Müller R.-D., Ueberschär G.R. Hitlers Krieg im Osten 1941—1945. Ein Forschungsbericht. В книге перечислены все основные международные публикации по данной теме, они подвергнуты критическому анализу с подробными комментариями, обширный материал разбит на темы: Политика и стратегия; Военная стратегия; Мировоззрение и война на уничтожение; Профессиональная политика; Выводы

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Մաքուր_Վերմախտի_առասպել&oldid=10277173» էջից