Մարիամ Միրզախանի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Picto Info sciences exactes.png
Մարիամ Միրզախանի
مریم میرزاخانی
Maryam Mirzakhani (cropped).jpg
Ծնվել է մայիսի 3, 1977({{padleft:1977|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:3|2|0}})[1]
Թեհրան, Central District, Tehran County, Թեհրան, Իրան[2][1]
Մահացել է հուլիսի 14, 2017({{padleft:2017|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[3] (40 տարեկանում)
Սթենֆորդ, Կալիֆորնիա, Սանտա Կլարա շրջան, Կալիֆոռնիա, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ
բնական պատճառով
Բնակության վայր(եր) Պալո Ալտո, Կալիֆոռնիա, Միացյալ Նահանգներ Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ ԱՄՆ
Քաղաքացիություն Flag of Iran.svg Իրան
Մասնագիտություն մաթեմատիկոս և տոպոլոգ
Հաստատություն(ներ) Ստենֆորդի համալսարան[4] և Փրինսթոնի համալսարան[5]
Գործունեության ոլորտ երկրաչափություն, հիպերբոլիկ երկրաչափություն, էրգոդիկ տեսություն, symplectic geometry, complex geometry[6] և dynamical systems theory[6]
Անդամակցություն Ֆրանսիական գիտությունների ակադեմիա, Ամերիկական փիլիսոփայական ընկերություն, Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա և ԱՄՆ-ի Գիտությունների ազգային ակադեմիա
Ալմա մատեր Հարվարդի համալսարան[6], Շարիֆ տեխնոլոգիայի համալսարան[6] և Ֆարզանեգան դպրոց
Գիտական աստիճան փիլիսոփայության դոկտոր[6]
Տիրապետում է լեզուներին պարսկերեն և անգլերեն
Գիտական ղեկավար Քըրթիս ՄակՄյուլեն[6]
Պարգևներ
Ամուսին(ներ) Jan Vondrák[11]
Կայք mathematics.stanford.edu/people/name/maryam-mirzakhani/
Maryam Mirzakhani Վիքիպահեստում


Մարիամ Միրզախանի (մայիսի 3, 1977({{padleft:1977|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:3|2|0}})[1], Թեհրան, Central District, Tehran County, Թեհրան, Իրան[2][1] - հուլիսի 14, 2017({{padleft:2017|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[3], Սթենֆորդ, Կալիֆորնիա, Սանտա Կլարա շրջան, Կալիֆոռնիա, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ), ազգությամբ իրանցի ԱՄՆ-ում բնակվող մաթեմատիկոս։ 2008 թվականի սեպտեմբերի 1-ից մինչև մահն աշխատում էր որպես պրոֆեսոր Ստենֆորդի համալսարանում[12][13][14]:

2014 թվականին Միրզախանին դարձել է առաջին կինը, ով ստացել է Ֆիլդսի մեդալ։ Վերջինս մաթեմատիկայի ասպարեզում ամենահեղինակավոր մրցանակն է։[15][16][17][18][19] Ֆիլդսի համալսարանը առաջ է քաշել նրա՝ կոր մակերևույթների համաչափության հասկացության մասին աշխատանքները։ Նրա հետազոտական թեմաներով կատարված աշխատանքներն իրենց մեջ ներառում են Թեյքմյուլլերի թեորեմը, հիպերբոլային երկրաչափությունը, էրգոդիկ թեորեմը և սիմպլեկտիկ երկրաչափությունը։

1994 և 1995 թվականներին Միրզախանին պարգևատրվել է ոսկե մեդալով երկու իրար հաջորդող միջազգային մաթեմատիկական օլիմպիադաներում։[20]1995 թվականին նա առաջին իրանցի աշակերտուհին էր,[20][21][22] ում հաջողվել էր գրանցել բացարձակ արդյունք միջազգային օլիմպիադայում։

Վաղ կյանքը և կրթությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարիամ Միրզախանին ծնվել է 1977 թվականին Իրանի Թեհրան քաղաքում։ Գնացել է ավագ դպրոց Թեհրանի Ֆարզանեգան շրջանում՝ Բացառիկ Տաղանդների Զարգացման Ազգային Կազմակերպությունում (National Organization for Development of Exceptional Talents)։ Նա մրցունակ էր և աչքի էր ընկնում միջազգային ասպարեզում իր մաթեմատիկական ընդունակություններով՝ տանալով ոսկե մեդալ 1994 թվականին Հոնգ Կոնգում և 1995 թվականին Տորոնտոյում[20] անցկացվելիք Մաթեմատիկայի Միջազգային Օլիմպիադաներում, որտեղ նա ճանաչվեց առաջին իրանցի աշակերտուհին, ով գրանցել է 100 տոկոսանոց արդյունք։[20][21][22]

