Մարաթհի (լեզու)
 | |
|---|---|
 | |
| Տեսակ | բնական լեզու և կենդանի լեզու |
| Ենթադաս | Southern Indo-Aryan? |
| Մասն է | Classical Languages of India? և Schedule languages of India? |
| Երկրներ |  Հնդկաստան[1] |
| Խոսողների քանակ | 83 100 000 մարդ (2019)[2] |
| Գրերի համակարգ | Balbodh? |
| IETF | mr |
| ԳՕՍՏ 7.75–97 | мар 440 |
| ISO 639-1 | mr |
| ISO 639-2 | mar |
| ISO 639-3 | mar |
 Marathi language Վիքիպահեստում | |
Մարաթհի հնդկական լեզուներից մեկը և մարաթհների լեզուն։ Մարաթհի խոսում է մոտ 99,1 միլիոն մարդ (2023), որոնք բնակվում են հիմնականում Հնդկաստանում և Մավրիկիոսում[3] ։ Այն Հնդկաստանի 22 պաշտոնական լեզուներից մեկն է և դասվում է աշխարհի 20 ամենատարածված լեզուների շարքին։
Մարաթհին ունի հին գրական ավանդույթներ։ Այն Մահարաշտրա նահանգի հիմնական լեզուն է։ Որպես ինքնուրույն լեզու՝ մարաթհին ձևավորվել է իր խմբի մյուս լեզուներից առանձնանալուց հետո՝ ենթադրաբար մոտ 1000 տարի առաջ[4]։
Գրավոր մարաթհիի ամենահին վկայությունը գտնվում է Հնդկաստանի հարավում գտնվող Շրավանաբելագոլա քաղաքի հազարամյա հսկայական արձանի վրա։ Արձանագրությունը պատմում է Գանգարայա արքայի մասին, որը ֆինանսավորել է արձանի կառուցումը, ինչպես նաև նրա զորավար Չամունդարայայի մասին, որը ղեկավարել է շինարարությունը։ Մարաթհի լեզվի գլխավոր գրական գործիչը համարվում է միջնադարյան գրող Դնյանեշվարը, որին Հնդկաստանում մեծ հարգանքով են վերաբերվում։
Տարածում և կարգավիճակ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մարաթհին տարածված է հնդկական Մահարաշտրա նահանգում, ինչպես նաև հարևան Գուջարաթ, Մադհյա Պրադեշ, Գոա, Կառնատակա, Անդհրա Պրադեշ նահանգների և Դաման և Դիու ու Դադրա և Նագար-Հավելլի տարածքների հարակից շրջաններում։
Մարաթհի խոսողների զգալի համայնքներ կան նաև այնպիսի քաղաքներում, ինչպիսիք են Վադոդարա, Սուրաթ, Հայդարաբադ, Ահմադաբադ, Բելգաում, Ինդոր և Գվալիոր քաղաքներում։ Բացի այդ, լեզուն օգտագործվում է ամբողջ աշխարհում բնակվող ներգաղթյալների կողմից, հիմնականում ԱՄՆ-ում, Արաբական Միացյալ Էմիրություններում, Մեծ Բրիտանիաում, Ավստրալիաում, Սինգապուրում և այլ երկրներում։
Մարաթհին պաշտոնական կարգավիճակ ունի Մահարաշտրա նահանգում, ինչպես նաև մյուս լեզուների միասին պաշտոնական է Դաման և Դիուում և Դադրա և Նագար-Հավելլիում։ Գոա նահանգում, չնայած կոնկանիի պաշտոնական կարգավիճակին, մարաթհին կարող է օգտագործվել բոլոր պաշտոնական նպատակներով։ Բացի այդ, Հնդկաստանի սահմանադրության համաձայն, մարաթհին երկրի պաշտոնական լեզուներից մեկն է։
Բարբառներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գիտնականներն առանձնացնում են լեզվի մոտ 42 բարբառ։ Դրանց հիմնական տարբերությունները բառապաշարային և հնչյունաբանական են։ Այնուամենայնիվ, այդ բարբառների մեծ մասը բավականին նման է միմյանց և փոխըմբռնելի։
Հիմնական բարբառային խմբերն են՝ ահիրանին, խադեշին, զադի-բոլին, վադվալին, սամավեդին և արե-մարաթհին։
Գրավոր տարբերակ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մարաթհիի գրավոր տարբերակը հայտնվել է մոտավորապես XI դարում՝ քարերի և պղնձե սալիկների վրա արված արձանագրությունների տեսքով։ XIII դարից մինչև XX դարի կեսերը որպես գրային համակարգ օգտագործվել է մոդի գրությունը։
1950 թվականից օգտագործվում է դևանագարի այբուբենը, ինչպես հինդիի և հնդկական որոշ այլ լեզուների դեպքում։
Պատմության որոշ փուլերում փաստաթղթերում կիրառվել է նաև արաբական գրության հիման վրա ստեղծված գրային համակարգ։
