Մարիա Տելկեշ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Մարիա Տելկեշ
Maria Telkes NYWTS.jpg
Ծնվել էդեկտեմբերի 12, 1900(1900-12-12)
Բուդապեշտ, Ավստրո-Հունգարիա
Մահացել էդեկտեմբերի 2, 1995(1995-12-02) (94 տարեկան)
Բուդապեշտ, Հունգարիա[1]
ՔաղաքացիությունFlag of Hungary.svg Հունգարիա և Flag of the United States.svg ԱՄՆ
Մասնագիտությունքիմիկոս, կենսաֆիզիկոս և գյուտարար
Հաստատություն(ներ)Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտ
Գործունեության ոլորտջերմաէլեկտրականություն
Ալմա մատերԲուդապեշտի համալսարան (1920)
ՊարգևներԱզգային գյուտարարների փառքի սրահ և Նվաճումների մրցանակ
Mária Telkes Վիքիպահեստում

Մարիա Տելկեշ (հունգ.՝ Telkes Mária, դեկտեմբերի 12, 1900(1900-12-12), Բուդապեշտ, Ավստրո-Հունգարիա - դեկտեմբերի 2, 1995(1995-12-02), Բուդապեշտ, Հունգարիա[1]), հունգարաամերիկացի գիտնական և գյուտարար, արևային էներգիայի տեխնոլոգիաների ոլորտի մասնագետ[2]։

Վաղ տարիներ և կրթություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծնվել է 1900 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Բուդապեշտում, Հունգարիա։ Բուդապեշտի համալսարանում սովորել է ֆիզիկական քիմիա։ 1920 թվականին ավարտել է համալսարանը։ 1924 թվականին պաշտպանել է դոկտորական դիսերտացիա, որից հետո տեղափոխվել է ԱՄՆ[3]։

Գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ում Մարիա Տելկեշը բիոֆիզիկոս է աշխատել է Քլիվլենդի կլինիկայի ֆոնդում։ 1937 թվականին նա ստացել է ԱՄՆ-ի քաղաքացիություն և սկսել է հետազոտող ինժեներ աշխատել Westinghouse Electric-ում։ 1939-1953 թվականներին նա Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտում զբաղվել է արևային էներգիայի ուսումնասիրությամբ։ 1953 թվականին աշխատանքի է անցել Նյու Յորքի համալսարանում[3]։

Տելկեշը հայտնի է որպես 1947 թվականին առաջին ջերմաէլեկտրական գեներատորի ստեղծող։ 1948 թվականին նա Մասաչուսեթս նահանգի Դովերում «Արևային տան» համար մշակել է առաջին արևային ջեռուցման համակարգը (տունն ամբողջությամբ կառուցված էր արևային ջեռուցմամբ՝ ըստ ճարտարապետ Էլեանոր Ռեյմոնդի նախագծի)[4]։ 1953 թվականին նա ստեղծել է առաջին ջերմաէլեկտրական սառնարանը՝ օգտագործելով կիսահաղորդիչային ջերմաէլեկտրականության սկզբունքները։

Տելկեշը հայտնաբերել է գործնական բազմաթիվ ջերմային սարքեր, այդ թվում և փոքրիկ աղազատիչ սարք փրկամակույկներում կիրառման համար, որն աշխատում էր արևային էներգիայիով։ Այդ սարքավորումը կարող է փրկել օդաչուների և նավաստիների կյանքը, որոնք հայտնվում են բաց ծովում առանց քաղցրահամ ջրի[2]։ Տելկեշը ջերմության պահպանման արևային համակարգի ստեղծողներից մեկն է, ինչի շնորհիվ ստացել է «Արևի թագուհի» մականունը[5]։

1977 թվականին Մարիա Տելկեշը թոշակի է գնացել, սակայն համալսարանում խորհրդատու է մնացել մինչև 1990-ական թվականների սկիզբ։ Կյանքի վերջին տարիներն ապրել է Մայամիում։ Մահացել է 1995 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Բուդապեշտում, ուր որոշել է առաջին անգամ այցելել արտագաղթելուց հետո[3]։

Մարիա Տելկեշի պատվին անվանակոչվել են դպրոցներ Հարավային Կարոլինայում, Սան Ֆրանցիսկոյում և Օհայոյում։

Մրցանակներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1952՝ Կին ինժեներների միավորման մրցանակ,
  • 1977՝ Արևային էներգիայի ամերիկյան միավորում, Չարլզ Գրիլ Աբբոտի մրցանակ,
  • 2012՝ ներառվել է ԱՄՆ գյուտարարների փառքի ազգային սրահում։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 PIM identifier
  2. 2,0 2,1 «Maria Telkes»։ National Inventors Hall of Fame։ Արխիվացված է օրիգինալից 2016-03-03-ին։ Վերցված է փետրվարի 4, 2015 
  3. 3,0 3,1 3,2 Maria Telkes // Inventors and Inventions. 2008
  4. Denzer Anthony (2013)։ The Solar House: Pioneering Sustainable Design։ Rizzoli։ ISBN 978-0847840052։ Արխիվացված է օրիգինալից 2013-07-26-ին։ Վերցված է 2018-04-06 
  5. Elizabeth H. Oakes (2007)։ «Maria Telkes»։ Encyclopedia of World Scientists։ Infobase Publishing։ էջ 714։ ISBN 978-1-4381-1882-6 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]