Նա ստացավ BSC –ի կոչում մաթեամատիկայից (1999 թվական) Շարիֆի Տեխնոլոգիական Համալսարանում` Թեհրանում։ Միրզախանին մեկնեց Միացյալ Նահանգներ մագիստրոսի կոչման համար և ստացավ PhD - ի (Փիլիսոփայության դոկտոր) կոչում Հարվարդի Համալսարանի կողմից (2004 թվական), որտեղ նա աշխատում էր Ֆիլդսի այլ մեդալիստ Կորտիս ՄաքՄյուլլենի հսկողության տակ։ 2004 թվականին նա Քլեյի Մաթեմատիկական Համալսարանում հետազոտող-աշխատակից և Փրինսթոնի համալսարանի պրոֆեսոր էր։[23]

Հետազոտական աշխատանքները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարիամ Միրզախանի, օգոստոս, 2014

Միրզախանին իր ավանդն է ունեցել Ռիմանյան մակերևույթների մուդուլային միջակայքերի թեորեմում։ Իր վաղ աշխատանքներում Մարիամ Միրզախանին դուրս էր բերել մի բանաձև, որը հնարավոր էր դարձնում որոշել մոդուլային միջակայքերի ծավալը` ունենալով գենուսը՝ որպես սահմանափակ բաղադրիչներով բազմանդամ։ Սա նշանակում էր, որ նա ստացել է Էդուարդ Ուիթենի և Մաքսիմ Կոնցևիչի կողմից հայտնաբերված բանաձևի նոր ապացույց։ Վերջինս մոդուլային միջակայքերում նույնաբանական կարգերի հատման քանակների, ինչպես նաև կոմպակտ հիպերբոլիկ տարածության վրա պարզ, փակ գեոդեսիկ գծերի քանակական աճի ասիմպտոտիկ բանաձևի մասին էր։[12][24] Իր հաջորդ աշխատանքում Մարիամ Միրզախանին կենտրոնացել էր մոդուլային միջակայքերի Թեյքմյուլլերյան դինամիկայի վրա։ Մասնավորապես, նա կարողացավ ապացուցել երկար ժամանակ վարկած համարվող այն փաստը, որ Ուիլյամ Թարստոնի ցնցումային կախումը Թեյմյուլլերյան տարածությունից էրգոդիկ տեսք ունի։[25]

Իսկ 2014 թվականի վերջին ձեռքբերումներից հատկանշական է այն, որ Միրզախանին Ալեքս Էսկինի և Ամիր Մուհամմադի հետ համագործակցությամբ ապացուցեց, որ կոմպլեքս գեոդեսիկները և իրենց շրջափակումները մոդուլային տարածությունում անսպասելիորեն ավելի շատ կանոնավոր տեսք ունեն, քան անկանոն կամ ալիքաձև։[26] Դրանց շրջափակումները հանրահաշվական օբյեկտներ են տրված բազմանդամների տեսքով և հետևաբար ունեն որոշակի սահմանափակումներ (կոշտության հատկություններ)։ Զարմանալի է, սակայն ստացված արդյունքը համանման է այն արդյունքին, որին հասել էր Մարինա Ռատները 1990-ական թվականների ընթացքում։[26] Միջազգային Մաթեմատիկական Միությունը նշեց իր հրատարակությունում. «Ստանալ, որ կոշտության հատկությունները և նշանները հոմոգեն տարածություններում կրկնօրինակներ ունեն մոդուլային տարածությունների ոչ հոմոգեն աշխարհում պարզապես ապշեցուցիչ է»։[26]

Միրզախանին արժանացավ Ֆիլդսի մեդալին 2014 թվականին իր՝ «Ռիմանյան մակերևույթների և նրանց մոդուլային տարածությունների դինամիկայում և երկրաչափությունում ունեցած ակնառու ավանդի համար »։[27]

Մրցանակաբաշխության ժամանակ Վիսկոնսինի պրոֆեսոր Ջորդան Էլլենբերգը հանրությանը բացատրեց Մարիամ Միրզախանիի հետազաոտության էությունը.

Aquote1.png « Նրա աշխատանքն իր մեջ հմտորեն ներառում է և՛ դինամիկա, և՛ երկրաչափություն։ Այլ բաների հետ մեկտեղ նա զբաղվում է բիլիարդով։ Բայց հիմա, երբ այն շարժվում է ավելի շատ ժամանակակից մաթեմատիկայի ոճով, այն ավելի շատ նմանվում է մեծ հայտնագործության։ Այն իր մեջ հաշվի է առնում ոչ թե մեկ բիլիարդի սեղան, այլ բոլոր հնարավոր բիլիարդի սեղանների հնարավորությունները։ Իսկ այն դինամիկան, որով նա զբաղվում է, չի նկարագրում գնդակների շարժումը սեղանին վրա, այլ դրա փոխարեն առնչվում է հենց ամբողջ սեղանի տեղափոխության հետ, որն իր ձևը փոխում է կանոնավոր և կառավարելի ճանապարհով։ Եթե ցանկանում ես, սեղանն ինքնին շարժվում է տարօրինակ մոլորակի պես բոլոր հնարավոր սեղանների տիեզերքում։ Սա այն չէ, ինչ հարակավոր է խաղը հաղթելու համար, սա այն է, ինչ հարկավոր է Ֆիլդսի մեդալը շահելու համար։ Եվ սա այն է, ինչ հարկավոր է անել երկրաչափության սրտում գտնվող դինամիկան բացահայտելու համար. և անկասկած դրանք այդտեղ են »: Aquote2.png