Բառապաշար
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Մարաթհիի բառապաշարի մոտ 50%-ը որոշակիորեն ծագում է սանսկրիտից, ինչը ավելի շատ է, քան հյուսիսային հնդկական մյուս լեզուներում։ Այդպիսի բառերը տարբեր աստիճանի փոփոխությունների են ենթարկվել։ Օրինակ՝
- nantar ← nantaram-«հետո»
- puṣkaḷ ← puṣkalam-«շատ»
- satat ← satatam-«միշտ»
- prayatna ← prayatnam«փորձ»
- ghar ← gṛham-«տուն»
- vāgh ← vyāghram-«վագր»[5]
Մարաթհիի բառապաշարի վրա ազդեցություն են ունեցել նաև հարևան դրավիդյան լեզուները, պարսկերենը, արաբերենը, անգլերենը և ավելի փոքր չափով՝ պորտուգալերենը։ Օրինակներ՝
Begeen («վաղ»)-փոխառված է կաննադա լեզվից։ Օրինակ՝
- Estek («գույք»)-անգլերեն estate բառից,
- Jaahiraat («գովազդ»)-արաբերեն zaahiraat բառից,
- Shiphaaras («երաշխավորագիր, խորհուրդ»)-պարսկերեն sefaresh բառից,
- Marjii («ցանկություն»)-պարսկերեն marzi բառից։
Անգլերեն բազմաթիվ բառեր լայնորեն օգտագործվում են խոսակցական լեզվում և ամուր կերպով մտել են մարաթհիի բառապաշարի մեջ։
Թվեր՝ 1-ից 10
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]1. Ek एक
2. don दोन
3. tin तीन
4. ch-ar चार
5. pa-ch पाच
6. sa-ha सहा
7. saa-th सात
8. aa-th आठ
9. nau नऊ
10. da-ha दहा
Կարճ նախադասությունների օրինակներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]| Բառեր/արտահայտություններ | Տառադարձություն | Թարգմանություն |
|---|---|---|
| नमस्कार | Namaskār | «Ողջույն» / «Բարև» |
| तुम्ही कसे आहात? | Tumhī kase āhāt? | «Ինչպե՞ս ես»։ |
| तू कसा आहेस? | Tū kasā āhes? | «Ինչպե՞ս ես (տղամարդուն)» |
| तू कशी आहेस? | Tū kaśī āhes? | «Ինչպե՞ս ես (կնոջը)» |
| आपण कसे आहात? | Āpaṇ kase āhāt? IAST | «Ինչպե՞ս եք (պաշտոնական)» |
| तुम्हाला भेटून आनंद झाला | Tumhālā bheṭūn ānand jhālā IAST | «Հաճելի է ծանոթանալ»։ |
| पुन्हा भेटू | Punhā bheṭū IAST | «Ցտեսություն (բառացիորեն՝ «Մենք կրկին կհանդիպենք») |
| धन्यवाद | Dhanyavād | «Շնորհակալություն» |
| हो | Ho | «Այո» |
| नाही | Nāhī | «Ոչ» |
| नको | Nako | «Ո՛չ, շնորհակալություն»։ |
| किती? | Kitī? | «Քանի՞սը»։ |
| कुठे? | Kuthe? | «Որտե՞ղ»։ |
| कसे? | Kase? | «Ինչպե՞ս»։ |
| केव्हा? | Kevha? | «Ե՞րբ»։ |
| कोण? | Kon? | «Ո՞վ» |
| काय? | Kaay? | «Ի՞նչ» |
| शुभ रात्री | Śhubh Ratri | «Բարի գիշեր» |
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ ScriptSource - India
- ↑ Ethnologue — 25, 19 — Dallas, Texas: SIL, 1951. — ISSN 1946-9675
- ↑ «МАРАТХИ • Большая российская энциклопедия - электронная версия». old.bigenc.ru. Վերցված է 2025-09-23-ին.
- ↑ «What are the top 200 most spoken languages?». Ethnologue (Free All) (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2023-06-18-ին. Վերցված է 2023-06-25-ին.
- ↑ «Frontmatter – Tulpule's A dictionary of old Marathi». dsal.uchicago.edu. Վերցված է 2026-04-06-ին.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Molesworth, J. T. (James Thomas; 1857). A Dictionary, Marathi, and English. 2d ed., rev. and all. Bombay: Printed for government at the Bombay Education Society's Press.
- Vaze, Shridhar Ganesh (1911). The Aryabhusan School Dictionary, Marathi-English. Poona: Arya-Bhushan Press.
- Tulpule, Shankar Gopal and Anne Feldhaus (1999). A Dictionary of Old Marathi. Mumbai: Popular Prakashan.
 | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Մարաթհի (լեզու)» հոդվածին։ |
| ||||||||||||
