Մարիա Տելկեշ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Picto Info sciences exactes.png
Մարիա Տելկեշ
Maria Telkes NYWTS.jpg
Ծնվել է դեկտեմբերի 12, 1900({{padleft:1900|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:12|2|0}})
Բուդապեշտ, Հունգարիա
Մահացել է դեկտեմբերի 2, 1995({{padleft:1995|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:2|2|0}}) (94 տարեկանում)
Բուդապեշտ, Հունգարիա
Քաղաքացիություն Flag of Hungary.svg Հունգարիա
Flag of the United States.svg Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
Մասնագիտություն քիմիկոս
Հաստատություն(ներ) Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ
Գործունեության ոլորտ ջերմաէլեկտրականություն
Պարգևներ Ազգային գյուտարարների փառքի սրահ
Mária Telkes Վիքիպահեստում

Մարիա Տելկեշ (հունգ.՝ Telkes Mária, դեկտեմբերի 12, 1900({{padleft:1900|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:12|2|0}}), Բուդապեշտ, Հունգարիա - դեկտեմբերի 2, 1995({{padleft:1995|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:2|2|0}}), Բուդապեշտ, Հունգարիա), հունգարաամերիկացի գիտնական և գյուտարար, արևային էներգիայի տեխնոլոգիաների ոլորտի մասնագետ[1]։

Վաղ տարիներ և կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է 1900 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Բուդապեշտում, Հունգարիա։ Բուդապեշտի համալսարանում սովորել է ֆիզիկական քիմիա։ 1920 թվականին ավարտել է համալսարանը։ 1924 թվականին պաշտպանել է դոկտորական դիսերտացիա, որից հետո տեղափոխվել է ԱՄՆ[2]։

Գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ում Մարիա Տելկեշը բիոֆիզիկոս է աշխատել է Քլիվլենդի կլինիկայի ֆոնդում։ 1937 թվականին նա ստացել է ԱՄՆ-ի քաղաքացիություն և սկսել է հետազոտող ինժեներ աշխատել Westinghouse Electric-ում։ 1939-1953 թվականներին նա Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում զբաղվել է արևային էներգիայի ուսումնասիրությամբ։ 1953 թվականին աշխատանքի է անցել Նյու Յորքի համալսարանում[2]։

Տելկեշը հայտնի է որպես 1947 թվականին առաջին ջերմաէլեկտրական գեներատորի ստեղծող։ 1948 թվականին նա Մասաչուսեթս նահանգի Դովերում «Արևային տան» համար մշակել է առաջին արևային ջեռուցման համակարգը (տունն ամբողջությամբ կառուցված էր արևային ջեռուցմամբ՝ ըստ ճարտարապետ Էլեանոր Ռեյմոնդի նախագծի)[3]։ 1953 թվականին նա ստեղծել է առաջին ջերմաէլեկտրական սառնարանը՝ օգտագործելով կիսահաղորդիչային ջերմաէլեկտրականության սկզբունքները։

Տելկեշը հայտնաբերել է գործնական բազմաթիվ ջերմային սարքեր, այդ թվում և փոքրիկ աղազատիչ սարք փրկամակույկներում կիրառման համար, որն աշխատում էր արևային էներգիայիով։ Այդ սարքավորումը կարող է փրկել օդաչուների և նավաստիների կյանքը, որոնք հայտնվում են բաց ծովում առանց քաղցրահամ ջրի[1]։ Տելկեշը ջերմության պահպանման արևային համակարգի ստեղծողներից մեկն է, ինչի շնորհիվ ստացել է «Արևի թագուհի» մականունը[4]։

1977 թվականին Մարիա Տելկեշը թոշակի է գնացել, սակայն համալսարանում խորհրդատու է մնացել մինչև 1990-ական թվականների սկիզբ։ Կյանքի վերջին տարիներն ապրել է Մայամիում։ Մահացել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Բուդապեշտում, ուր որոշել է առաջին անգամ այցելել արտագաղթելուց հետո[2]։

Մարիա Տելկեշի պատվին անվանակոչվել են դպրոցներ Հարավային Կարոլինայում, Սան Ֆրանցիսկոյում և Օհայոյում։

Մրցանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1952՝ Կին ինժեներների միավորման մրցանակ,
  • 1977՝ Արևային էներգիայի ամերիկյան միավորում, Չարլզ Գրիլ Աբբոտի մրցանակ,
  • 2012՝ ներառվել է ԱՄՆ գյուտարարների փառքի ազգային սրահում։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 «Maria Telkes»։ National Inventors Hall of Fame։ Վերցված է 4 February 2015 
  2. 2,0 2,1 2,2 Maria Telkes // Inventors and Inventions. 2008
  3. Denzer Anthony (2013)։ The Solar House: Pioneering Sustainable Design։ Rizzoli։ ISBN 978-0847840052 
  4. Elizabeth H. Oakes (2007)։ «Maria Telkes»։ Encyclopedia of World Scientists։ Infobase Publishing։ էջ 714։ ISBN 978-1-4381-1882-6 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]