[28]

Իրանի նախագահ Հասան Ռոհանին շնորհավորեց Մարիամ Միրզախանիին իր ձեռքբերումների առթիվ։[29]

Անձնական կյանքը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նա ամուսնացած է Յան Վոնդրակի հետ, ով տեսական ինֆորմատիկայով զբաղվող գիտնական է և աշխատում է ՄԲՄ Ալմադեն Հետազոտական կենտրոնում (IBM Almaden Research Center)։[30][31] Ունեն մեկ աղջիկ՝ Անահիտան։[32]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 https://www.britannica.com/biography/Maryam-Mirzakhani
  2. 2,0 2,1 2,2 http://www.cbc.ca/news/technology/maryam-mirzakhani-becomes-1st-woman-to-win-fields-medal-1.2734950
  3. 3,0 3,1 3,2 http://news.stanford.edu/2017/07/15/maryam-mirzakhani-stanford-mathematician-and-fields-medal-winner-dies/
  4. https://news.stanford.edu/news/2008/april9/prezreport-040908.html
  5. Mirzakhani M. Ergodic Theory of the Earthquake Flow // International Mathematics Research Notices / P. SarnakOxford University Press, 2010. — ISSN 1073-7928; 1687-0247; 1687-3017doi:10.1093/IMRN/RNM116
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 http://www.seattletimes.com/nation-world/maryam-mirzakhani-first-woman-to-win-fields-medal-dies/
  7. http://www.claymath.org/events/news/2014-clay-research-awards
  8. http://www.ams.org/notices/201304/rnoti-p489.pdf
  9. http://www.ams.org/news?news_id=339
  10. http://news.stanford.edu/pr/2014/pr-fields-medal-mirzakhani-081214.html
  11. Maryam Mirzakhani Is First Woman Fields Medalist
  12. 12,0 12,1 doi:10.1090/S0894-0347-06-00526-1
    This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by hand
  13. doi:10.1007/s00222-006-0013-2
    This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by hand
  14. «Report of the President to the Board of Trustees»։ Stanford University։ ապրիլի 9, 2008։ Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 12 
  15. «President Rouhani Congratulates Iranian Woman for Winning Math Nobel Prize»։ Fars News Agency։ օգոստոսի 14, 2014։ Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 14 
  16. doi:10.1038/nature.2014.15686
    This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by hand
  17. «IMU Prizes 2014»։ International Mathematical Union։ Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 12 
  18. Mathis-Lilley Ben (օգոստոսի 8, 2014)։ «A Woman Has Won the Fields Medal, Math's Highest Prize, for the First Time»։ Slate։ Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 13 
  19. Polo Susana։ «Maryam Mirzakhani Becomes First Woman to Earn Fields Medal for Mathematics in Its 78 Year History»։ The Mary Sue։ Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 13 
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Կաղապար:IMO results
  21. 21,0 21,1 «Iranian woman wins maths' top prize»։ New Scientist։ օգոստոսի 12, 2014։ Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 13 
  22. 22,0 22,1 Newhall Marissa (սեպտեմբերի 13, 2005)։ «'Brilliant' minds honored: Maryam Mirzakhani»։ USA Today 
  23. Կաղապար:Scopus
  24. Mirzakhani Maryam (2008)։ «Growth of the number of simple closed geodesics on hyperbolic surfaces»։ Annals of Mathematics 168 (1): 97–125։ MR 2415399։ Zbl 1177.37036։ doi:10.4007/annals.2008.168.97 
  25. Mirzakhani M. (July 2010)։ «Ergodic Theory of the Earthquake Flow»։ International Mathematics Research Notices։ doi:10.1093/imrn/rnm116 
  26. 26,0 26,1 26,2 «The Work of Maryam Mirzakhani» (PDF) (Press release)։ International Mathematics Union։ Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 15 
  27. «IMU Prizes 2014 citations»։ International Mathematical Union։ Վերցված է օգոստոսի 12, 2014 
  28. Ellenberg Jordan (օգոստոսի 13, 2014)։ «Math Is Getting Dynamic»։ Slate 
  29. http://president.ir/en/79887
  30. «Jan Vondrák»։ Stanford University։ Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 15 
  31. Jan Vondrak profile, ibm.com. Retrieved 13 April 2014.
  32. "A Tenacious Explorer of Abstract Surfaces", simonsfoundation.org. Retrieved 13 April 2014.